Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM SƯ PHẠM TƯƠNG TÁC TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 Ở CÁC TRƯỜNG PHỔ THÔNG 1. Những vấn đề chung về đổi mới giáo dục phổ thông hiện nay Nghị quyết số 29 NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về đổi mới giáo dục toàn diện đã đặt ra nhiều yêu cầu mới trong sự nghiệp phát triển giáo dục đào tạo hiện nay, đòi hỏi các cấp, các ngành và toàn thể xã hội cần phải có cái nhìn tổng quan hơn về nền giáo dục đương thời. Định hướng chuyển từ chương trình giáo dục định hướng nội dung sang chương trình giáo dục định hướng phát triển năng lực là một trong những quan điểm chỉ đạo trong định hướng đổi mới căn bản, toàn diện Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) ở nước ta. Mục tiêu của đổi mới là giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng của mỗi cá nhân; yêu gia đình, yêu Tổ quốc, hết lòng phục vụ nhân dân và đất nước; có hiểu biết và có kỹ năng cơ bản, khả năng sáng tạo để làm chủ bản thân, sống tốt và làm việc hiệu quả, thực học, thực nghiệp.
Dạy học định hướng phát triển năng lực nhằm mục tiêu phát triển năng lực của người học, phát triển toàn diện các phẩm chất nhân cách, chú trọng năng lực, vận dụng tri thức trong những tình huống thực tiễn chuẩn bị cho con người năng lực giải quyết các tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp, không ngừng phát triển các năng lực chung và phẩm chất chủ yếu cho tất cả học sinh. Sự thay đổi căn bản trong tiếp cận này sẽ chi phối và bắt buộc tất cả các khâu của quá trình dạy học thay đổi như: Nội dung, phương pháp, phương tiện, tổ chức hình thức thực hiện, phương thức kiểm tra, đánh giá, cách quản lí và thực hiện,. Đổi mới chương trình giáo dục, vai trò của người thầy không chỉ đơn thuần là truyền đạt kiến thức cho HS mà còn phải định hướng, hướng dẫn HS cách tìm ra kiến thức và tự lĩnh hội kiến thức. 13 Ưu điểm của chương trình GD định hướng phát triển năng lực là tạo điều kiện quản lý chất lượng theo kết quả đầu ra đã quy định, nhấn mạnh năng lực vận dụng của HS.
Vì vậy người dạy nếu vận dụng một cách thiên lệch, không chú ý đầy đủ đến nội dung dạy học thì rất dễ dẫn đến các lỗ hổng tri thức cơ bản và tính hệ thống của tri thức. Ngoài ra chất lượng giáo dục không chỉ thể hiện ở kết quả đầu ra mà còn phụ thuộc quá trình thực hiện. Đổi mới phương pháp dạy học hiệu quả để phát triển năng lực của học sinh Chúng ta có thể nhìn nhận “Dạy học theo quan điểm phát triển năng lực học sinh” là một quan điểm, là tư tưởng “Dạy học lấy học sinh làm trung tâm” không chỉ giúp cho HS chủ động lĩnh hội được kiến thức bài học, vừa phát triển được các kĩ năng, năng lực cần thiết, đồng thời hình thành và phát triển những đạo đức tốt đẹp ở các em, gắn vận dụng tri thức với hoạt động thực hành, thực tiễn. Việc dạy học đạt hiệu quả người giáo viên phải biết vận dụng những biện pháp để hình thành và phát triển năng lực học sinh.
Một số phương pháp và kĩ thuật trong dạy học hình thành phát triển năng lực học sinh Đổi mới phương pháp giảng dạy để nâng cao chất lượng dạy và học, giáo viên nên kết hợp sử dụng phương pháp truyền thống (thuyết trình, trực quan, thực hành) với các phương pháp dạy học tích cực tiến bộ, hiện đại hơn như: dạy học tình huống, dạy học theo chủ đề, giải quyết vấn đề, hợp tác nhóm,… một cách hiệu quả và hợp lý nhất, tùy thuộc vào mục tiêu, nội dung, đối tượng giảng dạy và các điều kiện học tập cụ thể. Vì mỗi phương pháp và hình thức dạy học đều có những ưu, nhược điểm, nên việc phối hợp đa dạng các phương pháp và hình thức dạy học trong toàn bộ quá trình dạy học là phương hướng quan trọng để phát huy tính tích cực và nâng cao chất lượng dạy học. Dưới đây là đặc trưng cơ bản của một số phương pháp và kĩ thuật dạy học phát triển năng lực HS thường hay được sử dụng trong quá trình dạy học môn Địa lí. - Vận dụng phương pháp dạy học tình huống, là sử dụng tình huống có vấn đề làm nguồn kiến thức, tổ chức theo một chủ đề phức hợp gắn với các tình huống 14 thực tiễn cuộc sống và nghề nghiệp.
Quá trình học tập được tổ chức trong một môi trường học tập tạo điều kiện cho học sinh kiến tạo tri thức theo cá nhân và trong mối tương tác xã hội của việc học tập. Các chủ đề dạy học phức hợp là những chủ đề có nội dung liên quan đến nhiều môn học hoặc lĩnh vực tri thức khác nhau, gắn với thực tiễn. Vì vậy sử dụng các chủ đề dạy học phức hợp góp phần khắc phục tình trạng xa rời thực tiễn của các môn khoa học chuyên môn, rèn luyện cho học sinh năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp, liên môn. - Vận dụng dạy học giải quyết vấn đề, trước hết là tập dượt cho HS khả năng phát hiện vấn đề từ một tình huống trong học tập hoặc trong thực tiễn.
