chương I - lich sử vấn đề nghiên cúu Tuồng. Như vậy, sau khi khẳng định giá trị tiêu biểu của đề tài quân quốc, luận án sẽ tiến hành phân loại Tuồng, phân tích về mặt thi pháp, giá trị thẩm mỹ. Luận án phân tích và chứng mình: Hệ thống đạo lý trong Tuồng quân quốc không chỉ là Nho giáo, mà còn chúa dung những dao lý có tính chất truyền thống của dân tộc. Đây là một vấn đề quan trọng mà lâu nay có không ít những ý kiến khdt khe với Tuồng.
Luận án còn phân tích và chứng minh những co sd xd hội ra đòi của loại Tuồng Quân quốc. Su ra đòi của nó nhằm đáp ứng nhu cầu của chế độ phong kiến, là một tất yếu của lịch (x)- Trong luận án này, sách báo, tự. được trích dẫn theo số thú tự d phần Thu mục tham khảo. Vi du: Tuồng cô của Hoàng Châu Ký là số 77 tr 10, sẽ được ghi: (77 tr 10).
Do địa vị xá hội, trình độ học thức khác nhau mà sự tiếp nhận của công chúng đối vdi loại Tuồng này cũng khác nhau. Công chúng bình dân tiếp nhận chủ yếu ö những giá trị mang tính nhân bản. Dé tài luận án này còn có những giá mị nhất định trước nguy co nền sân khấu dân tộc (Tuồng và Chèo) có thể bị mai một. Chúng tôi thục sự mong muốn, nhu một "udc mo nhúc nhối" của một "Thầy tuồng" đã mấy mươi niên hoạt động trong linh vuc nghệ thuật này.
Trong trào lưu “Những thập kỷ van hoá" và với chủ trương chấn hung nền văn hoá dân tộc của Dang và Nhà nước, đề tai này phát huy được dẫu chỉ phần nào, những cái hay cái đẹp của nghệ thuật Tuồng, góp phần giữ gìn và phát triển. những tỉnh hoa quí báu của nghệ thuật sân khấu đân tộc. - NHỮNG KHO KHAN THUAN LOI TRONG VIỆC NGHIÊN CỨU Trong quá trình thực hiện đề tài này, chúng tôi gặp phải nhũng khó khăn, nhất là vấn đề văn bản kịch bản. Văn bản kịch bản cổ vốn có rất nhiều dị bản.
Bản thân người nghiên cứu không thạo Hán Nôm cho nên rất khó khăn trong những trường hop phải tra cứu bang bản gốc chữ Han Nom. Trong khi tiến hành nghiên ctu, chúng tôi cũng có nhiều thuận lợi: Ban thân nghiên cứu sinh da có ba mươi nam công tác tại Nha hát tuồng trung ương, đả ting tham gia các công việc: diễn viên, đạo diễn, tác giả, biên đạo múa, cho nhiều vỏ tuồng. Tham gia giảng giay nhiều khoá diễn viên, biên kịch Tuồng tại trưöÄpg Đại hoc Sân khấu .và Điện ảnh Hà Nội. Ngoài ra nghiên cứu sinh còn được sự cổ vũ động viên và giúp dd của nhiều nhà nghiên cứu Tuồng, nghiên cưu văn học bậc thầy, các nghệ sỹ nổi tiếng của ngành Tuồng trong cả nudc.
Chúng tôi, sau khi đã vượt qua những khó khan về nhiều mat, xin chân thành ghi lại 6 đây nhũng dong tri ân tdi các chuyên gia lón của ngành sân khấu cổ truyền, ngành văn hoc Hán Nom trung đại 6 các viện, các trường đại học lón của đất nước, trudc hết và chủ yếu là các thầy ö trường Dại học Tổng họp, nơi chúng tôi đã mười năm học tập và nghiên cứu. CHUONG I LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CÚU TUỒNG. Tudng là loại hình sân khấu tồn tại từ lâu đời trên đất nước Việt. Nhưng những công trình nghiên cứu về nghệ thuật sân khấu nói chung và Tuồng nói riêng của người xưa để lại đến nay còn ít di.
