1 §Æt vÊn ®Ò Nhåi m¸u c¬ tim (NMCT) lµ t×nh tr¹ng c¬ tim ho¹i tö do hËu qu¶ thiÕu m¸u c¬ tim kÐo dµi, x¶y ra chñ yÕu do x¬ v÷a ®éng m¹ch vµnh kÕt hîp víi huyÕt khèi g©y t¾c mét hoÆc nhiÒu nh¸nh ®éng m¹ch t¬ng øng. ë c¸c níc c«ng nghiÖp ph¸t triÓn, NMCT lµ mét vÊn ®Ò quan träng hµng ®Çu ®èi víi søc khoÎ céng ®ång. T¹i Mü, mçi n¨m trung b×nh cã 700.000 ngêi nhËp viÖn v× NMCT [7]. T¹i ViÖt Nam, trong thêi gian gÇn ®©y, tû lÖ NMCT ngµy cµng cã khuynh híng gia t¨ng râ rÖt.
Theo thèng kª cña ViÖn Tim m¹ch - BÖnh viÖn B¹ch Mai, trong 10 n¨m tõ 1980 ®Õn 1990 chØ cã 108 ca NMCT vµ riªng 10 th¸ng ®Çu n¨m 1995 ®· cã 31 bÖnh nh©n NMCT vµo cÊp cøu t¹i ViÖn Tim m¹ch [5]. MÆc dï hiÖn nay ®· cã nhiÒu tiÕn bé trong chÈn ®o¸n vµ ®iÒu trÞ bÖnh, song NMCT vÉn lµ lo¹i bÖnh cã nhiÒu biÕn chøng nguy hiÓm nh sèc tim, rèi lo¹n nhÞp tim, vì tim, suy tim. do ®ã tû lÖ tö vong cña bÖnh cßn rÊt cao. Víi nh÷ng bÖnh nh©n cßn sèng sau NMCT, t×nh tr¹ng bÖnh vµ c¸c biÕn chøng cña nã còng cã ¶nh hëng nÆng nÒ vÒ søc khoÎ, t©m lý ngêi bÖnh vµ kinh tÕ cña gia ®×nh hä còng nh x· héi.
Trong NMCT, c¸c nghiªn cøu ®Òu cho thÊy chøc n¨ng tim, nhÊt lµ chøc n¨ng thÊt tr¸i thêng bÞ suy gi¶m vµ ®©y lµ yÕu tè quan träng gióp tiªn lîng bÖnh trong giai ®o¹n cÊp còng nh theo dâi kÕt qu¶ ®iÒu trÞ vµ ®¸nh gi¸ tiÕn triÓn cña bÖnh. V× vËy, 2 viÖc ®¸nh gi¸ chÝnh x¸c chøc n¨ng tim vµ sù biÕn ®æi cña nã sau c¸c biÖn ph¸p ®iÒu trÞ t¸i tíi m¸u lµ mét vÊn ®Ò ®îc c¸c thÇy thuèc rÊt quan t©m. VÒ mÆt ®iÒu trÞ, víi môc ®Ých t¸i lËp tíi m¸u c¬ tim cµng sím cµng tèt, can thiÖp ®¹t stent ®éng m¹ch vµnh lµ ph¬ng ph¸p ®iÒu trÞ ®îc lùa chän víi nhiÒu u ®iÓm h¬n c¸c ph¬ng ph¸p ®iÒu trÞ truyÒn thèng b»ng thuèc tiªu sîi huyÕt hay phÉu thuËt b¾c cÇu nèi ®éng m¹ch vµnh do ®¹t ®îc kÕt qu¶ t¬ng ®¬ng nhng l¹i rót ng¾n ®îc thêi gian t¸i lËp tíi m¸u ®ång thêi Ýt biÕn chøng h¬n so víi ph¬ng ph¸p phÉu thuËt. Trong hai thËp kû qua, siªu ©m tim ®· cã nhiÒu tiÕn bé vît bËc vµ ngµy cµng ®îc øng dông nhiÒu trong chÈn ®o¸n vµ theo dâi NMCT.
