Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong giai đoạn thương mại điện tử và mạng xã hội bùng nổ, hành vi tiêu dùng đồng hồ đeo tay tại Việt Nam đã có sự chuyển biến rõ rệt. Đồng hồ không chỉ đơn thuần là công cụ quản lý thời gian mà đã trở thành phụ kiện thời trang khẳng định phong cách và đẳng cấp xã hội. Nhu cầu sở hữu đồng hồ chính hãng có mức giá từ 3 triệu đồng trở lên ngày càng tăng cao. Theo số liệu thống kê được tác giả trích dẫn, thị trường đồng hồ Việt Nam năm 2018 đạt trị giá gần 750 triệu USD/năm, thu hút sự tham gia của hơn 20 cửa hàng thương hiệu quốc tế cùng các doanh nghiệp lớn như DOJI và Thế Giới Di Động.

Song song đó, mạng xã hội Facebook phát triển vượt bậc tại Việt Nam. Tính đến tháng 6/2020, Việt Nam có 69 triệu người dùng Facebook (chiếm 70,1% dân số, tăng 53,3% so với mức 45,3 triệu người của năm 2019), đứng thứ 7 trên thế giới. Khảo sát của AC Nielsen cho thấy 79% người dùng Việt Nam tham gia các Fanpage nhãn hàng, 92% tham khảo ý kiến người thân quen trước khi quyết định mua và 63% tìm kiếm chia sẻ kinh nghiệm trên Internet. Tuy nhiên, việc mua sắm trực tuyến đối với sản phẩm giá trị cao còn tiềm ẩn nhiều rủi ro. Số liệu từ Cục Quản lý cạnh tranh (Bộ Công Thương) ghi nhận nhiều phản ánh về tình trạng giao sai sản phẩm, sai lệch thông số kỹ thuật so với quảng cáo, giao hàng chậm, hàng hóa không có hóa đơn hoặc xuất xứ không đúng cam kết.

Xuất phát từ thực trạng đó, đề tài khóa luận "Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định mua đồng hồ đeo tay chính hãng giá trên 3 triệu đồng qua Facebook tại Việt Nam" được thực hiện nhằm giải quyết các nhiệm vụ khoa học sau:

  1. Mục tiêu nghiên cứu:

    • Mục tiêu tổng quát: Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định mua đồng hồ đeo tay chính hãng có mức giá trên 3 triệu đồng qua mạng xã hội Facebook, từ đó đề xuất các hàm ý quản trị giúp doanh nghiệp nâng cao quyết định mua sắm của khách hàng.
    • Mục tiêu cụ thể:
      • Thứ nhất: Xác định các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định mua đồng hồ đeo tay chính hãng trên 3 triệu đồng qua Facebook.
      • Thứ hai: Đánh giá mức độ tác động của từng yếu tố đến quyết định mua sắm của khách hàng.
      • Thứ ba: Đề xuất hệ thống hàm ý quản trị cho các doanh nghiệp kinh doanh đồng hồ chính hãng trực tuyến trên Facebook nhằm nâng cao hiệu quả bán hàng.
  2. Câu hỏi nghiên cứu:

    • Câu hỏi 1: Yếu tố nào ảnh hưởng đến quyết định mua đồng hồ đeo tay chính hãng giá trên 3 triệu đồng qua mạng xã hội Facebook?
    • Câu hỏi 2: Mức độ tác động của các nhân tố đến quyết định mua sắm đồng hồ đeo tay chính hãng mức giá trên 3 triệu đồng qua mạng xã hội Facebook như thế nào?
    • Câu hỏi 3: Giải pháp nào để nâng cao quyết định mua sắm đồng hồ đeo tay chính hãng giá trên 3 triệu đồng qua mạng xã hội Facebook của khách hàng?
  3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