Rai rác trong các cuốn sử cũ như: Dai việt sử ký toàn thu, Việt sử thông giám cuong mục, Kiến văn tiểu lục, Vũ trung tuy bút v. cÓ ghi lại hiện tượng Lý Nguyên Cát và những khúc đoạn miêu tả cung cách sinh hoạt: ca, múa, nhạc, và một vài trò diễn xướng trong cung đình tù thời Lý, Trần. Khoảng từ đầu thế ky XX trỏ lại đây, một số tập sách van học sử da đề cập đến Tuồng như một thể loại van chương. Nhung tập trung hon cả là những công trình nghiên cứu về nghệ thuật Tuồng.
Qua những công trình nghiên cúu ấy, luận án xin trudc hết đề xuất một số vấn đề có liên quan, sau đó sé giỏi thiệu những cuốn sách tiêu biểu nghiên cứu về nghệ thuật Tuồng. I- VẤN ĐỀ ĐỀ TÀI VÀ THỂ LOẠI CUA TUONG 1 - Vấn đề đề tài. Tuồng đã trải qua mấy thế kỷ hình thành và phát triển, hàng trăm vỏ tuồng đặc sắc lưu truyền đến tận ngày nay. Tuồng đề cập đến nhiều vấn dé của đồi sống xâ hội, trong những giai đoạn lịch sử khác nhau.
Vi thế, Tuồng hình thành nhiều kiểu loại và thể hiện sự đa dạng về mặt đề tài. Vấn đề đề tài trong Tuồng cổ, cho đến nay hầu nhu vẫn còn bỏ ngỏ, chưa cóng trình nào đề cập đến vấn đề này một cách có hệ thống. Một số công trình nghiên cúu tiêu biểu về Tuồng như Tuồng cổ của Hoang Châu Ký, Tudng hài của Lê Ngọc Cầu, Nội dung xã hội và mỹ học của Tuồng đồ cùa Lê Ngọc Cầu - Phan Ngọc v. chủ yếu được xem xét trên binh diện thể loại, ngay cả những vỏ Tuồng viết về đề tài dan gian cũng chưa thực sự được khảo sát day đủ về mặt đề tài.
Đây là một vấn dé hoàn toàn mdi mẻ, luận án không đi vào những gidi thuyết về đề tài, mà d phần này xin giói thiệu và phân tích những đề tài chủ yếu trong Tuồng thời trung đại. Sau khi khảo sát, chúng tôi thấy phần lón các vỏ Tuồng cổ đều có "nội dung cung đình, nhân vật phong kiến" (77 tr 13). Trong mảng hiện thực ấy của chế độ quân chủ, Tuồng tập trung vào các đề tài chủ yếu sau: a) - Đề tài quân quốc: Dây là mảng đề tài lón nhất trong Tuồng. Nội dung các vỏ này miêu tả cuộc đấu tranh giữa hai phe trung nịnh xung quanh chiếc ngai vàng của chế độ quân chủ.
Thông qua nội dung vỏ, hai vấn đề "vua" và "nước" (quân quốc) được đặt ra. Mỏ đầu thường là sy kiện "vua băng, nịnh tiếm"”, nghĩa là cả quân và và quốc đều bị đặt trong tình trang lâm nguy. Trudc hiện tình đó, đòi hỏi con người phải biểu hiện đạo' lý trung quân. Trung quân là ái quốc, quân quốc là một.
Kết thúc vỏ là sự chiến thắng của lý tưởng chính trị thẩm mỹ. Quân và quốc có mối quan hệ mật thiết vỏi nhau, "phục quốc" được là do con người biết gitt đạo "trung quan", "trung quân" đồng nghĩa vdi "ái quốc", "chính thống" là "chính nghĩa". Cảm hứng ở đây xoay quanh chuyện "quốc sự", khác với những vỏ mà cảm húng chủ đạo lại xoay quanh chuyện "thé sự". Dé tài quân quốc không chỉ có ở các vd Tuồng trước triều Nguyễn, mà còn phái triển mai ỏ giai đoạn sau.
Nhưng đến giai đoạn sau, vấn đề quân quốc được đặt ra phúc tap hơn. Nếu như Ò giai đoạn trước, khái niệm quân quốc là thống nhất, trung quân là ái quốc, chính thống đồng nhất vói chính nghĩa, hình tượng các nhân vật tích cực là mẫu ngudi lý tưởng của chế độ quân chủ và dao lý Nho gia, thi ö giai đoạn sau, dudi triều Nguyễn, những mối quan hệ trên dường như bị phá võ. Trong các vò: Trầm hương các, Hoàng Phi Hồ phản Trụ đầu Chu, Tỳ Can dâng gan, Trảm Trịnh An. đắng quân vương bị dua ra để phê phán.
