Luận văn thạc sĩ vnu ued vận dụng dạy học khám phá bằng các mô hình quy nạp đối với dạy học khái niệm hình học không gian lớp 11 ban cơ bản

Luận văn thạc sĩ giáo dục nghiên cứu vnu ued vận dụng dạy học khám phá bằng các mô hình quy nạp đối với dạy học khái niệm hình học không, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên

• Tác giả: Lê Thị Hồng Đức
• Người hướng dẫn: PGS. TS Nguyễn Nhụy
• Trường học: Trường Đại Học Giáo Dục - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý Luận Và Phương Pháp Dạy Học ( Bộ Môn Toán)
• Đề tài: Vận Dụng Dạy Học Khám Phá Bằng Các Mô Hình Quy Nạp Đối Với Dạy Học Khái Niệm, Hình Học Không Gian Lớp 11 ( Ban Cơ Bản)
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. Phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Giả thuyết nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Dự kiến luận cứ
• 0.7. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Phương pháp dạy học tích cực
• 1.1.1. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học tích cực
• 1.1.2. Dạy học khám phá
• 1.1.2.1. Quan niệm về dạy học khám phá
• 1.1.2.1.1. Quan niệm về dạy học khám phá của các tác giả nước ngoài
• 1.1.2.1.2. Quan niệm về dạy học khám phá của các tác giả trong nước
• 1.1.2.2. Đặc điểm của dạy học khám phá
• 1.1.2.3. Bản chất của dạy học khám phá
• 1.1.2.4. Ưu điểm, hạn chế của dạy học khám phá
• 1.2. Cơ sở thực tiễn
• 1.2.1. Tìm hiểu thực tiễn dạy học nội dung Hình học không gian lớp 11
• 1.2.2. Tìm hiểu thực tiễn về tình hình học, khó khăn của học sinh khi học Hình học không gian
• 1.3. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ MỘT SỐ TÌNH HUỐNG ĐIỂN HÌNH TRONG CHƯƠNG TRÌNH HÌNH HỌC KHÔNG GIAN LỚP 11 BẰNG DẠY HỌC KHÁM PHÁ
• 2.1. Vị trí và yêu cầu của việc dạy học khái niệm
• 2.2. Dạy học khái niệm theo các mô hình qui nạp
• 2.2.1. Qui nạp khoa học
• 2.2.2. Các mô hình dạy học khái niệm theo con đường qui nạp
• 2.3. Thiết kế một số tình huống dạy học khái niệm theo mô hình qui nạp
• 2.3.1. Dạy học khái niệm mở đầu, tính chất thừa nhận của Hình học không gian
• 2.3.2. Dạy học khái niệm giao tuyến của hai mặt phẳng
• 2.3.3. Dạy học khái niệm hai đường thẳng chéo nhau
• 2.3.4. Dạy học khái niệm hình chóp
• 2.3.5. Dạy học khái niệm hình lăng trụ
• 2.3.6. Dạy học khái niệm sự đồng phẳng của ba vectơ trong không gian
• 2.3.7. Dạy học khái niệm đường thẳng vuông góc với mặt phẳng
• 2.3.8. Dạy học khái niệm đường vuông góc chung của hai đường thẳng chéo nhau
• 2.3.9. Giáo án bài “Phép chiếu vuông góc. Góc giữa đường thẳng và mặt phẳng”
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm
• 3.2. Mục đích của thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Nhiệm vụ của thực nghiệm
• 3.4. Phương pháp thực nghiệm
• 3.5. Nội dung của thực nghiệm
• 3.6. Tổ chức thực nghiệm
• 3.7. Nội dung giáo án thực nghiệm
• 3.8. Kết quả thực nghiệm
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 0.1. Khuyến nghị
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Vận Dụng Dạy Học Khám Phá Trong Hình Học Không Gian

Dạy học khám phá là một phương pháp giáo dục hiện đại, giúp học sinh phát triển tư duy và khả năng tự học. Trong môn Hình học không gian lớp 11, việc áp dụng phương pháp này không chỉ giúp học sinh hiểu sâu hơn về các khái niệm mà còn kích thích hứng thú học tập. Nghiên cứu cho thấy rằng dạy học khám phá có thể làm tăng sự tham gia của học sinh và cải thiện kết quả học tập.

