Đặt vấn đề tiếp cận đồng bộ tác phẩm văn chƣơng, tức là phải xem xét tác phẩm trên tất cả các mặt một cách đồng thời hợp lý, đúng mức vào quá trình nghiên cứu, tìm hiểu, cảm thụ tác phẩm. Không nghiêng lệch về một phƣơng pháp tiếp cận nào, bao giờ cũng phải nhìn nhận tác phẩm trong mối quan hệ gắn bó tác động lẫn nhau giữa xã hội – tác phẩm – bạn đọc. Quan điểm tiếp cận đồng bộ đã đƣợc giáo sƣ Phan Trọng Luận đánh giá cao trong bài “Tiếp cận đồng bộ tác phẩm văn chƣơng trong nhà trƣờng”. Ông cho rằng: “Một kết luận khoa học quan trọng và cơ bản đối với người nghiên cứu và giảng dạy văn học là luôn nắm vững quan điểm tiếp cận đồng bộ, một sự vận dụng hài hòa các phương pháp Lịch sử phát sinh, Cấu trúc văn bản và Lịch sử chức năng khi tiếp cận tác phẩm văn chương.
Một phương pháp tiếp cận như vậy được xây dựng từ nhận thức đúng đắn về nguồn gốc của văn học, về bản chất cấu trúc và sinh mệnh của tác phẩm văn chương, đó cũng là sự vận dụng nhuần nhuyễn những quan điểm khách quan và khoa học về sáng tác và tiếp nhận văn chương vào việc tìm hiểu một tác phẩm văn chương cụ thể” [22,tr. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Giáo sƣ – Tiến sĩ Nguyễn Thanh Hùng trong cuốn “Đọc và tiếp nhận văn chƣơng” cũng khẳng định: “Hoạt động tiếp cận tác phẩm văn chương là thao tác đầu tiên của cơ chế tiếp nhận. Hoạt động này cần tiến hành một cách đồng bộ, không thể quá nặng, quá nhẹ với bất cứ một khuynh hướng nào. Khuynh hướng Tiếp cận lịch sử phái sinh quan tâm đến tính chất xã hội của tác phẩm, đến nguồn gốc nhận thức của văn học với đời sống.
Hướng tiếp cận bản thể tác phẩm đào sâu vào cơ cấu hình thức được sáng tạo của tác phẩm. Đây là cách tiếp cận mang tính thẩm mỹ văn học. Khuynh hướng Tiếp cận chức năng – tác động tuy không bao hàm nhiều thao tác trí tuệ phức tạp nhưng lại phải vận dụng sự sáng suốt của trái tim để sự cộng thông giữa những vấn đề của con người trong quá trình tiếp nhận diễn ra tốt đẹp…” [13,tr.34] Nhƣ vậy có thể khẳng định: tiếp cận đồng bộ tác phẩm văn chƣơng là một phƣơng hƣớng đúng đắn, cần thiết. Nó vừa là một phƣơng pháp “khoa học quan trọng” để tìm hiểu, cảm thụ tác phẩm, vừa giải quyết đƣợc băn khoăn nên hiểu tác phẩm nhƣ thế nào cho hợp lý.
Vận dụng quan điểm Tiếp cận đồng bộ tác phẩm văn chƣơng trong nhà trƣờng chính là tìm một phƣơng án tối ƣu cho giờ giảng văn ở trƣờng trung học phổ thông. Tiếp cận theo hướng lịch sử phái sinh Mỗi tác phẩm văn chƣơng luôn đƣợc ra đời trong những bối cảnh lịch sử xã hội văn hóa cụ thể, những yếu tố thẩm thấu chắt lọc thông qua lăng kính của nhà văn để đi vào tác phẩm. Cho nên, không phải ngẫu nhiên mà muốn nghiên cứu một tác phẩm văn học cụ thể, chúng ta không thể không tìm đến bối cảnh và nhà văn. Bài thơ Quê hương của Giang Nam ra đời những ngày quân thù đang ra sức truy lùng bắt bớ, tàn sát những ngƣời thân của các cán bộ cách mạng.
