1 §Æt vÊn ®Ò §au th¾t ngùc æn ®Þnh (§TN¤§) cßn ®îc gäi lµ BÖnh c¬ tim thiÕu m¸u côc bé (BTTMCB) m¹n tÝnh hoÆc Suy vµnh.BTTMCB lµ t×nh tr¹ng mÊt c©n b»ng gi÷a cung cÊp vµ nhu cÇu oxy c¬ tim nguyªn nh©n chñ yÕu lµ do x¬ v÷a hÖ §MV lµm hÑp lßng ®éng m¹ch vµnh. BiÕn chøng cña bÖnh nÆng nÒ gåm suy tim, rèi lo¹n nhÞp tim, ®ét tö…[1][2][3][24]. HiÖn nay,®©y lµ lo¹i bÖnh kh¸ thêng gÆp vµ cã xu híng ngµy cµng gia t¨ng rÊt m¹nh ë nh÷ng níc ph¸t triÓn nãi chung vµ ViÖt Nam nãi riªng. Theo íc tÝnh ë Mü cã h¬n 11 triÖu ngêi bÞ bÖnh ®éng m¹ch vµnh (§MV) vµ hµng n¨m cã thªm 350.
T¹i ch©u ¢u tö vong do bÖnh m¹ch vµnh hµng n¨m lµ 600.ë ViÖt Nam,theo thèng kª cña Tæng héi y dîc häc n¨m 2001 cho thÊy tû lÖ tö vong do bÖnh tim nãi chung lµ 7,7% §©y lµ mét trong nh÷ng nguyªn nh©n g©y tö vong hµng ®Çu ë ViÖt Nam [2],[3],[12],[34]. HiÖn nay trªn thÕ giíi ®· cã nhiÒu ph¬ng ph¸p chÈn ®o¸n kh«ng x©m nhËp nh nghiÖm ph¸p g¾ng søc §T§ b»ng th¶m ch¹y,siªu ©m tim stress,x¹ h×nh tíi m¸u c¬ tim… ®· ®- îc sö dông ®Ó chÈn ®o¸n ph¸t hiÖh sím BTTMCB.Tuy nhiªn mçi kÜ thuËt nµy ®Òu cã nh÷ng h¹n chÕ nhÊt ®Þnh.§T§ g¾ng søc lµ ph¬ng ph¸p kh¸ ®¬n gi¶n ®îc sö dông réng r·i nhng cã ®é nh©y vµ ®é ®Æc hiªu kh«ng cao (60-70%). Ngîc l¹i siªu ©m stress vµ x¹ h×nh c¬ tim ®Òu cã ®é nhËy vµ ®é 2 ®Æc hiÖu cao.Tuy nhiªn siªu ©m tim stress cßn cha ®îc øng dông thêng xuyªn hµng ngµy,®ã lµ do kÕt qu¶ cña siªu ©m tim stress dùa vµo ®¸nh gi¸ vËn ®éng cña tõng vïng c¬ tim.V× vËy ®ßi hái ngêi lµm ph¶i ®îc ®µo t¹o vµ cã kinh nghiÖm [8],[10].GÇn ®©y víi sù ra ®êi cña kü thuËt siªu ©m Doppler m« c¬ tim cho thÊy ®©y lµ ph¬ng ph¸p gióp ®¸nh gi¸ chøc n¨ng tim th«ng qua vËn tèc siªu ©m doppler m« t¹i vßng van hai l¸ mang l¹i cho c¸c b¸c sü l©m sµng cã thªm nh÷ng lùa chän ®¸nh gi¸ møc ®é bÖnh còng nh tiªn lîng bÖnh. C¸c nghiªn cøu trªn thÕ giíi cho thÊy c¸c th«ng sè nh vËn tèc t©m thu tèi ®a Sm, vµ gÇn ®©y lµ chØ sè E/E’ sö dông trong qu¸ tr×nh siªu ©m tim stress cã gi¸ trÞ kh¸ch quan vµ tin cËy trong chÈn ®o¸n BTTMCB.