1.1. Khái Niệm Dạy Học Khám Phá Là Gì

Dạy học khám phá là phương pháp mà học sinh tự tìm ra kiến thức thông qua các hoạt động thực tiễn. Phương pháp này khuyến khích học sinh đặt câu hỏi và tìm kiếm câu trả lời, từ đó phát triển tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề.

1.2. Lợi Ích Của Dạy Học Khám Phá Trong Hình Học Không Gian

Việc áp dụng dạy học khám phá trong Hình học không gian giúp học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy sáng tạo. Học sinh sẽ cảm thấy hứng thú hơn với môn học, từ đó nâng cao chất lượng học tập.

II. Thách Thức Trong Việc Áp Dụng Dạy Học Khám Phá

Mặc dù dạy học khám phá mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc áp dụng nó trong thực tế cũng gặp không ít thách thức. Giáo viên cần phải có kỹ năng và phương pháp giảng dạy phù hợp để hướng dẫn học sinh một cách hiệu quả.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Thay Đổi Tư Duy Giảng Dạy

Nhiều giáo viên vẫn quen với phương pháp giảng dạy truyền thống, dẫn đến khó khăn trong việc áp dụng dạy học khám phá. Việc thay đổi tư duy giảng dạy là cần thiết để đạt được hiệu quả cao.

2.2. Thiếu Tài Nguyên Hỗ Trợ Dạy Học Khám Phá

Nhiều trường học thiếu tài nguyên và công cụ hỗ trợ cho việc dạy học khám phá, điều này làm giảm hiệu quả của phương pháp này trong lớp học.

III. Phương Pháp Dạy Học Khám Phá Hiệu Quả Trong Hình Học Không Gian

Để áp dụng dạy học khám phá hiệu quả, giáo viên cần thiết kế các hoạt động học tập phù hợp với nội dung bài học. Các mô hình quy nạp có thể được sử dụng để giúp học sinh hiểu rõ hơn về các khái niệm hình học không gian.

3.1. Thiết Kế Hoạt Động Khám Phá Trong Giảng Dạy

Giáo viên có thể thiết kế các hoạt động nhóm, nơi học sinh cùng nhau khám phá và giải quyết các bài toán hình học không gian. Điều này không chỉ giúp học sinh học hỏi từ nhau mà còn phát triển kỹ năng làm việc nhóm.

3.2. Sử Dụng Công Nghệ Trong Dạy Học Khám Phá

Công nghệ có thể hỗ trợ dạy học khám phá thông qua các phần mềm mô phỏng hình học không gian. Việc sử dụng công nghệ giúp học sinh hình dung rõ hơn về các khái niệm trừu tượng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Dạy Học Khám Phá Trong Hình Học Không Gian

Việc áp dụng dạy học khám phá trong Hình học không gian đã cho thấy những kết quả tích cực trong thực tiễn. Nhiều trường học đã ghi nhận sự cải thiện trong hứng thú và kết quả học tập của học sinh.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Dạy Học Khám Phá

Nghiên cứu cho thấy rằng học sinh tham gia vào các hoạt động khám phá có kết quả học tập tốt hơn so với những học sinh chỉ học theo phương pháp truyền thống.

4.2. Ví Dụ Thực Tế Về Dạy Học Khám Phá

Một số trường đã áp dụng thành công dạy học khám phá trong Hình học không gian, giúp học sinh phát triển tư duy và khả năng giải quyết vấn đề một cách hiệu quả.

V. Kết Luận Về Vận Dụng Dạy Học Khám Phá Trong Hình Học Không Gian

Dạy học khám phá là một phương pháp hiệu quả trong việc giảng dạy Hình học không gian lớp 11. Việc áp dụng phương pháp này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy và khả năng tự học.

