1 §Æt vÊn ®Ò Tho¸i ho¸ khíp (THK) lµ bÖnh lý do sôn khíp bÞ tho¸i triÓn, bÖnh ®îc xÕp vµo nhãm c¸c bÖnh kh«ng do viªm, tiÕn triÓn ©m thÇm, chËm ch¹p, tõng ®ît, thêng gÆp ë ngêi lín tuæi.] kiÓm tra X quang nh÷ng ngêi trªn 55 tuæi ë Hoa Kú thÊy 80% c ã dÊu hiÖu tho¸i ho¸ khíp trong khi nh÷ng ngêi tõ 25 – 34 tuæi chØ cã 10% cã dÊu hiÖu tho¸i ho¸ khíp. Tû lÖ tho¸i ho¸ khíp gèi díi 0,1% ë ®é tuæi 25 – 34 vµ lªn tíi 10 – 20% ë ®é tuæi 65 – 74 [31. Theo íc tÝnh Hoa Kú cã tíi 40 triÖu ngêi cã biÓu hiÖn tho¸i ho¸ khíp h¸ng vµ c¸c khíp ë chi díi ( chiÕm 33% tæng sè nh÷ng ngêi lao ®éng). ë Ph¸p tho¸i ho¸ khíp chiÕm 28,6% c¸c bÖnh vÒ khíp [2.
Theo mét thèng kª cña ch©u ¢u, trong sè 4326 bÖnh nh©n tho¸i ho¸ khíp ®îc kiÓm tra th× khíp h¸ng vµ khíp gèi lµ c¸c khíp bÞ tæn th¬ng nhiÒu h¬n c¶, trong ®ã tho¸i ho¸ khíp gèi chiÕm 92,1% [11. Theo thèng kª cña bÖnh viÖn B¹ch Mai trong 10 n¨m ( 1979 – 1988 ) trong sè nh÷ng bÖnh nh©n m¾c bÖnh ë c¬ quan vËn ®éng th× c¸c bÖnh khíp do tho¸i ho¸ chiÕm 10,41% trong ®ã tho¸i ho¸ khíp gèi chiÕm 13%[1. Chøc n¨ng chÝnh cña khíp gèi lµ chÞu søc nÆng cña c¬ thÓ vµ lµ khíp ho¹t ®éng nhiÒu [21.], khíp gèi bÞ tho¸i ho¸ víi c¸c triÖu chøng ®au vµ h¹n chÕ chøc n¨ng ®i l¹i, sinh ho¹t cña ngêi bÖnh, v× vËy tho¸i ho¸ khíp gèi kh«ng nh÷ng lµm ¶nh hëng ®Õn chÊt lîng cuéc sèng cña ngêi bÖnh mµ cßn h¹n chÕ sù giao tiÕp víi x· héi vµ g©y tæn h¹i ®Õn kinh tÕ. 2 MÆc dï ngµy nay y häc thÕ giíi vµ trong níc ®· cã nh÷ng tiÕn bé vît bËc, nhng cho ®Õn nay vÉn cha cã lo¹i thuèc nµo cã thÓ ®iÒu trÞ khái hoµn toµn bÖnh THK.
Trong nhiÒu n¨m qua, viÖc ®iÒu trÞ THK chñ yÕu lµ dïng c¸c nhãm thuèc gi¶m ®au, chèng viªm ®êng toµn th©n, hoÆc tiªm trùc tiÕp vµo khíp. MÆc dï c¸c nhãm thuèc nµy ®· ph¸t huy ®îc t¸c dông lµm gi¶m c¸c triÖu chøng ®au hay gióp lµm chËm qu¸ tr×nh tho¸i ho¸ khíp, nhng nã còng ®ang phÇn nµo g©y ra nh÷ng e ng¹i cho c¸c b¸c sü vµ bÖnh nh©n khi ph¶i sö dông trong mét thêi gian kÐo dµi. V× vËy, sù ra ®êi cña c¸c nhãm thuèc dïng ngoµi b«i, ®¾p t¹i chç, ®Æc biÖt lµ c¸c thuèc cã nguån gèc th¶o dîc ®ang ®îc quan t©m nghiªn cøu vµ ph¸t triÓn hÕt søc m¹nh mÏ. Cån thuèc ®¾p Boneal Cèt Thèng Linh (CTL) cã xuÊt xø tõ Trung Quèc, ®îc ®a vµo thÞ trêng ViÖt Nam tõ ®Çu n¨m 2007, lµ thuèc dïng ngoµi ®îc bµo chÕ hoµn toµn tõ th¶o dîc, ®· b¾t ®Çu ®îc sö dông trong ®iÒu trÞ mét sè bÖnh lý vÒ c¬ x¬ng khíp.
