phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo; nội dung chính của luận văn được trình bày trong 3 chương: Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn Chƣơng 2: Thực trạng và biện pháp tổ chức hoạt động hợp tác trong dạy học truyện ngắn “Chí Phèo” ở lớp 11 Chƣơng 3: Thực nghiệm sư phạm 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm Hiện nay, với sự phát triển như vũ bão của công nghệ thông tin, kiến thức không còn là tài sản riêng của trường học. Học sinh có thể tiếp nhận thông tin từ nhiều kênh, nguồn khác nhau. Các nguồn thông tin phong phú, đa chiều mà người học có thể tiếp nhận đã đặt giáo dục trước yêu cầu cấp bách là cần phải đổi mới cách dạy và cách học.
Vấn đề đặt ra với mỗi nhà trường là làm thế nào để học sinh có thể làm chủ, tự lực chiếm lĩnh kiến thức, tích cực, chủ động, sáng tạo và có kỹ năng giải quyết những vấn đề nảy sinh trong cuộc sống. Đó thực sự là những thách thức lớn đối với ngành giáo dục nói chung, nhà trường và thầy cô giáo đứng lớp nói riêng. Thầy cô giáo không chỉ là những người mang kiến thức đến cho học sinh mà cần dạy cho học sinh cách tìm kiếm, chiếm lĩnh kiến thức để đảm bảo cho việc tự học suốt đời. Đổi mới phương pháp dạy học là một trong những nhiệm vụ quan trọng của cải cách giáo dục nói chung và của cải cách bậc trung học phổ thông nói riêng.
Những năm gần đây, trong các nhà trường đã có những cố gắng trong việc đổi mới phương pháp dạy học và đã đạt được những tiến bộ trong việc phát huy tính tích cực của học sinh. Tuy nhiên, các phương pháp dạy học truyền thống đặc biệt là phương pháp thuyết trình vẫn chiếm một vị trí chủ đạo trong các phương pháp dạy học ở các nhà trường. Định hướng cơ bản của việc đổi mới giáo dục là chuyển từ nền giáo dục mang nặng tính hàn lâm, xa rời thực tiễn sang một nền giáo dục chú trọng hình thành năng lực hành động, phát huy tính chủ động sáng tạo của người học. Trong cuốn giáo trình Phương pháp dạy học truyền thống và đổi mới (NXB Giáo dục, H, 2007), GS.
Thái Duy Tuyên đã nêu lên quan điểm về dạy học lấy học sinh làm trung tâm qua một số mặt sau đây: 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Lấy học sinh làm trung tâm là một trong những xu thế hiện đại trong việc đổi mới phương pháp dạy học, có tính nhân văn cao. - Lấy học sinh làm trung tâm là giúp học sinh tìm tòi chân lý và qua đấy mà có kiến thức mới. - Cần hướng tới hoạt động độc lập, tích cực của học sinh. - Đổi mới phương pháp dạy học phải toàn diện, không tách rời các yếu tố khác của quá trình dạy học như mục tiêu dạy học, nội dung dạy học, sách giáo khoa, thiết bị dạy học, thầy giáo, v.v… - Cần nêu lên một hệ thống biện pháp về đổi mới phương pháp dạy học để thầy giáo có thể lựa chọn và áp dụng vào thực tiễn đa dạng trong quá trình dạy học.
- Nên phân tích những phương pháp dạy học truyền thống, những mặt hay dở để kế thừa và điều chỉnh.105-106] Như vậy, quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm đề cao việc phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh, giúp học sinh tìm ra chân lí chứ không áp đặt học sinh suy nghĩ theo cách nói của người thầy. Tác giả Thái Duy Tuyên cũng chỉ ra rằng dạy học lấy học sinh làm trung tâm ủng hộ những vấn đề sau: - Thừa nhận, tôn trọng, hiểu rõ, đồng cảm với nhu cầu, lợi ích, mục đích, giá trị nhân cách của học sinh, giao phó trách nhiệm, có sự thu hút, thuyết phục, kích thích động cơ bên trong của người học. - Dựa vào kinh nghiệm cá nhân của người học, khai thác nó, biến nó thành sức mạnh trong học tập. - Không gò ép, cưỡng bức, ban phát, giáo điều mà tạo điều kiện, cơ hội học tập; nuôi dưỡng tính sẵn sàng, tình cảm, kể cả bản năng của người học để đạt mục đích học tập.
- Phương thức chủ đạo là một hoạt động cá nhân của người học để tự phát triển trong môi trường luôn được kích thích động cơ bên trong, thông qua các hình thức như đối thoại, làm việc, giải quyết nhiệm vụ, ra quyết định, lựa chọn, xử lý tình huống, ý thức trách nhiệm cá nhân. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Tối đa hoá sự tham gia của người học trong quá trình học tập. - Tính chủ động, tự tin, tự khẳng định, tự giác, tự thúc đẩy của người học, xu hướng năng động và cải biến hành động học tập. Cũng theo tác giả Thái Duy Tuyên dạy học lấy học sinh làm trung tâm chống lại những vấn đề sau: - Quyền uy, áp đặt, giáo điều, hình thức, ban phát, giả tạo trong nội dung và phương thức dạy học, giáo dục.