§©y lµ biÖn ph¸p th¨m dß kh«ng ch¶y m¸u dÔ thùc hiÖn nªn cã thÓ lµm nhiÒu lÇn cho phÐp ®¸nh gi¸ chøc n¨ng tim rÊt tèt. Trªn thÕ giíi, nhiÒu nghiªn cøu cho thÊy siªu ©m tim rÊt cã gi¸ trÞ trong viÖc cung cÊp c¸c th«ng tin vÒ tiªn lîng NMCT [6], [8]. ë ViÖt Nam, nh÷ng nghiªn cøu vÒ NMCT trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y chñ yÕu tËp trung vÒ dÞch tÔ, c¸c yÕu tè nguy c¬, c¸c ph¬ng ph¸p chÈn ®o¸n vµ ®iÒu trÞ. Tuy nhiªn, nh÷ng nghiªn cøu vÒ sù thay ®æi chøc n¨ng thÊt trÝ (CNTT) sau can thiÖp ®Æt stent ®éng m¹ch vµnh còng nh c¸c yÕu tè ¶nh hëng ®Õn sù biÕn ®æi ®ã cßn rÊt h¹n chÕ.
V× vËy, chóng t«i thùc hiÖn ®Ò tµi nµy nh»m hai môc tiªu: 1. §¸nh gi¸ chøc n¨ng thÊt tr¸i cña bÖnh nh©n NMCT t¹i ViÖn tim m¹ch ViÖt Nam tríc vµ ngay sau khi 3 can thiÖp ®Æt stent ®éng m¹ch vµnh vµ sau 3 th¸ng. Kh¶o s¸t c¸c yÕu tè ¶nh hëng tíi sù biÕn ®æi chøc n¨ng thÊt tr¸i cña bÖnh nh©n NMCT sau can thiÖp ®Æt stent ®éng m¹ch vµnh. 4 Ch¬ng 1 Tæng quan 1.
§Þnh nghÜa N¨m 2000, Héi Tim m¹ch Ch©u ¢u (European Society of Cardiology - ESC) kÕt hîp víi Trêng m«n Tim m¹ch Hoa Kú (American College of Cardiology - ACC) ®· ®a ra mét ®Þnh nghÜa vÒ NMCT: "NMCT lµ t×nh tr¹ng khi cã mét lîng bÊt kú c¬ tim bÞ ho¹i tö do hËu qu¶ cña thiÕu m¸u côc bé c¬ tim kÐo dµi" [13]. DÞch tÔ häc NMCT NMCT c¨n bÖnh phæ biÕn ë c¸c níc ph¸t triÓn. T¹i Mü, trung b×nh mçi n¨m cã 700.000 ngêi nhËp viÖn do NMCT [7]. Cßn ë Ph¸p, mçi n¨m cã kho¶ng 100.
ë ViÖt Nam, theo thèng kª cña ViÖn Tim m¹ch quèc gia ViÖt Nam, trong 10 n¨m (1980 - 1990) chØ cã 108 ca NMCT vµo viÖn, nhng trong 5 n¨m tõ 1991 ®Õn 1995 cã 82 ca vµo viÖn v× NMCT vµ chØ riªng 10 th¸ng ®Çu n¨m 1995 ®· cã 31 bÖnh nh©n NMCT vµo cÊp cøu t¹i ViÖn Tim m¹ch [5]. Theo TrÇn §ç Trinh vµ céng sù, tû lÖ tö vong cña bÖnh trong thêi gian n»m viÖn lµ 27,4% [4]. ChÈn ®o¸n NMCT 5 §Ó chÈn ®o¸n x¸c ®Þnh NMCT, c¸c nhµ l©m sµng vÉn dùa theo tiªu chuÈn cña Tæ chøc Y tÕ thÕ giíi [7] lµ cã 2 trong 3 tiªu chuÈn sau: 1. §au th¾t ngùc ®iÓn h×nh, kÐo dµi 30 phót dïng c¸c thuèc gi·n m¹ch vµnh kh«ng ®ì.
ST 1mm ë Ýt nhÊt 2 chuyÓn ®¹o ngo¹i vi hoÆc 2mm ë Ýt nhÊt 2 chuyÓn ®¹o tríc tim liªn tiÕp vµ/hoÆc block nh¸nh tr¸i míi xuÊt hiÖn trªn ®iÖn t©m ®å. Men CK - MB t¨ng Ýt nhÊt gÊp 2 lÇn giíi h¹n trªn b×nh thêng. §iÒu trÞ néi khoa: - §iÒu trÞ néi khoa lu«n lµ biÖn ph¸p ®iÒu trÞ c¬ b¶n, b¾t ®Çu cho mäi bÖnh nh©n CMCT. - C¸c thuèc ®îc sö dông bao gåm thuèc lµm gi¶m ®au, gi¶m nhu cÇu oxi cña c¬ tim vµ b¶o vÖ tÕ bµo c¬ tim khái t×nh tr¹ng thiÕu m¸u.