Tuy nhiªn cho ®Õn nay, c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu ®¸nh gi¸ t¸c dông cña Cèt Thèng Linh trong thùc tiÔn ®iÒu trÞ ë ViÖt Nam vÉn cßn rÊt Ýt. N¨m 2007, khoa C¬ X- ¬ng Khíp bÖnh viÖn B¹ch Mai ®· tiÕn hµnh mét nghiªn cøu ®¸nh gi¸ t¸c dông cña CTL cã so s¸nh víi thuèc chèng viªm gi¶m ®au cña y häc hiÖn ®¹i (YHH§) trong ®iÒu trÞ bÖnh nh©n THK gèi. §ång thêi víi nghiªn cøu trªn, khoa y häc cæ truyÒn (YHCT) trêng §¹i häc Y Hµ Néi kÕt hîp víi khoa YHCT bÖnh viÖn Xanh P«n ®· triÓn khai mét nghiªn cøu kh¸c nh»m ®¸nh gi¸ t¸c dông cña CTL kÕt hîp víi thuèc YHCT trong ®iÒu 3 trÞ bÖnh nh©n THK gèi. §Ò tµi nµy lµ mét phÇn cña nghiªn cøu trªn ®îc thiÕt kÕ víi hai môc tiªu cô thÓ sau: 1.
§¸nh gi¸ t¸c dông ®iÒu trÞ hç trî cña cån thuèc ®¾p Boneal Cèt Thèng Linh kÕt hîp víi bµi thuèc §éc ho¹t ký sinh thang trªn bÖnh nh©n tho¸i hãa khíp gèi. §¸nh gi¸ c¸c t¸c dông kh«ng mong muèn cña ph¸c ®å ®iÒu trÞ trªn. 4 Ch¬ng 1 Tæng quan 1. y häc hiÖn ®¹i vÒ tho¸i ho¸ khíp gèi 1.
S¬ lîc vÒ gi¶i phÉu khíp gèi [12. Khíp gèi lµ mét khíp phøc hîp cã bao ho¹t dÞch rÊt réng, khíp l¹i ë n«ng nªn dÔ bÞ va ch¹m vµ tæn th¬ng. Gi¶i phÉu khíp gèi [10.] 5 VÒ mÆt gi¶i phÉu, khíp gèi bao gåm c¸c phÇn: §Çu díi x- ¬ng ®ïi, ®Çu trªn x¬ng chµy, sôn chªm, x¬ng b¸nh chÌ. - Vïng gèi tríc, tõ ngoµi vµo trong gåm: + Líp da máng + TÜnh m¹ch n«ng: gåm nh÷ng nh¸nh nhá ®æ vµo tÜnh m¹ch hiÓn to n»m ë phÝa sau trong vïng khíp gèi, thÇn kinh n«ng c¹nh tÜnh m¹ch.
+ M¹c: bao phñ phÝa tríc vµ hai bªn khíp gèi. PhÝa ngoµi b¸m vµo låi cÇu ngoµi x¬ng chµy vµ chám x¬ng m¸c. + G©n c¬: g©n c¬ tø ®Çu ®ïi b¸m vµ trïm lªn x¬ng b¸nh chÌ. - Vïng gèi sau: Hè khoeo h×nh tr¸m ®îc giíi h¹n bëi bèn c¹nh, mét thµnh sau vµ mét thµnh tríc.
+ C¹nh trªn ngoµi lµ g©n c¬ nhÞ ®Çu ®ïi, c¹nh trªn trong gåm c¬ b¸m g©n ë n«ng vµ c¬ b¸m m¹c ë s©u. Hai c¹nh trªn giíi h¹n thµnh mét h×nh tam gi¸c (tam gi¸c ®ïi cña tr¸m khoeo). C¹nh díi trong lµ ®Çu trong cña c¬ bông ch©n vµ c¹nh díi ngoµi lµ ®Çu ngoµi cña c¬ bông ch©n. + Thµnh sau gåm: da, tæ chøc tÕ bµo díi da cã c¸c tÜnh m¹ch hiÓn phô nèi tÜnh m¹ch hiÓn to vµ tÜnh m¹ch hiÓn bÐ, c¸c nh¸nh thÇn kinh ®ïi b× sau + M¹c khoeo liªn tiÕp víi m¹c c¼ng ch©n, t¸ch thµnh hai l¸ c¨ng gi÷a c¬ cña tr¸m khoeo.