- Thụ động “ngoan ngoãn” bảo sao nghe vậy, xơ cứng trong nhận thức và hành vi, lệ thuộc và dễ bị chi phối bởi các nhân tố bên ngoài. - Bệnh duy lí trong giáo dục. Qua những điều đã trình bày ở trên, chúng ta có thể nhận thấy giữa dạy học truyền thống và dạy học đổi mới theo tư tưởng lấy học sinh làm trung tâm có những điểm khác nhau dưới đây: Dạy học truyền thống Dạy học đổi mới - Trong quá trình dạy học, giáo - Phần thảo luận của học sinh tương viên nói nhiều hơn học sinh. đương, thậm chí nhiều hơn phần giảng của thầy giáo.
- Giảng dạy chủ yếu bằng cách - Các hoạt động học tập được cá giáo viên thuyết trình cho cả lớp. nhân tiến hành hoặc được thực hiện trong các nhóm nhỏ. - Sách giáo khoa là tài liệu học tập - Sử dụng nhiều loại tài liệu trong chủ yếu. dạy học và cho phép học sinh sử dụng các tài liệu này một cách độc lập hay theo nhóm.
- Giáo viên quyết định quy trình - Học sinh đưa ra ý kiến của cá dạy học. nhân, của nhóm về bài học thông qua sự hướng dẫn của giáo viên. - Bàn ghế được sắp xếp hướng về - Bàn ghế trong lớp được sắp xếp bảng và giáo viên. sao cho học sinh có thể hoạt động độc lập hoặc nhóm được thuận lợi.
- Học sinh không được tự do di - Học sinh có thể đi lại khi đang chuyển chỗ ngồi. học trong trường hợp cần thiết. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cùng quan điểm với tác giả Thái Duy Tuyên, tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc và Đặng Xuân Hải trong bài viết “Phương pháp dạy học ở đại học”(In trong cuốn giáo trình Giáo dục học đại học, H, 2003) cho rằng nếu trong quá trình dạy học, giáo viên thực hiện được những điều sau đây thì người đó đang dạy học theo hướng tiếp cận “dạy học lấy người học làm trung tâm”: - Dạy học phải xuất phát từ người học: Từ động cơ, đặc điểm, tính chất, điều kiện, trình độ của người học để vì người học mà xác định mục tiêu, lựa chọn nội dung cho bài học. - Dạy học phải chú ý đến từng đối tượng: Không phải mọi người học đều có khả năng giống nhau nhưng phải làm cho họ đạt được kết quả mong muốn đối với bài học.
- Phải tạo điều kiện cho người học tích cực, tự lực, chủ động trong lĩnh hội. - Phải tạo điều kiện cho người học tự vấn, tự kiểm tra, đánh giá. Như vậy, theo hai tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc và Đặng Xuân Hải thì “dạy học lấy người học làm trung tâm” không phải là một phương pháp mà là một cách tiếp cận. Muốn thực hiện được cách tiếp cận này cần phải kết hợp nhiều phương pháp, sử dụng các phương tiện kỹ thuật và công nghệ dạy học đa dạng mà đích cuối cùng là làm sao phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo, có hiệu quả nhất đối với lớp học nói chung, với từng người học nói riêng, tạo điều kiện cho người học tận dụng tiềm năng của mình và đem lại nhiều lợi ích cho người học.
Từ các quan điểm nêu trên của các tác giả, chúng ta có thể khẳng định rằng: Quan điểm “dạy học lấy người học làm trung tâm” có nhiều mặt tích cực hơn tiêu cực. Quan điểm này là một quan điểm trong giáo dục hiện đại và mang tính nhân văn sâu sắc. Để thực hiện được tư tưởng này tốt cần tiến hành kiên trì và có kế hoạch lâu dài nhằm đưa việc đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường nước ta tiến lên một cách vững chắc và có hiệu quả. Trong dạy học hiện đại, người thầy không còn giữ vai trò độc tôn và quyền uy như trước mà chủ yếu là người điều khiển, người cố vấn để học sinh “chủ động, tự giác, tích cực và tự lực”.
Nhằm giúp cho việc dạy học ngày càng tiến bộ, thoát khỏi tình trạng lạc hậu, khắc phục được những hạn chế của 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phương pháp dạy học truyền thống, các nhà nghiên cứu giáo dục đã đưa ra phương pháp dạy học mới, trong đó có phương pháp dạy học hợp tác. Lý thuyết về dạy học hợp tác Hiện nay trên thế giới có một hình thức học tập rất phổ biến và đem lại hiệu quả giáo dục cao, đó là sự hợp tác trong học tập. Hình thức học tập này yêu cầu sự tham gia, đóng góp trực tiếp của học sinh vào quá trình học tập chung. Trong quá trình đó, mỗi cá nhân học sinh tìm thấy lợi ích cho chính mình và cho tất cả các thành viên trong nhóm.
Học sinh học bằng cách làm chứ không phải bằng cách nghe giáo viên giảng. Trong hình thức học tập hợp tác, việc tổ chức cho học sinh thảo luận nhóm đóng vai trò then chốt. Học sinh sẽ trở thành nhân vật trung tâm của giờ học. Tuy nhiên, thực tiễn dạy học cho thấy, nhận thức lí luận cũng như kỹ năng dạy học hợp tác của giáo viên chưa đáp ứng yêu cầu đổỉ mới giáo dục.
Để tiến hành hoạt động hợp tác nhóm trong quá trình dạy học các môn học, chúng ta cần làm rõ về mặt lí luận của vấn đề này. Khái niệm dạy học hợp tác Dạy học hợp tác là mô hình dạy học mà trong đó học sinh dưới sự hướng dẫn, tổ chức, điều khiển của giáo viên, các hoạt động riêng biệt của từng cá nhân được liên kết với nhau trong hoạt động chung nhằm giải quyết nhiệm vụ học tập.