Từ cái chết thê thảm của ngƣời yêu, tác giả xây dựng nên tứ thơ. Nếu không nắm đƣợc bối cảnh lịch sử cụ thể miền Nam thời kỳ đó thì sẽ không hiểu đƣợc dụng ý nghệ thuật của tác giả và ý nghĩa khái quát điển hình của nỗi đau trong bài thơ khi nói đến cái chết có vẻ riêng tƣ. Nếu tách Tống biệt hành ra khỏi hoàn cảnh 1940-1945, chúng ta dễ thiên về ý nghĩa khái 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quát muôn thuở của tình cảm tống biệt mà quên đi nỗi đau trăn trở giằng xé của một thế hệ thanh niên Việt Nam hồi bấy giờ đang muốn lên đƣờng tìm lối thoát ra khỏi cuộc sống chật hẹp, bế tắc với bao nhiêu níu kéo nặng nề. Cũng tƣơng tự nhƣ vậy, nếu không hiểu mối tình và bệnh tình của Hàn Mặc Tử, chắc hẳn ta cũng không lắng nghe hết nỗi quằn quại trong thơ ngƣời thanh niên tài hoa mà bất hạnh ấy.
Nhƣng nếu chỉ thu gọn bài thơ trong giới hạn một mối tình, một bệnh trạng, một hoàn cảnh cá nhân thì ý nghĩa của bài thơ lại bị hạ thấp về giá trị và ý nghĩa chung. Giữa năm 1930 – 1945, cảm nhận về hạnh phúc bấp bênh, hƣ ảo không chỉ là nỗi đau riêng của chàng thi sĩ tật nguyền bất hạnh mà đó cũng là nỗi đau thời đại của lớp thanh niên Việt Nam chƣa có lối thoát cho con đƣờng hạnh phúc và số phận mình. Hàn Mặc Tử từ niềm riêng bắt gặp cõi lòng chung. Tiếp cận tác phẩm theo khuynh hƣớng lịch sử phái sinh là cách tiếp cận hình thành sớm hơn cả.
Trƣớc đây, không ít ngƣời đã lấy những hiểu biết về lịch sử phát sinh để giải thích và tìm hiểu tác phẩm mà không cần tìm hiểu chính bản thân tác phẩm. Đó là một sai lầm bởi nếu lạm dụng phƣơng pháp tiếp cận này để dễ đƣa đến chỗ thoát li tác phẩm, bàn luận và lí giải một cách áp đặt giá trị tác phẩm bằng các yếu tố ngoài văn bản. Vẫn biết rằng tác phẩm văn chƣơng là tác phẩm của một thời đại nhất định, là sản phẩm của một cá nhân cho nên không thể hiểu tác phẩm mà không biết xuất xứ của nó. Song không nên độc tôn hay tuyệt đối hóa phƣơng pháp tiếp cận này, không nên đồng nhất tác phẩm với cuộc đời thực.
Bởi hiện thực trong tác phẩm là hiện thực đƣợc nhà văn lựa chọn, phản ánh, đánh giá theo quan niệm thẩm mỹ riêng của mình. Tiếp cận theo khuynh hƣớng Lịch sử phái sinh là một phƣơng pháp tiếp cận hết sức quan trọng để tìm hiểu tác phẩm, là cơ sở để lí giải đánh giá tác phẩm, phƣơng hƣớng để tìm ra sợi dây liên hệ giữa xã hội với tác phẩm, giữa tác phẩm với hoàn cảnh mà nó ra đời. Để khắc phục những hạn chế của phƣơng pháp tiếp cận theo khuynh hƣớng lịch sử phái sinh, chúng ta phối hợp cùng các phƣơng pháp tiếp cận khác để bổ sung những ƣu điểm của chúng. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Tiếp cận văn bản Những hiểu biết ngoài văn bản vô cùng quan trọng nhƣng không thể thay thế cho việc khám phá bản thân văn bản. Quan điểm Tiếp cận văn bản giúp ngƣời đọc, ngƣời nghiên cứu giảng dạy không thoát ly văn bản vốn là đề án tiếp nhận mà nhà văn gửi đến bạn đọc. Hƣớng tiếp cận này quan tâm đến thế giới bên trong của tác phẩm để xác định vị trí riêng và giá trị độc lập của tác phẩm. Đây là phƣơng hƣớng tiếp cận quan trọng nhất bởi có văn bản mới tồn tại giá trị nghệ thuật.