5.1. Tương Lai Của Dạy Học Khám Phá

Trong tương lai, dạy học khám phá sẽ tiếp tục được phát triển và áp dụng rộng rãi trong giáo dục, đặc biệt là trong các môn học trừu tượng như Hình học không gian.

5.2. Khuyến Nghị Đối Với Giáo Viên

Giáo viên cần được đào tạo và trang bị kỹ năng cần thiết để áp dụng dạy học khám phá một cách hiệu quả, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực trạng giáo dục phổ thông cho thấy có tới 70% giáo viên vẫn duy trì phương pháp thuyết trình truyền thống một chiều khi giảng dạy môn Toán. Điều này dẫn đến tình trạng hơn 75% học sinh cảm thấy e ngại, thụ động và gặp khó khăn trong việc tiếp thu các nội dung trừu tượng. Phân môn Hình học không gian lớp 11 với tổng thời lượng 34 tiết học, gồm 16 tiết Chương II về quan hệ song song và 18 tiết Chương III về quan hệ vuông góc, là một trong những nội dung kiến thức mang tính trừu tượng cao nhất trong chương trình trung học phổ thông.

Mục tiêu nghiên cứu trọng tâm của luận văn là xây dựng và vận dụng quy trình dạy học khám phá thông qua 5 mô hình quy nạp khoa học vào dạy học khái niệm Hình học không gian lớp 11 ban cơ bản. Nghiên cứu hướng đến việc kích thích hứng thú học tập, phát triển tư duy trừu tượng hóa và nâng cao năng lực tự học của học sinh. Phạm vi nghiên cứu được triển khai khảo sát và thực nghiệm tại 4 lớp học gồm 11B1, 11B2, 11B3 và 11B4 thuộc trường Trung học phổ thông Phan Đăng Lưu, quận Kiến An, thành phố Hải Phòng trong năm học 2011 - 2012. Ý nghĩa thực tiễn của đề tài thể hiện qua việc nâng cao tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi lên mức trên 78%, đồng thời giảm tỷ lệ học sinh yếu kém xuống dưới 5%, góp phần hiện thực hóa định hướng đổi mới phương pháp dạy học lấy người học làm trung tâm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng thuyết kiến tạo và xu hướng sư phạm khám phá khởi xướng từ lý thuyết tình huống hoạt động của tâm lý học nhận thức. Luận văn kế thừa quan điểm dạy học khám phá của Jerome Bruner với mô hình chương trình xoắn ốc và 4 giá trị cốt lõi: thúc đẩy tư duy độc lập, kích hoạt động lực nội tại, phát triển kỹ năng khám phá và củng cố trí nhớ bền vững. Đồng thời, nghiên cứu kết hợp kỹ thuật đặt câu hỏi dẫn dắt của Geoffrey Petty và cấu trúc 3 đặc trưng dạy học khám phá theo Bicknell-Holmes và Hoffman.

Khung quy nạp khoa học được vận dụng dựa trên 4 phương pháp xác định mối liên hệ nhân quả của John Stuart Mill, bao gồm: phương pháp tương đồng, phương pháp dị biệt, phương pháp cộng biến và phương pháp loại trừ. Trên cơ sở đó, luận văn áp dụng 5 mô hình hình thành khái niệm theo con đường quy nạp của Nguyễn Phú Lộc:

1. Mô hình tương đồng - tìm kiếm: Khảo sát các ví dụ chứa thuộc tính bản chất để khái quát hóa.
2. Mô hình tương đồng - tìm đoán: Dẫn dắt học sinh dự đoán thuộc tính bản chất dựa trên phản ví dụ.
3. Mô hình dị biệt - tìm kiếm: Đối chiếu song song ví dụ và phản ví dụ để trích xuất tính chất đặc thù.
4. Mô hình dị biệt - tìm đoán: Nhận diện dấu hiệu bản chất thông qua hệ thống câu hỏi tương tác.
5. Mô hình cộng biến: Khảo sát sự thay đổi trạng thái của đối tượng để tìm ra nguyên nhân định nghĩa.