ë ViÖt Nam siªu ©m doppler m« ®· ®îc nghiªn cøu trªn bÖnh nh©n t¨ng huyÕt ¸p vµ nhåi m¸u c¬ tim cho thÊy rÊt cã gi¸ trÞ trong viÖc chÈn ®o¸n còng nh tiªn lîng bÖnh.Víi mong muèn gãp phÇn n©ng cao chÊt lîng chÈn ®o¸n,ph©n tÇng nguy c¬ bÖnh tim thiÕu m¸u côc bé m¹n tÝnh chóng t«i tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi: "§¸nh gi¸ vai trß cña th«ng sè E/E' trªn siªu ©m tim g¾ng søc víi Dobutamin trong chÈn ®o¸n bÖnh tim thiÕu m¸u côc bé" víi 2 môc tiªu: 1. Nghiªn cøu sù thay ®æi cña th«ng sè E/E' trong qu¸ tr×nh siªu ©m tim g¾ng søc víi Dobutamin ë c¸c bÖnh nh©n nghi ngê BTTMCB. T×m hiÓu vai trß cña th«ng sè E/E' trªn siªu ©m tim g¾ng søc víi Dobutamin trong gãp phÇn chÈn ®o¸n BTTMCB. 4 Ch¬ng 1 Tæng quan 1.
DÞch tÔ häc bÖnh tim thiÕu m¸u côc bé 1. Trªn thÕ giíi BÖnh tim thiÕu m¸u côc bé lµ mét bÖnh rÊt trÇm träng vµ phæ biÕn, ®Æc biÖt ë c¸c níc ph¸t triÓn.§©y lµ nguyªn nh©n g©y tö vong hµng ®Çu ë c¸c níc ph¬ng t©y [35,40]. ë Anh hµng n¨m kho¶ng 52.000 ca ®au th¾t ngùc míi ë nam vµ 43.000 ca ®au ngùc míi ë n÷. Tû lÖ míi m¾c t¨ng lªn cïng víi tuæi vµ ë nam giíi.
Tû lÖ m¾c bÖnh §MV m¹n tÝnh lµ kho¶ng 7,4% ë nam vµ 4,5% ë n÷. Tû lÖ nµy cßn cao h¬n ë Scotland vµ Wales. ë Mü íc tÝnh cã kho¶ng 13 triÖu ngêi cã bÖnh m¹ch vµnh, kho¶ng mét nöa cã c¬n ®au th¾t ngùc. Tû lÖ m¾c bÖnh ë Nam Mü, Trung Mü lµ tõ 7 - 13% [63].
ë ViÖt Nam Cïng víi sù ph¸t triÓn cña kinh tÕ vµ ®iÒu kiÖn sèng vµ c¸c yÕu tè nguy c¬, tû lÖ m¾c BTTMCB còng gia t¨ng. Theo thèng kª t¹i ViÖn Tim m¹ch ViÖt Nam,tû lÖ bÖnh nh©n ®îc chÈn ®o¸n BTTMCB vµo n»m viÖn theo c¸c n¨m lµ: [2,8,11] N¨m 1995 : 5,45% 5 N¨m 1996 : 6,06% N¨m 2003 : 11,2% N¨m 2007 : 24% Tû lÖ m¾c bÖnh t¨ng theo tuæi vµ giíi. C¸c tû lÖ t¨ng râ rÖt theo tuæi vµ ë cïng mét løa tuæi, tû lÖ nam m¾c bÖnh cao h¬n. Do tû lÖ m¾c bÖnh ngµy cµng gia t¨ng vµ sù nguy hiÓm cña bÖnh, viÖc chÈn ®o¸n vµ ®iÒu trÞ BTTMCB vÉn lµ vÊn ®Ò quan träng mµ chóng ta lu«n ph¶i chó ý tíi.
Gi¶i phÉu hÖ §MV §Ó ®¶m b¶o chøc n¨ng co bãp tèng m¸u theo yªu cÇu cña c¬ thÓ, c¬ tim ®îc nu«i dìng qua mét hÖ thèng m¹ch m¸u ®Æc biÖt lµ tuÇn hoµn vµnh. HÖ thèng tuÇn hoµn vµnh bao gåm ®éng m¹ch vµnh tr¸i vµ ®éng m¹ch vµnh ph¶i ®Òu xuÊt ph¸t tõ ®éng m¹ch chñ [7,9]. 6 - §éng m¹ch vµnh tr¸i: xuÊt ph¸t ë vÞ trÝ t¬ng øng víi l¸ vµnh tr¸i cña van ®éng m¹ch chñ cã th©n chung dµi kho¶ng 1,5cm. Sau ®ã chia lµm hai nh¸nh.
