Chương 1: Phong cách nghệ thuật và dạy học theo hướng tiếp cận phong cách nghệ thuật của nhà văn. Chương 2: Thực trạng dạy học tác phẩm “Chí Phèo” và “Đời thừa” của Nam Cao ở trường THPT và định hướng tiếp cận. Chương 3: Thiết kế giáo án thực nghiệm dạy học “Chí Phèo” và “Đời thừa” của Nam Cao theo hướng tiếp cận phong cách nghệ thuật của nhà văn. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT VÀ DẠY HỌC THEO HUỚNG TIẾP CẬN PHONG CÁH NGHỆ THUẬT CỦA NHÀ VĂN 1.
Phong cách nghệ thuật của nhà văn 1. Khái lược về phong cách nghệ thuật của nhà văn 1. Khái niệm Phong cách, cá tính sáng tạo là một loại thước đo nghệ thuật, một chuẩn giá trị để đánh giá tài năng của người nghệ sĩ nói chung và nhà văn nói riêng. Người nghệ sĩ đích thực, có tài năng bao giờ cũng đem đến cho đời một cái gì mới, riêng biệt chưa từng có.
Chính cái mới, cái độc đáo đó làm cho cuộc sống luôn phong phú, lạ lùng và hấp dẫn. Bất cứ nhà văn nào muốn khẳng định sự hiện tồn của mình trong đời sống văn học, phải tạo cho mình một phong cách riêng với cá tính sáng tạo riêng không lẫn với ai. Vậy phong cách là gì? Có rất nhiều những định nghĩa khác nhau về phong cách. Khái niệm phong cách (style) có nguồn gốc từ thuật ngữ Stylos của người Hi lạp và thuật ngữ stylus của người La Mã chỉ một cái que đầu nhọn và đầu tù.
Đến người Pháp thì dùng chữ style ban đầu chỉ có nghĩa là nét chữ sau dần mới có nghĩa là bút pháp với những đặc điểm về ngôn ngữ và văn thể. Và cuối cùng mới có nghĩa là phong cách như trong mệnh đề “Phong cách là người” của Buyphông: “Phong cách là cái còn lại hoặc hạt nhân mà sau khi từ nhà văn chúng ta bóc đi những cái không phải của bản thân anh ta và tất cả những thứ mà anh ta giống với người khác” (Bàn về phong cách ). Trong cuốn Bàn về văn hóa văn nghệ Macxim Gorki viết: “Bạn hãy giữ lấy cái gì là riêng của mình, làm sao cho nó phát triển tự do. Lúc một người không có cái gì là riêng của mình thì phải thấy ở người đó chẳng có gì hết” [13, tr.
Trong Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển văn học (NXB tác phẩm mới, H.Khrapchencô định nghĩa: “Nếu như dùng một công thức vắn tắt thì phong cách cần phải được định nghĩa như thủ pháp biểu hiện cách khai thác hình tượng đối với cuộc sống, như thủ pháp thuyết phục và thu hút độc giả”. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học (NXB Giáo dục, Hà Nội, 1992) các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi chủ biên thì phong cách nghệ thuật được định nghĩa: “Là một phạm trù thẩm mĩ, chỉ sự thống nhất tương đối ổn định của hệ thống hình tượng, của các phương tiện biểu hiện nghệ thuật, nói lên cái nhìn độc đáo trong sáng tác của một nhà văn, trong tác phẩm riêng lẻ, trong trào lưu văn học hay văn học dân tộc. Phong cách khác phương pháp sáng tác ở sự thực cụ thể trực tiếp của nó: các dấu hiệu phong cách dường như nổi lên trên bề mặt tác phẩm, như là một thể thống nhất hữu hình và có thể tri giác được của tất cả mọi yếu tố cơ bản của hình thức nghệ thuật. Theo nghĩa rộng, phong cách là nguyên tắc xuyên suốt trong việc xây dựng hình thức nghệ thuật, đem lại cho tác phẩm một tính chỉnh thể có thể cảm nhận được, một giọng điệu và sắc thái thống nhất.