Điều này hoàn toàn không có 6 các vỏ Tuồng quân quốc giai đoạn trước. Hình tượng các nhân vật trung tam không còn là con người lý tưởng của triều đại phong kiến hiện hành. Trong tuồng Trầm hương các, nhân vật trung tâm là Hoàng Phi Hồ đã phải thốt lên một cách đau xót: - "Trung quân chỉ chí cánh nan thành” Hoàng Phi Hồ đã quyết định phản Trụ, đầu Chu. Nhân vật Trịnh Ấn trong tuồng 7rảm Trinh An đã nan nỉ xin cha dung tuân lệnh nhà vua, cậu bé ấy đá nêu ra một triết lý: - "Vua coi tôt như tay chân ' Tôi coi vua như tâm huyết Nhung nay vua đã coi tôi nhu cỏ rác Thì tôi cũng coi vua nhu giặc thù Khi chính khí đã bị mây mù -10- Thì chủ trung - xin cha hãy nghĩ lai" _ Các nhân vật chính: Tiết Cương, Kỷ Lan Anh, Nga Hùng, Tan Hán (Hộ sinh đàn), Triệu Khánh Sanh (Diễn vo đình) v.
đều chống lại triều đình. Nếu như vỏi giác độ của triều đình phong kiến chính thống (triều đại trong vỏ Tuồng) thi các nhân vật kể trên là những "nghịch thần", "tac tử". Ở đây mối quan hệ quân quốc da bị phá vd, vì thế trung quân không còn là ái quốc, chính thống không phải là chinh nghĩa. Nếu đặt các nhân vật: Hoang Phi Hổ, Trịnh Ấn, Tiết Cương, Ky Lan Anh.
bên cạnh các nhân vật chính trong Tuồng quân quốc giai đoạn trudc như: Đổng Kim Lân, Khương Linh Tá (Sơn Hậu), Tạ Ngọc Lân, Tư Cung, Phương Co (tuồng "Tam nữ đồ vương" v.) thì sẽ thấy nhiều điểm khác biệt. ị Các vỏ Tuồng tiêu biểu viết về đề tài quân quốc như: Sơn Hậu, Triệu Đình Long, Lý Thiên Long, Tam nit đồ vương, Dao Phi Phụng, An trào kiếm, Võ Hùng Vuong Ụ. b) Đề tài thếsự Bên cạnh mảng đề tài Idn - đề tài quân quốc, khá nhiều vỏ Tuồng đi vào đề tài thế su. Các vỏ Tuồng này không phản ánh chuyện cung đình "quốc sự, quốc biến", không đặt ra vấn đề quân quốc, mà thường nêu lên những vấn đề thế su, thế thái nhân tình, vấn dé đạo lý con người.
Su suy sụp của chế độ phong kiến kéo theo cả sự đảo lộn về cương thưởng đạo lý. Khi mối quan hệ quản quốc đã bị phá võ, sự thống nhất giữa hai khái niêm đó chỉ còn là niềm mo ước, lý tưởng của tầng lớp quan lại, si phu phong kiến, thì các tác giả tuồng thường ít đề cập đến đạo trung quân mà thiên về những vấn đề có tính chất thé sự. Thục ra một số vỏ tuồng được sáng tác dưới triều Nguyễn, trong đó không chỉ là vấn đề quân quốc mà còn là vấn đề thế thái nhân tình. Trong vỏ Trảm Trịnh Ân, cô Thể nữ trên đường ra biên ải báo tin Trịnh An bị xu tram cho Dao Tam Xuân biết, đã ngậm ngùi oán trách Tống vương "Được chim bẻ nd, được cá quên nom".
Còn Dao Tam Xuân thì vặn hỏi vua Tống: - "Vậy chứ vì sao mà chồng tôi phải chết? Có phải là: Tội xông pha đánh đông dẹp bắc? Tội gian lao đắp lug xây thành? Tội trung can nghiêm phép triều đình? Tội nghĩa khí phải khâm tuân vương mang? Dao Tam Xuân còn nhắc lại cho vua Tống những bài học ở đồi như: Dat Ky vòi Trụ vương, Ngu Co voi Hạng Võ v. "© một số vỏ tuồng xuất sắc của Đào Tấn.