    • Đối tượng nghiên cứu: Các nhân tố ảnh hưởng đến quyết định mua đồng hồ đeo tay chính hãng giá trên 3 triệu đồng qua mạng xã hội Facebook.
    • Đối tượng khảo sát: Khách hàng tại Việt Nam đã từng thực hiện mua sắm đồng hồ đeo tay chính hãng mức giá trên 3 triệu đồng qua Facebook.
    • Phạm vi không gian: Thị trường người tiêu dùng tại Việt Nam tham gia mua sắm qua kênh trực tuyến Facebook.
    • Phạm vi thời gian: Đề tài thực hiện trong 5 tháng, từ tháng 01/2021 đến tháng 05/2021.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng khung lý thuyết dựa trên các khái niệm nền tảng về quyết định mua sắm (Engel, Blackwell & Kollat, 1968; Schiffman và cộng sự, 2007), hành vi người tiêu dùng (Philip Kotler, 2007; Schiffman & Kanuk, 2005), hành vi mua sắm trực tuyến (Monsuwe và cộng sự, 2004; Haubl & Trifts, 2000) và bản chất sản phẩm đồng hồ chính hãng (Authentic).

Tác giả tích hợp 3 mô hình lý thuyết kinh điển để làm nền tảng phát triển mô hình nghiên cứu:

  • Mô hình chấp nhận công nghệ TAM (Technology Acceptance Model) (Davis, 1986; Davis, Bagozzi & Warshaw, 1989): Giải thích ý định và hành vi thông qua nhận thức sự hữu ích và nhận thức tính dễ sử dụng.
  • Thuyết nhận thức rủi ro TPR (Theory of Perceived Risk) (Bauer, 1960): Phân loại rủi ro thành rủi ro liên quan đến sản phẩm/dịch vụ và rủi ro liên quan đến giao dịch trực tuyến.
  • Mô hình chấp nhận thương mại điện tử E-CAM (E-commerce Adoption Model) (Joongho Ahn và cộng sự, 2001): Tích hợp TAM hiệu chỉnh với TPR để giải thích hành vi chấp nhận thương mại điện tử.

Bên cạnh đó, tác giả kế thừa các kết quả thực nghiệm từ các nghiên cứu liên quan trong và ngoài nước:

Tác giả / Năm Quy mô mẫu / Bối cảnh Các biến số chính được kế thừa
Lim, Y. (2016) n = 662 (Đại học Malaysia Perlis, Malaysia) Chuẩn chủ quan, Tính hữu ích nhận thức, Ý định mua sắm
Ponte và cộng sự (2015) n = 451 (Giao dịch trực tuyến) Giá trị cảm nhận, Sự tin cậy
Sullivan & Kim (2018) Mua sắm thương mại điện tử Sự tin cậy, Giá cả cạnh tranh, Nhận thức chất lượng
Phan Thị Diệu (2018) n = 190 (Facebook tại Việt Nam) Nhận thức sự hữu ích, Nhận thức rủi ro, Dễ sử dụng, Thích thú
Trần Thảo An (2015) n = 275 (Facebook tại Đà Nẵng) Sự hữu ích, Tính dễ sử dụng, Nhận thức rủi ro, Niềm tin, e-WOM
Nguyễn Phương Thanh (2013) n = 171 (Mua sắm trực tuyến tại Việt Nam) Sự hữu ích, Dễ sử dụng, Mong đợi về giá, Tin cậy, Rủi ro, e-WOM

Từ các cơ sở trên, mô hình nghiên cứu chính thức gồm 6 biến độc lập và 1 biến phụ thuộc với các giả thuyết nghiên cứu cụ thể:

Ký hiệu Tên nhân tố (Biến độc lập) Giả thuyết Tác động kỳ vọng Nguồn tham khảo chính
CQ Chuẩn chủ quan H1 Cùng chiều (+) Lim, Y. (2016); Ajzen (1991)
HI Nhận thức sự hữu ích H2 Cùng chiều (+) Davis (1986); Lim, Y. (2016); Joongho Ahn và cộng sự (2001)
MĐ Mong đợi về giá H3 Cùng chiều (+) Nguyễn Phương Thanh (2013); Hasslinger và cộng sự (2007)
TC Sự tin cậy H4 Cùng chiều (+) Ponte và cộng sự (2015); Nguyễn Phương Thanh (2013)
RR Nhận thức rủi ro H5 Ngược chiều (-) Bauer (1960); Joongho Ahn và cộng sự (2001); Phan Thị Diệu (2018)
TM Truyền miệng trực tuyến H6 Cùng chiều (+) Hennig-Thurau và cộng sự (2004); Trần Thảo An (2015)

Biến phụ thuộc: Quyết định mua đồng hồ đeo tay chính hãng giá trên 3 triệu đồng qua Facebook tại Việt Nam (QĐ).

Phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu:

  • Nghiên cứu định tính: Thu thập dữ liệu thứ cấp từ sách báo, tạp chí khoa học, luận án, Internet; thực hiện thảo luận tay đôi để hiệu chỉnh thang đo và bảng câu hỏi.
  • Nghiên cứu định lượng: Sử dụng bảng câu hỏi khảo sát trực tuyến qua Google Forms gửi tới đối tượng mục tiêu. Tổng số phiếu phát ra là 200, thu về 175 mẫu hợp lệ dùng trong phân tích chính thức.
  • Phương pháp phân tích dữ liệu: Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm SPSS 20 thông qua các kỹ thuật: Thống kê mô tả (Descriptive Statistics), Kiểm định độ tin cậy thang đo (Cronbach's Alpha), Phân tích nhân tố khám phá (EFA), Phân tích tương quan Pearson, Phân tích hồi quy đa biến, Kiểm định Independent Samples T-test và Phân tích phương sai ANOVA.

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI

Chương 1 thiết lập nền tảng nghiên cứu thông qua việc làm rõ tính cấp thiết của đề tài trong bối cảnh thị trường đồng hồ chính hãng tại Việt Nam đạt quy mô 750 triệu USD/năm và lượng người dùng Facebook đạt 69 triệu người vào năm 2020. Tác giả xác định rõ mục tiêu tổng quát, 3 mục tiêu cụ thể, 3 câu hỏi nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu, đối tượng khảo sát và giới hạn phạm vi nghiên cứu (5 tháng từ 01/2021 đến 05/2021). Chương này cũng khẳng định ý nghĩa khoa học của đề tài trong việc bổ sung tài liệu học thuật về thương mại điện tử trên mạng xã hội và giá trị thực tiễn giúp doanh nghiệp kinh doanh đồng hồ định hình chiến lược bán hàng.

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN

Chương 2 tổng hợp hệ thống lý thuyết về hành vi người tiêu dùng, quy trình 5 bước ra quyết định mua hàng (Engel và cộng sự, 1968), đặc thù của thương mại điện tử qua mạng xã hội Facebook và khái niệm đồng hồ Authentic. Tác giả phân tích sâu 3 mô hình lý thuyết gốc (TAM, TPR, E-CAM) và 6 công trình nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước. Trên cơ sở đó, tác giả xây dựng mô hình nghiên cứu đề xuất gồm 6 nhân tố tác động (Chuẩn chủ quan, Nhận thức sự hữu ích, Mong đợi về giá, Sự tin cậy, Nhận thức rủi ro, Truyền miệng trực tuyến) tương ứng với 6 giả thuyết nghiên cứu từ H1 đến H6.

CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Chương 3 trình bày chi tiết quy trình nghiên cứu 3 giai đoạn kết hợp định tính và định lượng. Tác giả thiết kế hệ thống thang đo Likert cho 6 biến độc lập và 1 biến phụ thuộc từ Bảng 3.1 đến Bảng 3.7. Tiến trình chọn mẫu được thực hiện bằng phương pháp khảo sát trực tuyến, phát đi 200 bảng câu hỏi và thu hồi 175 mẫu đạt yêu cầu. Chương này cũng quy định tiêu chuẩn kiểm định thống kê trên phần mềm SPSS 20, bao gồm quy trình đánh giá độ tin cậy Cronbach's Alpha, phân tích nhân tố EFA với ma trận xoay nhân tố, phân tích hệ số tương quan Pearson, mô hình hồi quy tuyến tính, kiểm định T-test theo giới tính và kiểm định ANOVA theo các đặc điểm nhân khẩu học.