Với ý nghĩa này người ta phân biệt các “phong cách lớn”, hay còn gọi là “phong cách thời đại”, các phong cách của các trào lưu và dòng văn học, phong cách dân tộc, phong cách cá nhân của tác giả”. 70-71] Nhà văn Phan Ngọc trong cuốn Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều (NXB Thanh niên tái bản, 2003) đã khái quát: “Phong cách là một cấu trúc hữu cơ của tất cả các kiểu lựa chọn tiêu biểu, hình thành một cách lịch sử và chứa đựng một giá trị lịch sử có thể cho phép ta nhận diện một thời đại, một thể loại, một tác phẩm, hay một tác giả”. Như vậy có nhiều cách định nghĩa khác nhau về phong cách nghệ thuật song hiểu một cách chung nhất thì phong cách nghệ thuật là những nét riêng, nét độc đáo nổi bật của nhà văn trong quá trình nhận thức và phản ánh cuộc sống giúp cho người đọc phân biệt nhà văn này với nhà văn khác. Nét riêng, nét độc đáo này phải được lặp đi lặp lại, tạo nên tính ổn định trong sáng tạo nghệ thuật của nhà văn, đồng thời nó cũng phải luôn được đổi mới để tạo nên sự mới lạ, hấp dẫn, chứ không phải lặp lại một cách giản đơn, nghèo nàn.
Không phải nhà văn nào cũng có phong cách mà chỉ những nhà văn thực sự có tài, có bản lĩnh nghệ thuật cao thì mới tạo nên phong cách nghệ 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thuật nên phong cách phải có phẩm chất thẩm mĩ. Nhắc đến Tố Hữu là ta nhắc đến nhà thơ mang phong cách trữ tình chính trị, nói tới Xuân Diệu là nói tới nhà thơ của tình yêu và tuổi trẻ, của niềm khát khao giao cảm với cuộc đời. Xuyên suốt sự nghiệp văn học của Nguyễn Tuân là sự phóng túng, tài hoa, uyên bác. Những biểu hiện của phong cách nghệ thuật.
Trước hết nhà văn phải tạo nên trong tác phẩm của mình nét riêng, độc đáo, không lẫn với ai. Khái quát về phong trào Thơ mới Hoài Thanh đã nhận xét trong Thi nhân Việt Nam: “Tôi quyết rằng trong lịch sử thi ca Việt Nam chưa bao giờ có một thời đại phong phú như thời đại này. Chưa bao giờ người ta thấy xuất hiện cùng một lần một hồn thơ rộng mở như Thế Lữ, mơ màng như Lưu Trọng Lư, hùng tráng như Huy Thông, trong sáng như Nguyễn Nhược Pháp, ảo não như Huy Cận, quê mùa như Nguyễn Bính, kỳ dị như Chế Lan Viên, và thiết tha rạo rực băn khoăn như Xuân Diệu”. Mỗi nhà Thơ mới mang một đặc điểm riêng, không ai lẫn ai, nét riêng này xuất hiện thường xuyên trong những sáng tác của mỗi người, là căn cứ để phân biệt nhà thơ này với nhà thơ khác.
Chính điều này đã tạo nên sự đa dạng, phong phú và sức hấp dẫn của phong trào Thơ mới. Thứ hai nét riêng, nét độc đáo ấy ít thấy ở người khác nhưng đối với nhà văn đó phải xuất hiện thường xuyên có tính chất bền vững, nhất quán nếu không sự độc đáo kia chỉ là ngẫu nhiên, nhất thời. Bao trùm lên sáng tác của Xuân Diệu là khát vọng sống, mãnh liệt, nồng nàn. Chính vì vậy người ta gọi ông là nhà thơ của tình yêu và tuổi trẻ, nhà thơ của niềm khát khao giao cảm với cuộc đời.