BÖnh tho¸i ho¸ khíp gèi 1. §Þnh nghÜa 6 - Tho¸i ho¸ khíp lµ hËu qu¶ cña qu¸ tr×nh c¬ häc vµ sinh häc lµm mÊt c©n b»ng gi÷a tæng hîp vµ huû ho¹i cña sôn vµ x¬ng díi sôn (cét sèng vµ ®Üa ®Öm). Sù mÊt c©n b»ng nµy cã thÓ ®îc b¾t ®Çu bëi nhiÒu yÕu tè: di truyÒn, ph¸t triÓn, chuyÓn ho¸ vµ chÊn th¬ng. Tho¸i ho¸ khíp liªn quan ®Õn tÊt c¶ c¸c m« cña khíp ®éng, cuèi cïng biÓu hiÖn bëi c¸c thay ®æi h×nh th¸i , sinh ho¸, ph©n tö vµ c¬ sinh häc cña tÕ bµo vµ chÊt c¬ b¶n cña sôn dÉn ®Õn nhuyÔn ho¸, nøt loÐt vµ mÊt sôn khíp, x¬ ho¸ x¬ng díi sôn, t¹o gai x¬ng vµ hèc x¬ng díi sôn [13.
- BÖnh cã tÝnh chÊt m¹n tÝnh g©y ®au ®ín vµ biÕn d¹ng khíp nhng kh«ng do viªm ®Æc hiÖu, thêng tæn th¬ng ë nh÷ng khíp ngo¹i biªn ®Æc biÖt ë nh÷ng khíp ph¶i chÞu søc nÆng cña c¬ thÓ nh khíp gèi, h¸ng [1. - Tªn gäi cña bÖnh tuú theo tõng níc [2. BÖnh viªm x¬ng khíp (Osteoarthritis) ®Ó chØ nh÷ng bÖnh khíp tho¸i ho¸ kh«ng do viªm mÆc dï trong ®ã thêng hay cã viªm mµng ho¹t dÞch thø ph¸t. Tªn gäi ®îc sö dông réng r·i ë c¸c níc nãi tiÕng Anh tuy nhiªn dÔ g©y nhÇm lÉn.
BÖnh tho¸i ho¸ khíp (Arthrose or Arthrosis) BÖnh suy tho¸i khíp (Degeneration joint disease) Tuy nhiªn THK hay ®îc sö dông nhiÒu nhÊt trong ®ã cã ViÖt Nam. Ph©n lo¹i bÖnh tho¸i ho¸ khíp gèi [12.] -Tho¸i ho¸ khíp gèi nguyªn ph¸t: Sù l·o ho¸ lµ nguyªn nh©n chÝnh, bÖnh thêng xuÊt hiÖn muén ë ngêi trªn 50 tuæi. Cïng víi sù thay ®æi cña tuæi t¸c, sù thÝch øng cña sôn khíp 7 víi c¸c t¸c nh©n t¸c ®éng lªn khíp ngµy cµng gi¶m. Nguyªn nh©n cña sù thay ®æi nµy cã thÓ lµ do lîng m¸u ®Õn nu«i d- ìng vïng khíp bÞ gi¶m sót, ¶nh hëng tíi sù nu«i dìng sôn, vµ sù ph©n bè chÞu lùc cña khíp bÞ thay ®æi thóc ®Èy qu¸ tr×nh tho¸i ho¸ khíp.
- Tho¸i ho¸ khíp gèi thø ph¸t: cã nhiÒu nguyªn nh©n, cã thÓ lµ do dÞ tËt cña trôc khíp gèi, cã thÓ do t¸c ®éng cña c¸c yÕu tè c¬ häc, do chuyÓn ho¸, hoÆc cã thÓ do c¸c di chøng cña bÖnh viªm khíp. Tæn th¬ng gi¶i phÉu bÖnh cña tho¸i ho¸ khíp gèi [2. Trong bÖnh lý THK gèi, sôn khíp lµ tæ chøc chÝnh bÞ tæn th¬ng. Sù ®¸nh gi¸ nh÷ng thay ®æi vÒ cÊu tróc sôn khíp lµ mÊu chèt ®Ó t×m hiÓu sinh bÖnh häc cña bÖnh.