Tiếp cận theo hƣớng bản thể là xem văn bản là đối tƣợng chủ yếu để khai thác các giá trị của tác phẩm từ tiêu đề, bố cục, kết cấu, giọng điệu, nhịp điệu… Nếu nhƣ Tiếp cận lịch sử phái sinh là sự giao tiếp với xã hội về nghệ thuật ngoài tác phẩm thì Tiếp cận bản thể là giao tiếp với xã hội nghệ thuật trong tác phẩm. Thực chất của Tiếp cận bản thể là bắt nguồn từ chính tác phẩm để hiểu tác phẩm. Từ việc tìm hiểu văn bản mà khám phá tƣ tƣởng nghệ thuật, chiều sâu tác phẩm, tiềm năng sáng tạo của ngƣời nghệ sĩ. Phƣơng pháp tiếp cận này đảm bảo đƣợc tính khoa học chính xác của việc phân tích giá trị của tác phẩm văn chƣơng.
Có đi vào chi tiết, có bám sát văn bản tác phẩm mới hiểu nó một cách thấu đáo. Văn bản là thông điệp nhà văn gửi tới bạn đọc. Đặc trƣng cơ bản của văn bản nghệ thuật là thông tin thẩm mĩ. Nhà văn gửi đến cuộc đời niềm xúc động mãnh liệt nhất, những rung cảm tha thiết nhất về cuộc sống, con ngƣời.
Đây là điểm mấu chốt để phân biệt phƣơng pháp tiếp cận văn bản đích thực với với lối xã hội học hay một hiện tƣợng lịch sử cằn cỗi, một phƣơng tiện minh họa giản đơn cho hiện thực xã hội…Tuy nhiên, chúng ta cần tránh khuynh hƣớng cực đoan chỉ nhìn nhận giá trị của văn bản nghệ thuật ở phƣơng diện thẩm mĩ. Một tác phẩm luôn chứa đựng trong đó muôn vẻ của cuộc sống, con ngƣời, xã hội mà bạn đọc không thể bỏ qua. Tác phẩm văn chƣơng là một văn bản trong chỉnh thể chặt chẽ giữa nội dung và hình thức, giữa bộ phận và tổng thể, giữa yếu tố hữu hình và vô hình…. Tác phẩm đƣợc cấu tạo bằng ngôn ngữ nghệ thuật nhằm xây dựng 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com một thế giới nghệ thuật riêng.
Trong giảng văn, giáo viên không nên coi nhẹ tính chỉnh thể của tác phẩm; tránh xu hƣớng xé lẻ, đập vụn khiến tác phẩm mất đi tính nhất quán; cảm hứng chủ đạo của nhà văn, tƣ tƣởng chủ đề của tác phẩm bị mờ nhạt hoặc hiểu một cách lệch lạc. Một trong những con đƣờng đi vào tác phẩm văn chƣơng là nhận diện đƣợc loại thể. Mỗi loại thể có một phƣơng pháp tiếp cận khác nhau: kịch không giống với tự sự, văn học trung đại không giống với văn học hiện đại …. Nếu không xác định đúng loại thể sẽ dẫn đến nhiều hạn chế trong việc cắt nghĩa tác phẩm.
Khi tiếp cận văn bản, không nên tuyệt đối hóa văn bản, cắt đứt mối quan hệ giữa hoàn cảnh tạo nên nó cũng nhƣ ngƣời tiếp nhận nó. Nếu chỉ tiếp cận trong bản thân văn bản sẽ khiến ý nghĩa tác phẩm mờ nhạt và không thực hiện đƣợc chức năng cao cả của văn học. Tiếp cận theo hướng lịch sử chức năng Trƣớc kia, khi phân tích tác phẩm văn chƣơng trong nhà trƣờng, ngƣời ta chỉ chú ý hai hƣớng tiếp cận chính: Lịch sử phái sinh và Tiếp cận văn bản. Trong những thập kỉ gần đây, lí luận văn học đã nhấn mạnh thêm hƣớng lịch sử chức năng.
Nếu nhƣ trƣớc đây, tác phẩm văn chƣơng đƣợc coi nhƣ một hiện tƣợng tĩnh thì nay đƣợc nhìn trong trạng thái động, trong sự vận động đến với bạn đọc. Đây là khuynh hƣớng tiếp cận hết sức mới mẻ, khai thác tác phẩm qua sức đồng cảm và sáng tạo của bạn đọc khi đi vào tìm hiểu tác phẩm. Nhƣ trên đã trình bày, tác phẩm văn chƣơng là hệ thống mở. Tác phẩm văn chƣơng chỉ thực sự đi trọn vòng đời trong mối quan hệ với bạn đọc để trở về lại với cuộc sống - nơi vốn là xuất phát điểm của tác phẩm.