§iÒu trÞ t¸i tíi m¸u - §iÒu trÞ t¸i tíu m¸u b»ng thuèc tiªu sîi huyÕt: lµ ph¬ng ph¸p ®iÒu trÞ truyÒn thèng trong NMCT. HiÖn nay, do tû lÖ thµnh c«ng kh«ng cao, ph¬ng ph¸p nµy chØ ®îc chØ ®Þnh khi bÖnh nh©n cã chèng chØ ®Þnh víi can thiÖp ®éng m¹ch vµnh qua da vµ víi phÉu thuËt. 6 - Can thiÖp ®éng m¹ch vµnh qua da: lµ biÖn ph¸p ®îc u tiªn lùa chän trong ®iÒu trÞ NMCT ë nh÷ng bÖnh nh©n ®ñ tiªu chuÈn. BÖnh nh©n NMCT cã chØ ®Þnh cã thÓ ®îc can thiÖp cÊp cøu nªn rót ng¾n ®îc thêi gian tõ khi khëi ph¸t cho tíi khi ®îc ®iÒu trÞ t¸i tíi m¸u, gióp c¶i thiÖn tiªn lîng bÖnh râ rÖt [7], [8].
So víi phÉu thuËt b¾c cÇu nèi, can thiÖp ®éng m¹ch vµnh, ®Æc biÖt lµ can thiÖp cã ®Æt stent, cho kÕt qu¶ t¬ng ®¬ng [8] nhng l¹i tr¸nh ®îc c¸c tai biÕn nÆng nÒ cña phÉu thuËt. - PhÉu thuËt b¾c cÇu nèi ®éng m¹ch vµnh: chØ ®îc chän lùa khi bÖnh nh©n kh«ng cã chØ ®Þnh víi can thiÖp ®éng m¹ch vµnh qua da (do tæn th¬ng phøc t¹p hoÆc tæn th¬ng nhiÒu th©n ®éng m¹ch vµnh). C¸c yÕu tè ¶nh hëng ®Õn tiªn lîng trong NMCT Trong NMCT, tiªn lîng cña ngêi bÖnh trong giai ®o¹n cÊp còng nh vÒ l©u dµi phô thuéc vµo kÝch thíc cña vïng nhåi m¸u, b¶n chÊt cña tæn th¬ng (tæn th¬ng mét th©n hay nhiÒu th©n ®éng m¹ch vµnh, tæn th¬ng phøc t¹p. Ngoµi ra, c¬ ®Þa cña bÖnh nh©n (tuæi, giíi, t×nh tr¹ng bÐo ph×.), yÕu tè gia ®×nh vµ c¸c bÖnh lý kÌm theo nh t¨ng huyÕt ¸p, ®¸i th¸o ®êng, rèi lo¹n lipid m¸u, qua c¸c c¬ chÕ trùc tiÕp ®Òu cã nh÷ng ¶nh hëng nhÊt ®Þnh lªn chøc n¨ng thÊt tr¸i cña bÖnh nh©n NMCT, do ®ã anh hëng ®Õn tiªn lîng cña ng- êi bÖnh [1], [7].
Chøc n¨ng thÊt tr¸i sau NMCT 1. Chøc n¨ng t©m thu thÊt tr¸i 7 Gi¶m trao ®æi chÊt cña c¸c tÕ bµo c¬ tim do thiÕu m¸u côc bé dÉn tíi gi¶m chøc n¨ng b¬m cña thÊt tr¸i: cung lîng tim, thÓ tÝch tèng m¸u, huyÕt ¸p gi¶m ®i, thÓ tÝch cuèi t©m thu t¨ng lªn. Mäi sè nghiªn cøu cho thÊy møc ®é suy tim trªn l©m sµng còng nh trªn c¸c th¨m dß ®Òu cã t¬ng quan víi ph¹m vi vïng c¬ tim bÞ nhåi m¸u [6], [7]. Chøc n¨ng t©m tr¬ng thÊt tr¸i Thay ®æi kh¶ n¨ng t©m tr¬ng cña thÊt tr¸i trong NMCT thÓ hiÖn chñ yÕu lµ sù gi¶m kh¶ n¨ng gi·n cña thÊt tr¸i, rèi lo¹n ®æ ®Çy t©m tr¬ng.