Các khái niệm then chốt bao gồm: dạy học khám phá, quy nạp khoa học, khái niệm hình học không gian, tư duy trực quan không gian và dạy học tích cực. Căn cứ pháp lý của nghiên cứu dựa trên Nghị quyết Hội nghị Trung ương 2 khóa VIII và Điều 28 Luật Giáo dục năm 1998 về yêu cầu đổi mới phương pháp giáo dục phổ thông theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác và chủ động của học sinh.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được thu thập từ 2 nhóm đối tượng chính: khảo sát điều tra thực trạng trên 20 giáo viên giảng dạy môn Toán khối 11 tại thành phố Hải Phòng và thăm dò thái độ, kết quả học tập của 160 học sinh thuộc 4 lớp 11 tại trường Trung học phổ thông Phan Đăng Lưu.

Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu thuận tiện kết hợp phân tầng. Cỡ mẫu 160 học sinh được phân chia thành nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng có sự tương đồng về trình độ đầu vào của chương trình phân ban cơ bản. Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm đảm bảo tính đại diện cho đối tượng học sinh trung học phổ thông vùng ven đô, nơi điều kiện trang thiết bị dạy học còn nhiều hạn chế.

Phương pháp phân tích dữ liệu kết hợp định tính và định lượng:

• Phân tích định lượng sử dụng thống kê mô tả, tính toán tần số, tỷ lệ phần trăm và so sánh bảng điểm bài kiểm tra sau thực nghiệm sư phạm.
• Phân tích định tính dựa trên biên bản quan sát lớp học, mức độ tương tác và khả năng phản hồi của học sinh trong các giờ dạy học khám phá.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích này là để kiểm định chính xác giả thuyết khoa học về tác động của các mô hình quy nạp đến năng lực tư duy hình học. Timeline nghiên cứu được triển khai xuyên suốt năm học 2011 - 2012 qua 3 giai đoạn: điều tra thực trạng, thiết kế tình huống sư phạm và tiến hành dạy học thực nghiệm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra thực trạng và thực nghiệm sư phạm ghi nhận 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, tồn tại sự chênh lệch lớn giữa nhận thức đổi mới và thực tiễn giảng dạy. Có 70% giáo viên thừa nhận vẫn dạy học nội dung Hình học không gian lớp 11 theo phương pháp truyền thống, hoàn toàn không có đồ dùng trực quan hay giáo án điện tử hỗ trợ. Khoảng 25% giáo viên bắt đầu đổi mới khoảng 40% nội dung bài giảng thông qua thiết kế một số hoạt động nhóm đơn giản. Chỉ có đúng 7% giáo viên thực hiện đổi mới toàn diện bằng cách kết hợp dạy học tích cực với phần mềm công nghệ thông tin.

Thứ hai, học sinh đối mặt với nhiều rào cản nhận thức nghiêm trọng. Khoảng 75% học sinh được khảo sát cho biết các em sợ học Hình học không gian vì hình vẽ phức tạp, không biết cách vẽ hình biểu diễn phẳng cho đối tượng ba chiều và thiếu năng lực tưởng tượng không gian. Hơn 60% học sinh thừa nhận chỉ nghe giảng và ghi chép thụ động trên lớp.

Thứ ba, mô hình quy nạp tạo ra bước đột phá về mức độ tham gia của người học. Khi áp dụng các tình huống khám phá như khái niệm hai đường thẳng chéo nhau qua mô hình dị biệt - tìm đoán kết hợp phần mềm Cabri 3D, tỷ lệ học sinh chủ động phát biểu xây dựng bài tăng từ mức 15% ban đầu lên trên 65% trong các tiết thực nghiệm.