+ §éng m¹ch liªn thÊt tríc (Left anterior descending artery) ch¹y däc trong r·nh liªn thÊt tríc xuèng mám tim, c¸c nh¸nh nhá cña ®éng m¹ch nµy nèi víi ®éng m¹ch vµnh ph¶i ë r·nh liªn thÊt sau. §éng m¹ch liªn thÊt tríc cung cÊp m¸u cho v¸ch liªn thÊt, thµnh tríc bªn cña thÊt tr¸i vµ mám tim. Mét sè nh¸nh nhá cña ®éng m¹ch nµy cßn ®¶m b¶o cung cÊp m¸u cho mét phÇn cña thµnh tríc thÊt ph¶i. + §éng m¹ch mò (Left circumflex artery) ch¹y däc r·nh nhÜ thÊt vµ kÕt thóc b»ng nh¸nh r×a ®¶m b¶o nu«i dìng cho mÆt bªn vµ mÆt sau cña thÊt tr¸i vµ nh¸nh mò cña nhÜ tr¸i cung cÊp m¸u cho nhÜ tr¸i.
Gi¶i phÉu hÖ ®éng m¹ch vµnh tr¸i -§éng m¹ch vµnh ph¶i (Right coronary artery) xuÊt ph¸t tõ xoang vµnh t¬ng øng víi l¸ vµnh ph¶i cña ®éng m¹ch chñ vµ chia thµnh c¸c nh¸nh nhá. + Nh¸nh bê ph¶i (marginal branch of right coronary artery) + Nh¸nh ®éng m¹ch nót xoang (Sinoatrial node) + Nh¸nh ®éng m¹ch vµnh ph¶i (Right superior coronary artery) + Nh¸nh ®éng m¹ch liªn thÊt sau (Right posterior descending). Vµo r·nh liªn thÊt sau vµ nèi víi c¸c nh¸nh cña ®éng m¹ch xuèng tríc tr¸i gÇn mám tim. + Ngoµi ra ®éng m¹ch vµnh ph¶i cßn t¸ch ra mét sè nh¸nh nhá nh nh¸nh nót nhÜ thÊt (atrio ventricular nodeartery) nh¸nh sau thÊt tr¸i (postertor interventricular), nh¸nh nhÜ ph¶i tríc (anterior right atrial).
§éng m¹ch vµnh ph¶i cung cÊp m¸u chñ yÕu cho nhÜ ph¶i, phÇn lín thÊt ph¶i vµ mét phÇn thÊt tr¸i ë phÝa thµnh sau s¸t hoµnh, mét phÇn cho thµnh sau bªn vµ v¸ch liªn thÊt sau. Gi¶i phÉu hÖ ®éng m¹ch vµnh ph¶i 1. Sinh lý cña tuÇn hoµn vµnh [6], [7],[57]. Ngêi b×nh thêng lóc nghØ ng¬i lu lîng m¸u cña ®éng m¹ch vµnh vµo kho¶ng 225ml/phót t¬ng øng víi 4 - 5% cung lîng tim.
ë tr¹ng th¸i nghØ, tim tiªu thô kho¶ng 12% toµn bé l- îng oxy tøc lµ kho¶ng 10ml/100g/phót. HiÖu sè sö dông oxy cña tuÇn hoµn vµnh lµ cao nhÊt so víi c¸c c¬ quan kh¸c cña c¬ thÓ. Trong m¸u tÜnh m¹ch vµnh, lîng oxy cßn l¹i chØ 25 - 30% so víi ®é b·o hoµ oxy chung cña hÖ tÜnh m¹ch lµ 60- 70%. MÆt kh¸c, chuyÓn ho¸ cña c¬ tim chñ yÕu lµ ¸i khÝ.
Do ®ã, khi nhu cÇu oxy t¨ng lªn tim kh«ng thÓ t¨ng hiÖu sè sö dông oxy mµ chØ cã thÓ gi·n m¹ch ®Ó t¨ng cung lîng vµnh. Sù ®iÒu hoµ dßng m¸u cña ®éng m¹ch vµnh ®îc thùc hiÖn qua hai c¬ chÕ thÇn kinh thùc vËt vµ c¸c c¬ chÕ 9 chuyÓn ho¸ t¹i chç. Ngµy nay, vÊn ®Ò phøc t¹p nµy ®· ®îc nghiªn cøu réng r·i, tuy nhiªn cha hoµn toµn s¸ng tá. Mét sè yÕu tè ®îc ®¸nh gi¸ lµ cã vai trß rÊt quan träng trong ®iÒu hoµ cung lîng vµnh nh nång ®é oxy m¸u nh: adenosine, oxit nitric, prostaglandin, CO2, ion H+.