Còng nh chøc n¨ng t©m thu, chøc n¨ng t©m tr¬ng còng t¬ng quan víi kÝch thíc cña æ nhåi m¸u [11], [12]. Chøc n¨ng thÊt tr¸i vµ tiªn lîng bÖnh Theo Rackley, cã mèi liªn quan tuyÕn tÝnh gi÷a c¸c th«ng sè ®Æc hiÖu cña chøc n¨ng thÊt tr¸i víi sù xuÊt hiÖn c¸c triÖu chøng l©m sµng nh khã thë, t×nh tr¹ng sèc [7]. Chøc n¨ng thÊt tr¸i, kÓ c¶ trong giai ®o¹n cÊp còng nh di chøng ®Òu lµ yÕu tè quan träng tiªn lîng vÒ chøc nang tim còng nh thêi gian sèng cña bÖnh nh©n. Trong ®ã, ph©n sè tèng m¸u (EF) vµ ®é gi·n thÊt tr¸i (®o b»ng thÓ tÝch thÊt tr¸i cuèi t©m tr- êng vµ cuèi t©m thu) lµ 2 yÕu tè tiªn lîng chÝnh [10], [12].
§Ó ®¸nh gi¸ chøc n¨ng tim trong NMCT, ngêi ta ®· ¸p dông mét sè biÖn ph¸p th¨m dß nh th¨m dß huyÕt ®éng chôp c¶n quang buång thÊt tr¸i, ghi x¹ h×nh buång thÊt tr¸i, siªu ©m tim,. Siªu ©m ®¸nh gi¸ chøc n¨ng thÊt tr¸i ë bÖnh nh©n NMCT Siªu ©m tim lµ mét ph¬ng ph¸p th¨m dß kh«ng ch¶y m¸u cho kÕt qu¶ nhanh vµ chÝnh x¸c. NhiÒu nghiªn cøu cßn nhÊn m¹nh r»ng ®©y lµ mét kü thuËt tèt ®Ó ph¸t hiÖn sím vÒ co bãp vµ chøc n¨ng tim còng nh c¸c biÕn ®æi vÒ h×nh th¸i vµ cÊu tróc tim x¶y ra khi c¬ tim bÞ nhåi m¸u [6], [11], [15]. V× vËy, siªu ©m tim lµ th¨m dß chñ yÕu ®îc c¸c nghiªn cøu sö dông ®Ó ®¸nh gi¸ nh÷ng thay ®æi vÒ cÊu tróc vµ chøc n¨ng tim sau nhåi m¸u còng nh hiÖu qu¶ cña c¸c liÖu ph¸p ®iÒu trÞ nh thuèc tiªu huyÕt khèi hoÆc nong ®éng m¹ch vµnh [10], [12].
Mét sè nghiªn cøu tríc ®©y còng cho thÊy, sau can thiÖp §MV, chøc n¨ng thÊt tr¸i cña bÖnh nh©n cã nh÷ng biÕn ®æi ®¸ng kÓ. Trong nghiªn cøu cña m×nh, Weber nhËn thÊy 9 70% c¸c bÖnh nh©n NMTC cã sù c¶i thÞªn chøc n¨ng thÊt tr¸i tõ møc ®é võa trë lªn (15%) [14]. Siªu ©m TM cho phÐp ®¸nh gi¸ c¸c chØ sè: - Biªn ®é vËn ®éng cña v¸ch liªn thÊt vµ thµnh sau thÊt tr¸i. - BÒ dµy v¸ch liªn thÊt cuèi t©m tr¬ng vµ cuèi t©m thu.
- §êng kÝnh thÊt tr¸i cuèi t©m tr¬ng (Dd) vµ cuèi t©m thu (Ds). - ChØ sè co ng¾n sîi c¬ (%D) - ThÓ tÝch thÊt tr¸i cuèi t©m tr¬ng (Vd) - ThÓ tÝch thÊt tr¸i cuèi t©m thu (Vs) - Ph©n sè tèng m¸u (EF) Tuy nhiªn, khi vïng mán tim gi·n vµ gi¶m vËn ®éng nh trong NMTC th× ph¬ng ph¸p nµy kh«ng ph¶n ¸nh ®óng kÝch thíc vµ kh¶ n¨ng co bãp cña tim. Trªn siªu ©m 2D, thÓ tÝch thÊt tr¸i vµ ph©n sè tèng m¸u EF ®îc tÝnh theo c«ng thøc SIMPSON. Trong ph¬ng ph¸p nµy, thÓ tÝch buång tim (V) lµ tæng thÓ tÝch cña 20 h×nh khèi (19 khèi trô vµ 1 khèi nãn) c¾t vu«ng gãc víi trôc dµi cña tim, mçi m¶nh cã chiÒu dµy h = 1/20L vµ ®êng kÝnh = D.