CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. H thống các khái ni m 1. Quá trình dạy học Dạy học là con đường tối ưu nhất giúp cho tuổi trẻ tiếp cận, nắm vững kinh nghiệm xã hội. Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu, nhà khoa học quan tâm và đưa ra những quan niệm về quá trình dạy học.
Khổng Tử - học giả đầu tiên về giáo dục trong lịch sử văn hóa phương Đông đã từng cho rằng “dạy học là gợi mở để người học suy nghĩ chứ không phải giảng giải nhiều lời”. Nguy n Ngọc Quang trong công trình Bản chất của quá trình dạy học cho rằng “học là quá trình tự giác, tích cực chiếm lĩnh nội dung học dưới sự điều khiển của GV” [25] tương ứng với đó “dạy là sự điều khiển tối ưu hóa quá trình người học chiếm lĩnh nội dung học, trong và bằng cách đó phát triển và hình thành nhân cách” [25]. Bách khoa Giáo dục học định nghĩa về quá trình dạy học như sau: “Dạy học là quá trình hoạt động hai mặt do thầy giáo (dạy) và HS (học) nhằm thực hiện các mục đích dạy học. Nhiệm vụ dạy học trong nhà trường không chỉ đảm bảo một trình độ học vấn nhất định mà còn góp phần hình thành nhân cách con người của xã hội cộng sản chủ nghĩa”.
ặc d có nhiều cách di n đạt khác nhau, song quan niệm của các tác giả trên về quá trình dạy học đều có những điểm thống nhất là: - Quá trình dạy học bao g m hoạt động của thầy và hoạt động của trò - Thầy giữ vai trò chỉ đạo, điều khiển quá trình nhận thức của trò để đạt được mục đích dạy học. Theo chúng tôi, những quan niệm trên chưa chỉ rõ được sự tác động qua lại và chức năng của yếu tố tạo nên quá trình dạy học. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong luận văn này, chúng tôi sử dụng khái niệm quá trình dạy học của PGS.TS Nguy n Văn Hộ “quá trình dạy học là một quá trình tương tác giữa thầy và trò, trong đó thầy chủ đạo như: hoạt động tổ chức, lãnh đạo, điều chỉnh hoạt động nhận thức của học sinh, còn trò tự giác, tích cực, chủ động thông qua việc tự tổ chức, tự điều chỉnh hoạt động nhận thức của bản thân nhằm đạt tới mục đích dạy học”[11]. Theo quan niệm này, dạy học là một quá trình mang tính định hướng, mục đích lâu dài trải qua các trạng thái khác nhau, vận động nhờ tác động của những điều kiện bên trong và bên ngoài tuân theo những quy luật khách quan và biểu hiện thông qua những hoạt động của các chủ thể tham gia vào quá trình dạy học.
Trong quá trình dạy học, GV giữ vai trò tổ chức, điều chỉnh, chỉ đạo và học sinh với hoạt động học tập, giữ vai trò chủ động, tự tổ chức, tự điều khiển quá trình nhận thức của bản thân nhằm đạt tới mục đích dạy học. Bản chất quá trình dạy học là quá trình nhận thức đặc biệt của học sinh do GV tổ chức, điều khiển nhằm chiếm lĩnh nội dung học vấn phổ thông. Nói cách khác, dạy học là quá trình nhận thức độc đáo của học sinh dưới vai trò chủ đạo của GV nhằm thực hiện tới mục đích, nhiệm vụ dạy học. GV là chủ thể của hoạt động dạy đ ng thời giữ vai trò định hướng, chỉ đạo; HS là chủ thể của hoạt động học, giữ vai trò chủ động, tích cực, sáng tạo trong các hoạt động học tập.
Lí luận dạy học hiện đại nhấn mạnh đến quan điểm “lấy người học là trung tâm”. Dạy học Ngữ văn cũng không nằm ngoài bản chất, quy luật vận động của quá trình dạy học nói chung. Ngữ văn là môn học công cụ, mang tính nhân văn. ôn Ngữ văn giúp HS phát triển các năng lực và phẩm chất tổng quát và đặc thù, góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục của nhà trường phổ thông nói chung.
- ục đích dạy học: thực hiện mục đích giáo dục tổng thể trong việc hình thành một kiểu nhân cách cho người học phù hợp với những nhu cầu đòi hỏi của phát triển xã hội, nhu cầu về phát triển nhân cách của mỗi cá nhân. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Chủ thể dạy học: là giáo viên trong hoạt động dạy; là học sinh trong hoạt động học. - Đối tượng dạy học: là học sinh với tư cách vừa là những cá nhân, vừa là những nhân cách với những đặc điểm phát triển, trình độ phát triển tâm sinh lí, trình độ nhận thức rất đa dạng và phức tạp - Nội dung dạy học: Nội dung dạy học Ngữ văn ở trường THPT hướng tới trang bị cho HS kiến thức về văn học và tiếng Việt. - Phương pháp dạy học: là các con đường, là cách thức vận động của nội dung dạy học phù hợp với quy luật phát triển tâm lí, sinh lí và trình độ nhận thức của người học, là các biện pháp tổ chức hợp tác giữa giáo viên và trò nhằm giúp cho trò chiếm lĩnh được nội dung dạy học một cách vững chắc.