Đây là một khả năng có ý nghĩa rất quan trọng đối với người học. Mặt khác, sự thành đạt trong cuộc đời không chỉ tùy thuộc vào năng lực phát hiện kịp thời những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn mà bước quan trọng tiếp theo là giải quyết hợp lí những vấn đề được đặt ra. - Vận dụng phương pháp dạy học hợp tác nhóm (thảo luận nhóm), phương pháp này nhằm giúp cho mọi HS tham gia một cách chủ động vào quá trình học tập, tạo cơ hội cho các em chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm, ý kiến cá nhân để giải quyết các vấn đề có liên quan đến nội dung bài học; tạo cơ hội cho các em được giao lưu, học hỏi lẫn nhau; cùng nhau hợp tác giải quyết những nhiệm vụ chung. Hình thức làm việc nhóm rất đa dạng, không chỉ giới hạn ở việc giải quyết các nhiệm vụ học tập nhỏ xen kẽ trong bài thuyết trình, mà còn có những hình thức làm việc nhóm giải quyết những nhiệm vụ phức hợp, có thể chiếm một hoặc nhiều tiết học, sử dụng những phương pháp chuyên biệt như phương pháp đóng vai, nghiên cứu trường hợp, dạy học theo dự án.
- Tăng cường sử dụng công nghệ thông trong dạy học Phương tiện và công nghệ thông tin vừa là nội dung dạy học vừa là phương tiện dạy học trong dạy học hiện đại, hỗ trợ cho tiết dạy trở nên sinh động, thực tế hơn nhờ các hình ảnh, video trực quan. Công nghệ thông tin còn có nhiều khả năng ứng dụng trong dạy học, như sử dụng các phần mềm dạy học và sử dụng mạng internet. 15 - Tăng cường áp dụng các kỹ thuật dạy học tích cực tạo sự hứng thú cho học sinh Có rất nhiều kĩ thuật dạy học tích cực mà những nhà nghiên cứu giáo dục đã đưa ra áp dụng trong dạy học nhằm giúp người học không chỉ tiếp thu kiến thức tốt mà còn phát triển năng lực. Điều quan trọng là giáo viên phải linh hoạt chọn kĩ thuật sao cho phù hợp tuỳ theo bài học.
Kĩ thuật dạy học là những biện pháp, cách thức hành động của của giáo viên và học sinh trong các tình huống hành động nhỏ nhằm thực hiện và điều khiển quá trình dạy học. Trong bộ môn Địa lí, chúng ta có thể sử dụng các kỹ thuật dạy học phát huy tính tích cực của học sinh như: kỹ thuật: “Mảnh ghép”, “Hỏi chuyên gia”, “Chia nhóm”, Động “não”… 1. Tăng cường kiểm tra, đánh giá năng lực học tập của học sinh Nghị quyết số 29-NQ/TW đã xác định: “Đổi mới hình thức, phương pháp thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáo dục theo hướng đánh giá năng lực của người học; kết hợp đánh giá cả quá trình với đánh giá cuối kỳ học, cuối năm học theo mô hình của các nước có nền giáo dục phát triển”. Việc kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh ở trường phổ thông lâu nay vẫn thường quan tâm đến điểm số là chính, tiêu chí đánh giá được xây dựng chủ yếu dựa trên sự ghi nhớ và tái hiện nội dung kiến thức đã học qua các kỳ kiểm tra học kỳ và cuối năm học; ít chú ý đến kỹ năng, thái độ và năng lực vận dụng kiến thức vào giải quyết vấn đề thực tiễn; thiếu sự kết hợp đánh giá quá trình học tập của học sinh.
Vì vậy, cần đổi mới hoạt động kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh, một hoạt động có ý nghĩa về lí luận và thực tiễn đối với công tác giảng dạy của giáo viên và nhiệm vụ học tập của học sinh, nhằm góp phần đổi mới phương pháp và nâng cao chất lượng dạy học địa lí ở trường phổ thông theo định hướng phát triển năng lực. Đánh giá kết quả học tập trên lớp của HS, GV có thể sử dụng một số kỹ thuật đánh giá mức độ nhận thức sao cho phù hợp với từng đối tượng nhận thức của HS như: đánh giá mức độ nhận thức (như các bảng câu hỏi kiểm tra kiến thức nền, ma trận ghi nhớ, bài tập 1 phút…); sử dụng kỹ thuật đánh giá năng lực vận dụng (nhận diện vấn đề, viết lại có định hướng, thẻ áp dụng); hay kỹ thuật tự đánh giá và phản hồi về quá trình dạy học 16 (bảng kiểm tra theo chủ đề, đánh giá hiệu quả làm việc nhóm, đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ được giao)… Cần sử dụng phối hợp các hình thức, phương pháp kiểm tra, đánh giá khác nhau. Kết hợp giữa kiểm tra miệng, kiểm tra viết và bài tập thực hành. Kết hợp giữa trắc nghiệm tự luận và trắc nghiệm khách quan [9].
Nội dung cơ bản về sư phạm tương tác 1. Khái niệm Tương tác là sự tác động qua lại giữa các chủ thể hành động, các thành phần trong một hệ thống hoặc giữa các hệ thống. Tương tác trong dạy học là sự tác động qua lại giữa các chủ thể là người dạy, người học và đối tượng dạy học cũng như toàn thể các thành phần của quá trình dạy học. Quá trình dạy học bao gồm nhiều thành phần khác nhau, có mối tác động qua lại lẫn nhau [1].
Có thể trình bày tổng quan các mối quan hệ giữa các yếu tố của quá trình dạy học trong một “khung lý luận dạy học” sau đây: Hình 1.1: Khung lý luận dạy học 17 Trong hình 1.