- B×nh thêng sôn khíp gèi dµy kho¶ng 4mm - 6mm mµu tr¾ng ¸nh xanh, nh½n bãng, ít, cã ®é tr¬, cã tÝnh chÞu lùc vµ tÝnh ®µn håi cao. Trong tæ chøc sôn kh«ng cã thÇn kinh vµ m¹ch m¸u. Lµ vïng v« m¹ch nªn sôn khíp nhËn c¸c chÊt dinh dìng b»ng sù khuyÕch t¸n tõ tæ chøc x¬ng díi sôn thÊm qua c¸c proteoglycan (PGs) vµ tõ c¸c m¹ch m¸u cña mµng sôn thÊm qua dÞch khíp. Thµnh phÇn chÝnh cña sôn lµ chÊt c¨n b¶n vµ c¸c tÕ bµo sôn.
Nh÷ng tÕ bµo sôn cã nhiÖm vô tæng hîp ra chÊt c¨n b¶n. ChÊt c¨n b¶n cña sôn cã ba thµnh phÇn chÝnh lµ níc chiÕm 80%, c¸c sîi Collagen vµ PGs chiÕm 5-10%. C¸c sîi Collagen b¶n chÊt lµ c¸c ph©n tö axit amin cã träng lîng ph©n tö lín cÊu t¹o thµnh nh÷ng chuçi dµi, s¾p xÕp theo 8 h×nh vßng cung t¹o nªn c¸c sîi ®an mãc vµo nhau thµnh tõng m¹ng líi. C¸c ®¬n vÞ PGs ®îc tËp trung theo ®êng nèi protein víi mét sîi hyaluronic axit (HA) lµm x¬ng sèng gièng c¸c cµnh c©y.
ChÝnh c¸c cÊu tróc PGs gióp cho sôn khíp dÎo dai, ®µn håi, tr¬n nh½n vµ chÞu lùc tèt. - Khi bÞ tæn th¬ng tho¸i ho¸, sôn khíp chuyÓn sang mµu vµng nh¹t, mÊt dÇn tÝnh ®µn håi, máng, d·n, kh« vµ nøt nÎ. Nh÷ng thay ®æi nµy tiÕn triÓn cïng víi sù nÆng lªn cña bÖnh, cuèi cïng lµm xuÊt hiÖn nh÷ng vÕt loÐt, mÊt dÇn tæ chøc sôn lµm tr¬ ra c¸c ®Çu x¬ng phÝa díi, phÇn diÒm x¬ng vµ sôn mäc thªm c¸c gai x¬ng. Quan s¸t trªn vi thÓ cã thÓ thÊy ®îc sù phång lªn cña sôn cïng víi sù t¨ng thÓ tÝch níc lµ nh÷ng thay ®æi sím nhÊt trong THK, ®iÒu nµy x¶y ra ngay khi cã sù gi¶m PGs.
Trong trêng hîp muén h¬n cã thÓ thÊy chÊt c¨n b¶n bÞ suy yÕu ®i, c¸c tÕ bµo sôn n»m lÉn lén trong chÊt c¨n b¶n míi h×nh thµnh, mÆc dï cã sù söa ch÷a nh÷ng qu¸ tr×nh mÊt sôn vÉn tiÕp tôc x¶y ra. Trong chÊt c¨n b¶n lîng níc gi¶m râ rÖt, c¸c sîi Collagen vµ PGs bÞ yÕu ®i, nhiÒu chç bÞ ®øt g·y, cÊu tróc trë nªn lén xén. C¸c khu«n Calci ë vïng ®Çu x¬ng gi¸p víi sôn bÞ x¬ ho¸ dµy lªn, c¸c bÌ x¬ng bÞ nøt g·y vµ cã thÓ t¹o thµnh nh÷ng hèc nhá. Nguyªn nh©n bÖnh tho¸i ho¸ khíp gèi a.
nguyªn nh©n tho¸i ho¸ sôn khíp Nguyªn nh©n chÝnh x¸c cña sù tho¸i ho¸ líp sôn khíp do nhiÒu nguyªn nh©n g©y nªn, chñ yÕu lµ sù l·o ho¸ cña tÕ bµo vµ tæ chøc.