- Hình thức tổ chức dạy học: là các hình thức tổ chức hoạt động dạy và hoạt động học của giáo viên và học sinh nhằm thực hiện phương pháp giáo dục và chiếm lĩnh nội dung dạy học. - Phương tiện dạy học: là những vật thể mang nội dung và phương pháp dạy học, là phương tiện tác động tới hoạt động dạy và hoạt động học. - Điều kiện dạy học: bao g m những điều kiện bên trong nhà trường (về cơ sở hạ tầng, vật chất kĩ thuật, vệ sinh học đường, đạo đức thẩm mĩ v.) và những điều kiện bên ngoài nhà trường (môi trường kinh tế - xã hội, địa phương và đất nước). - Kết quả dạy học: là kết quả của hoạt động dạy và hoạt động học thông qua kiểm tra, đánh giá, trở thành yếu tố kích thích, điều chỉnh hoạt động dạy, hoạt động học.
Các quan điểm tiếp cận dạy học theo xu hướng mới hiện nay: dạy học tích cực, dạy học theo tiếp cận năng lực Vấn đề phát huy tính tích cực, chủ động học tập của HS đã được đặt ra trong ngành giáo dục Việt Nam từ những năm 1960. Ở thời điểm này, các trường Sư phạm đã có khẩu hiệu: “Biến quá trình đào tạo thành quá trình tự 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đào tạo”. Trong cuộc cải cách giáo dục lần thứ hai, năm 1980, phát huy tính tích cực đã là một trong các phương hướng cải cách, nhằm đào tạo những người lao động sáng tạo, làm chủ đất nước. Theo quan điểm tiếp cận của lí luận dạy học hiện đại, dạy học tích cực có những khác biệt cơ ản so với dạy học truyền thống về mục đích, nội dung, phương pháp, người dạy, người học.
Dạy học tích cực nhấn mạnh vai trò chủ động, tích cực của người học, chú ý đến sự hứng thú và vốn kinh nghiệm của HS. Đặc trưng của dạy học tích cực là: - Dạy và học thông qua tổ chức các hoạt động của HS Theo quan điểm tiếp cận dạy học tích cực thì đối tượng của hoạt động dạy, đ ng thời là chủ thể của hoạt động học được cuốn hút vào các hoạt động học tập do GV tổ chức và chỉ đạo, thông qua đó tự học khám phá những điều mà mình chưa rõ chứ không thụ động tiếp thu những điều đã được GV xếp đặt. HS được đặt vào những tình huống của đời sống thực tế, người học trực tiếp quan sát, thảo luận, làm thí nghiệm, giải quyết vấn đề đặt ra theo cách suy nghĩ của mình, từ đó nắm được kiến thức, phương pháp tìm ra kiến thức kỹ năng đó, được bộc lộ và phát huy tiềm năng sáng tạo. Dạy theo cách này thì GV không chỉ đơn giản truyền đạt tri thức mà còn hướng dẫn HS hoạt động.
Chương trình dạy học phải giúp cho HS biết hành động và tích cực tham gia các chương trình hành động của cộng đ ng. - Dạy và học coi trọng phương pháp tự học Việc rèn luyện phương pháp học tập cho học sinh không chỉ là một phương pháp nâng cao công hiệu dạy học mà còn là một mục tiêu dạy học. Trong sự phát triển của xã hội hiện đại với những thành tựu nổi bật về khoa học , kĩ thuật , công nghệ như hiện nay thì quá trình dạy học không thể chỉ tập trung vào việc truyền thụ khối lượng kiến thức ngày càng nhiều cho HS mà bên cạnh đó còn phải quan tâm dạy cho học sinh phương pháp học tập.Tự học được xem là phương pháp học tập hiệu quả trong quá trình kiến tạo kiến thứ của HS. Phương pháp tự học có thể khơi dậy ở HS tạo lòng ham học, 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nội lực vốn có trong mỗi con người.
Đó là tiền đề quan trọng để nâng cao hiệu quả, chất lượng học tập của HS. Lí luận dạy học hiện đại nhấn mạnh mặt hoạt động học trong quá trình dạy học, nỗ lực tạo ra sự chuyển biến từ học tập thụ động sang tự học chủ động. - Tăng cường học tập cá thể với học tập hợp tác: Trong một lớp trình độ, khả năng tư duy của HS không đ ng đều nhau vì vậy trong quá trình dạy học GV cũng không thể áp dụng tuyệt đối, đ ng loạt một phương pháp nhất đinh. GV phải tìm con đường, cơ hội để cả những HS còn yếu kém có cơ hội để phát triển vươn lên.
Để phát huy tính tích cực của người học đòi hỏi phải có sự phân hóa về trình độ, cường độ, tiến độ hoàn thành nhiệm vụ học tập. Tăng cường cá thể hoá hoạt động học tập theo nhu cầu và khả năng của mỗi học sinh là nhiệm vụ cần thiết. Các bài học được thiết kế thành một chuỗi nhiệm vụ phù hợp với khả năng nhận thức của từng đối tượng HS. Như vậy học tập cá thể đáp ứng được trình độ của người học, phù hợp với phong cách học của mỗi cá nhân.
Qua đó người học rèn luyện ý thức tự lực, ý thức trách nhiệm với kết quả học tập của mình. Tuy vậy, trong không gian lớp học với sự tác động qua lại giữa thầy- trò, trò - trò tạo nên mối quan hệ hợp tác giữa các cá nhân trong quá trình chiếm lĩnh kiến thức.Thông qua thảo luận, tranh luận trong nhóm, ý kiến mỗi cá nhân được ộc lộ và được chia sẻ. HS không chỉ có điều kiện học tập với nhau mà còn học tập lẫn nhau. Kiến thức mà người học thu được là sự đóng góp của nhiều người.