C¸c yÕu tè nµy nhanh chãng lµm gi¶m søc c¶n cña ®éng m¹ch vµnh, t¨ng cung lîng vµnh. ë ngêi trÎ khoÎ m¹nh, søc ®µn håi cña thµnh m¹ch tèt cung lîng vµnh cã thÓ t¨ng lªn 2 lÇn khi g¾ng søc. Nhng ë trªn nh÷ng bÖnh nh©n x¬ v÷a ®éng m¹ch, kh¶ n¨ng t¨ng lu lîng m¸u do gi·n m¹ch gÆp nhiÒu khã kh¨n, ®Æc biÖt lµ nh÷ng m¹ch vµnh ë díi néi t©m m¹c. Qua c¸c thÝ nghiÖm trªn ®éng vËt vµ trªn ngêi, c¸c nhµ khoa häc chØ ra r»ng, khi g¾ng søc thêi gian t©m tr¬ng cµng ng¾n tû lÖ dßng ch¶y ë líp díi néi t©m m¹c trªn dßng ch¶y líp thîng t©m m¹c cµng gi¶m vµ gi÷a chóng cã mèi liªn quan kh¸ chÆt chÏ.
MÆt kh¸c, do sù co bãp vµ ¸p lùc trong buång thÊt tr¸i vµ ph¶i kh¸c nhau nªn viÖc cung cÊp m¸u cho hai t©m thÊt còng kh¸c nhau. ThÊt tr¸i hÇu nh chØ nhËn m¸u trong thêi kú t©m tr¬ng cßn thÊt ph¶i do cã ¸p lùc nhá h¬n thÊt tr¸i nªn trong th× t©m thu vÉn nhËn ®îc tíi m¸u ®¸ng kÓ tuy cã Ýt h¬n thêi kú t©m tr¬ng. ChÝnh v× vËy, trong c¸c trêng hîp g¾ng søc, khi thêi gian t©m tr¬ng gi¶m, thÊt tr¸i cã nhiÒu nguy c¬ bÞ thiÕu m¸u h¬n thÊt ph¶i, nhÊt lµ ë nh÷ng bÖnh nh©n cã t¨ng huyÕt ¸p vµ ph× ®¹i thÊt tr¸i. 1 0 Mét sè yÕu tè quan träng gãp phÇn quan träng trong c¬ chÕ bÖnh sinh cña thiÕu m¸u c¬ tim lµ tuÇn hoµn bµng hÖ.
ë mét sè loµi ®éng vËt, hÖ thèng nµy ph¸t triÓn m¹nh nªn thËm chÝ chóng ta cã thÓ g©y t¾c mét nh¸nh ®éng m¹ch vµnh th× nhåi m¸u c¬ tim vÉn kh«ng xuÊt hiÖn. ë ngêi míi cã thÓ cã hÖ thèng tuÇn hoµn bµng hÖ kh«ng gièng nhau, chÝnh yÕu tè nµy g©y nªn nh÷ng bÖnh c¶nh l©m sµng kh¸c nhau. Khi g¾ng søc, do ¶nh hëng cña hÖ thÇn kinh giao c¶m vµ c¸c catecholamine lu hµnh g©y co m¹ch ngo¹i vi, t¨ng tÇn sè tim, t¨ng søc co bãp c¬ tim do ®ã lµm t¨ng c«ng c¬ tim vµ t¨ng møc tiªu thô oxy c¬ tim. T¨ng møc tiªu thô vÒ oxy tim kh«ng lÊy thªm oxy tõ m¸u ®îc n÷a mµ ph¶i b»ng c¸ch t¨ng cung lîng vµnh.
Cung lîng vµnh t¨ng song song víi møc tiªu thô oxy tuú theo møc g¾ng søc, cã thÓ t¨ng gÊp rìi hoÆc gÊp ®«i. Sau g¾ng søc, cung lîng vµnh trë vÒ b×nh thêng. Sù gi¶m lu lîng vµnh g©y thiÕu m¸u c¬ tim cã nguyªn nh©n chñ yÕu lµ hÑp ®êng kÝnh §MV do x¬ v÷a ®éng m¹ch lµm gi¶m lîng m¸u cung cÊp cho tim, ®Æc biÖt khi g¾ng søc. Lu lîng vµnh gi¶m cßn cã thÓ do co th¾t, nghÏn §MV hoÆc hÑp lç vµo §MV do giang mai.