Thứ ba phong cách nghệ thuật đòi hỏi phải luôn có sự đổi mới. Bền vững, nhất quán từ trong cốt lõi nhưng khi triển khai phải có sự đa dạng, đổi mới. Phong cách nghệ thuật của Hồ Chí minh là một phong cách vừa nhất quán, vừa đa dạng. Tính nhất quán thể hiện ở lối viết giản dị ngắn gọn, linh hoạt, biến hóa, ở khả năng kết hợp nhuần nhị yếu tố cổ điển với hiện đại, ở 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khuynh hướng vận động luôn hướng về sự sống, ánh sáng của tư tưởng và hình tượng nghệ thuật.
Tính đa dạng, phong phú thể hiện ở bút pháp, nội dung, kết cấu, ngôn từ, biện pháp nghệ thuật… Độc đáo một cách đa dạng, bền vững mà luôn đổi mới là những tiền đề quan trọng nhưng chưa đủ để làm nên phong cách bởi vì trong văn học có những cái dở cũng độc đáo nên phong cách đòi hỏi phải có phẩm chất thẩm mĩ, phải đem lại cho người đọc một sự hưởng thụ thẩm mĩ dồi dào. Chính vì vậy nhà văn nào cũng có đặc điểm riêng nhưng không phải nhà văn nào cũng có phong cách nghệ thuật. Chỉ những nhà văn có tài, có bản lĩnh nghệ thuật thì mới tạo nên phong cách nghệ thuật. Phong cách là dấu hiệu trưởng thành của một nhà văn, là cách nhà văn khẳng định vị trí của mình trong nền văn học dân tộc.
Mối quan hệ giữa tác phẩm văn học và phong cách nghệ thuật của nhà văn. Phong cách nghệ thuật nảy sinh do chính những nhu cầu của cuộc sống, bởi cuộc sống luôn đòi hỏi sự xuất hiện của những nhân tố mới mẻ, những cái không bao giờ lặp lại, và nó cũng nảy sinh từ nhu cầu của quá trình sáng tạo văn học, vì đó là yếu tố quan trọng tạo nên tính hấp dẫn, sức sống của tác phẩm. Những nét riêng, nét độc đáo của nhà văn trong quá trình nhận thức và phản ánh cuộc sống được thể hiện trong tất cả các yếu tố nội dung và hình thức của một tác phẩm cụ thể. Vậy nên Phong cách nghệ thuật của nhà văn chỉ được xem xét qua tác phẩm, nó bộc lộ trong toàn bộ các yếu tố của tác phẩm từ phương diện nội dung như: đề tài, chủ đề, hình ảnh, nhân vật, tứ thơ, cốt truyện… đến phương diện nghệ thuật như: ngôn ngữ, nghệ thuật xây dựng nhân vật, kết cấu… Tuy nhiên cần lưu ý rằng phong cách là phẩm chất của hệ thống thể hiện qua các yếu tố chứ không phải phẩm chất do tổng cộng các thuộc tính của các bộ phận của tác phẩm.
Phong cách là phẩm chất xuyên suốt qua các yếu tố tác phẩm, qua các tác phẩm của một tác giả. Ngay cả khi nói phong cách nghệ 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thuật là tính độc đáo của hình thức nghệ thuật thì cũng phải thấy rõ đó không phải là hình thức cụ thể của một tác phẩm cụ thể, cá biệt mà là cái hình thức được lặp đi lặp lại, vừa thống nhất vừa đa dạng trong nhiều tác phẩm khác nhau của một nhà văn. Các sáng tác của Nguyễn Tuân hướng tới nhiều chủ đề khác nhau: ca ngợi truyền thống văn hóa, phong cảnh đất nước, cách mạng…những đề tài này được triển khai ở nhiều thể loại như truyện ngắn, ký, tùy bút song nổi bật lên trong sáng tác của ông là sự tài hoa, uyên bác của người nghệ sĩ luôn say mê truy tìm vẻ đẹp của cuộc đời và con người.