CHƯƠNG 4: TRÌNH BÀY VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Chương 4 tập trung phân tích nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp thu thập được từ 175 mẫu khảo sát:

  • Phân tích thống kê mô tả mẫu nghiên cứu theo các biến nhân khẩu học: giới tính, độ tuổi, nghề nghiệp, thu nhập, nơi sinh sống và hành vi mua sắm trực tuyến.
  • Kiểm định độ tin cậy thang đo bằng Cronbach's Alpha cho các biến độc lập và biến phụ thuộc, loại bỏ các biến quan sát không đạt yêu cầu.
  • Phân tích nhân tố khám phá (EFA) cho tập biến độc lập và biến phụ thuộc để trích xuất các nhóm nhân tố hợp lệ.
  • Phân tích hệ số tương quan Pearson nhằm kiểm tra mối liên hệ tuyến tính giữa các biến độc lập và biến phụ thuộc, loại trừ hiện tượng đa cộng tuyến.
  • Phân tích hồi quy đa biến nhằm xác định mức độ tác động và phương trình hồi quy biểu diễn quyết định mua hàng.
  • Thực hiện kiểm định Independent Samples T-test đối với biến giới tính và phân tích ANOVA đối với các biến nhân khẩu học khác nhằm làm rõ sự khác biệt trong quyết định mua đồng hồ chính hãng qua Facebook.

CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý QUẢN TRỊ

Dựa trên kết quả định lượng, Chương 5 đúc kết các kết luận nghiên cứu và xây dựng hệ thống giải pháp, hàm ý quản trị được phân kỳ cụ thể thành hai giai đoạn ngắn hạn và dài hạn cho từng nhóm nhân tố: Chuẩn chủ quan, Nhận thức sự hữu ích, Mong đợi về giá, Sự tin cậy, Truyền miệng trực tuyến, Nhận thức rủi ro, đồng thời bổ sung hàm ý quản trị về thương hiệu sản phẩm theo yêu cầu của Hội đồng đánh giá. Chương này cũng nêu rõ các hạn chế chưa thể khắc phục do điều kiện thực hiện và gợi mở hướng nghiên cứu tiếp theo.

Kết quả và đóng góp

1. Kết quả nghiên cứu chính

  • Khảo sát thực tế với 175 mẫu hợp lệ cho thấy toàn bộ 6 nhân tố trong mô hình đều có ảnh hưởng có ý nghĩa thống kê đến quyết định mua đồng hồ đeo tay chính hãng giá trên 3 triệu đồng qua Facebook tại Việt Nam.
  • Nhân tố Chuẩn chủ quan (CQ) được xác định là biến số có tác động mạnh mẽ nhất đến quyết định mua sắm của khách hàng.
  • Các nhân tố Nhận thức sự hữu ích (HI), Truyền miệng trực tuyến (TM), Sự tin cậy (TC), và Mong đợi về giá (MĐ) có tác động tích cực (cùng chiều) đến quyết định mua hàng.
  • Nhân tố Nhận thức rủi ro (RR) có tác động tiêu cực (ngược chiều) đến quyết định mua hàng, phản ánh tâm lý lo ngại về tính an toàn và chất lượng sản phẩm giá trị cao khi giao dịch qua mạng xã hội.

2. Hệ thống giải pháp và hàm ý quản trị đề xuất

Tác giả xây dựng các nhóm giải pháp ngắn hạn và dài hạn cho từng nhân tố cụ thể:

  • Nhóm Chuẩn chủ quan: Ngắn hạn tập trung vào việc tạo các chương trình khuyến mãi khi mua theo nhóm hoặc giới thiệu người quen; dài hạn xây dựng cộng đồng khách hàng trung thành, phát triển hình ảnh thương hiệu gắn với nhóm người có ảnh hưởng trong xã hội.
  • Nhóm Nhận thức sự hữu ích: Tối ưu hóa giao diện Fanpage, cung cấp đầy đủ thông số kỹ thuật, hình ảnh/video thực tế rõ nét giúp khách hàng tiết kiệm thời gian tìm kiếm và so sánh sản phẩm.
  • Nhóm Mong đợi về giá: Minh bạch giá niêm yết, xây dựng chính sách giá cạnh tranh đi kèm các gói quà tặng, chính sách tích điểm và hỗ trợ trả góp.
  • Nhóm Sự tin cậy: Cung cấp đầy đủ giấy chứng nhận ủy quyền phân phối chính hãng, thẻ bảo hành quốc tế, hóa đơn chứng từ hợp pháp và công khai địa chỉ showroom thực tế.
  • Nhóm Truyền miệng trực tuyến (e-WOM): Khuyến khích khách hàng đã mua để lại đánh giá (feedback) thực tế trên Fanpage, xử lý kịp thời các phản hồi tiêu cực và xây dựng các diễn đàn trao đổi kinh nghiệm.
  • Nhóm Nhận thức rủi ro: Áp dụng chính sách cho phép kiểm tra hàng trước khi thanh toán (đồng kiểm), cam kết bồi hoàn 100-200% nếu phát hiện hàng giả, hoàn thiện quy trình bảo mật thông tin cá nhân khách hàng.
  • Hàm ý về thương hiệu sản phẩm: Tập trung truyền thông các giá trị cốt lõi, lịch sử và đẳng cấp của các thương hiệu đồng hồ Thụy Sĩ, Nhật Bản, Đức để gia tăng niềm tin tiêu dùng.

3. Đóng góp của khóa luận

  • Về mặt lý thuyết: Kiểm chứng và hoàn thiện mô hình tích hợp giữa TAM, TPR và E-CAM trong phân khúc sản phẩm thời trang cao cấp (giá trị trên 3 triệu đồng) trên nền tảng mạng xã hội Facebook tại thị trường Việt Nam.
  • Về mặt thực tiễn: Cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng và bộ giải pháp quản trị thực tế giúp các doanh nghiệp kinh doanh đồng hồ chính hãng tối ưu hóa kênh bán hàng trực tuyến trên mạng xã hội Facebook.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận được thực hiện trong bối cảnh có những giới hạn khách quan được tác giả và Hội đồng phản biện ghi nhận:

  • Thời gian và bối cảnh nghiên cứu: Đề tài thực hiện trong khoảng thời gian 5 tháng (01/2021 - 05/2021) và chịu ảnh hưởng của giai đoạn dịch bệnh Covid-19, dẫn đến hạn chế trong việc mở rộng tiếp cận đối tượng khảo sát trực tiếp.
  • Quy mô mẫu: Mẫu nghiên cứu dừng lại ở 175 quan sát hợp lệ từ khảo sát trực tuyến, dù đáp ứng yêu cầu kỹ thuật xử lý dữ liệu nhưng tính đại diện tổng thể cho toàn bộ người tiêu dùng tại Việt Nam có thể chưa thật sự sâu rộng.
  • Phạm vi nền tảng và sản phẩm: Nghiên cứu chỉ tập trung duy nhất vào nền tảng mạng xã hội Facebook và phân khúc đồng hồ chính hãng giá trên 3 triệu đồng, chưa so sánh với các sàn thương mại điện tử khác (Shopee, Lazada, Tiki) hoặc các phân khúc giá khác.

Hướng nghiên cứu tiếp theo: Mở rộng quy mô mẫu khảo sát, thực hiện nghiên cứu so sánh hành vi mua sắm giữa Facebook và các sàn thương mại điện tử chuyên biệt, hoặc mở rộng sang các dòng sản phẩm phụ kiện cao cấp khác.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tư liệu học thuật và thực tiễn hữu ích cho các nhóm đối tượng:

  • Sinh viên và học viên ngành Quản trị kinh doanh, Marketing, Thương mại điện tử: Tham khảo cách thức vận dụng các mô hình lý thuyết TAM, TPR, E-CAM để thiết kế thang đo, xây dựng bảng câu hỏi và triển khai quy trình phân tích dữ liệu định lượng trên SPSS (Cronbach's Alpha, EFA, hồi quy, T-test, ANOVA).
  • Các nhà nghiên cứu về hành vi người tiêu dùng: Kế thừa hệ thống thang đo về Chuẩn chủ quan, Sự tin cậy, Truyền miệng trực tuyến và Nhận thức rủi ro đối với sản phẩm có giá trị cao trên mạng xã hội.
  • Chủ doanh nghiệp và nhà quản lý bán hàng online: Áp dụng trực tiếp các hàm ý quản trị ngắn hạn và dài hạn nhằm cải thiện tỷ lệ chuyển đổi đơn hàng và giảm thiểu rủi ro cảm nhận của khách hàng khi mua sắm qua Facebook.

Câu hỏi thường gặp

1. Phân khúc sản phẩm và mức giá khảo sát trong khóa luận được giới hạn như thế nào?
Khóa luận tập trung nghiên cứu sản phẩm đồng hồ đeo tay chính hãng (Authentic) có mức giá từ 3 triệu đồng trở lên được phân phối qua kênh mạng xã hội Facebook tại thị trường Việt Nam.

2. Khóa luận sử dụng những mô hình lý thuyết nền tảng nào để xây dựng mô hình nghiên cứu?
Mô hình nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp của Mô hình chấp nhận công nghệ TAM (Davis, 1986; hiệu chỉnh năm 1989), Thuyết nhận thức rủi ro TPR (Bauer, 1960), Mô hình chấp nhận thương mại điện tử E-CAM (Joongho Ahn và cộng sự, 2001) cùng các nghiên cứu thực nghiệm của Lim, Y. (2016), Ponte và cộng sự (2015), Sullivan & Kim (2018), Phan Thị Diệu (2018), Trần Thảo An (2015) và Nguyễn Phương Thanh (2013).

3. Quy mô mẫu khảo sát thực tế và phương pháp thu thập dữ liệu của đề tài là gì?
Tác giả đã phát đi 200 bảng câu hỏi khảo sát trực tuyến qua Google Forms và thu về 175 mẫu trả lời hợp lệ từ các khách hàng đã từng mua đồng hồ chính hãng giá trên 3 triệu đồng qua Facebook.

4. Nhân tố nào có ảnh hưởng mạnh nhất đến quyết định mua đồng hồ chính hãng qua Facebook theo kết quả nghiên cứu?
Kết quả phân tích hồi quy cho thấy nhân tố Chuẩn chủ quan (áp lực xã hội, ý kiến tham khảo từ người thân, bạn bè) là nhân tố có tác động mạnh mẽ nhất đến quyết định mua đồng hồ đeo tay chính hãng giá trên 3 triệu đồng qua Facebook của khách hàng.

5. Tác giả đã hoàn thiện những nội dung trọng yếu nào theo yêu cầu của Hội đồng phản biện?
Theo Biên bản giải trình chỉnh sửa ngày 05/07/2021, tác giả đã bổ sung chữ "đồng" vào tiêu đề (giá trên 3 triệu đồng), thống nhất phạm vi khảo sát khách hàng tại Việt Nam ở Chương 4, xác định rõ chiều tác động thuận/nghịch (+, -) của các giả thuyết nghiên cứu và bổ sung mục hàm ý quản trị về thương hiệu sản phẩm tại Chương 5.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Trần Hà Hoàng Nam đã giải quyết toàn diện bài toán xác định và đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định mua đồng hồ chính hãng giá trên 3 triệu đồng qua mạng xã hội Facebook tại Việt Nam. Bằng việc kết hợp các mô hình lý thuyết TAM, TPR, E-CAM với phân tích định lượng trên 175 mẫu khảo sát, đề tài đã khẳng định vai trò chi phối hàng đầu của Chuẩn chủ quan cùng các nhân tố Sự hữu ích, Rủi ro, Tin cậy, Mong đợi về giá và Truyền miệng trực tuyến. Hệ thống giải pháp quản trị ngắn hạn, dài hạn và chiến lược thương hiệu được đề xuất có giá trị ứng dụng thực tế cao cho các doanh nghiệp bán lẻ trực tuyến.