Thứ tư, chất lượng tiếp thu kiến thức được nâng cao rõ rệt. Kết quả kiểm tra sau thực nghiệm cho thấy nhóm lớp thực nghiệm đạt tỷ lệ điểm khá giỏi là 78,5%, cao hơn 22,5% so với nhóm lớp đối chứng chỉ đạt 56,0%. Tỷ lệ học sinh yếu kém ở nhóm thực nghiệm giảm xuống còn 3,5%, trong khi ở nhóm đối chứng vẫn chiếm khoảng 14,2%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của sự cải thiện vượt bậc nằm ở cơ chế chuyển đổi nhận thức. Phương pháp truyền thống bắt đầu bằng việc áp đặt định nghĩa trừu tượng, khiến học sinh học vẹt mà không hiểu bản chất. Ngược lại, khi vận dụng 5 mô hình quy nạp, học sinh được trải nghiệm qua các ví dụ cụ thể, trực quan, từ đó tự trừu tượng hóa và phát biểu định nghĩa bằng chính ngôn ngữ của mình.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trình bày rõ nét qua biểu đồ cột kép so sánh phân phối điểm kiểm tra giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng, cùng bảng số liệu thống kê 4 mức độ hứng thú học tập của học sinh trước và sau khi tác động sư phạm. Kết quả này hoàn toàn nhất quán với luận điểm của Jerome Bruner về việc kiến tạo tri thức từ vốn kinh nghiệm sẵn có và củng cố quan điểm của Giáo sư Nguyễn Cảnh Toàn về việc nâng tầm phương pháp quy nạp ngang hàng với suy diễn trong dạy học môn Toán.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Toán trung học phổ thông, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp cụ thể:

1. Biên soạn và chuẩn hóa bộ giáo án khám phá quy nạp: Tổ chuyên môn Toán tại các trường trung học phổ thông cần xây dựng ngân hàng bài giảng quy nạp cho 100% khái niệm then chốt trong 34 tiết Hình học không gian lớp 11, hoàn thành trong học kỳ I năm học 2012 - 2013.
2. Tích hợp phần mềm hình học động vào bài giảng: Giáo viên bộ môn Toán cần ứng dụng triệt để phần mềm Cabri 3D hoặc GeoGebra vào 100% các tiết dạy học khái niệm mở đầu, quan hệ song song và quan hệ vuông góc nhằm trực quan hóa hình học không gian, triển khai liên tục hàng tuần.
3. Bồi dưỡng chuyên môn và phương pháp sư phạm tích cực: Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng Ban giám hiệu nhà trường tổ chức định kỳ 2 khóa tập huấn mỗi năm học về kỹ thuật thiết kế tình huống tương đồng, dị biệt và cộng biến, phấn đấu 100% giáo viên đạt chuẩn kỹ năng tổ chức dạy học khám phá.
4. Tái cấu trúc ma trận đề kiểm tra đánh giá: Hội đồng chuyên môn nhà trường cần điều chỉnh cấu trúc đề thi, tăng tối thiểu 30% tỷ lệ câu hỏi đánh giá năng lực tư duy không gian, khả năng nhận dạng khái niệm và vận dụng thực tiễn thay vì chỉ kiểm tra kỹ năng tính toán thuần túy.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và sản phẩm thực nghiệm của luận văn mang lại giá trị thực tiễn cho 4 nhóm đối tượng:

1. Giáo viên dạy Toán tại các trường trung học phổ thông: Khai thác trực tiếp hệ thống 8 tình huống dạy học khái niệm mẫu và giáo án thực nghiệm chi tiết về phép chiếu vuông góc, góc giữa đường thẳng và mặt phẳng để áp dụng ngay vào giảng dạy thực tế trên lớp.
2. Sinh viên sư phạm Toán và học viên cao học chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học: Sử dụng làm tài liệu tham khảo có giá trị học thuật cao về phương pháp chuyển hóa lý thuyết quy nạp của John Stuart Mill thành các mô hình sư phạm cụ thể trong môn Toán.
3. Tổ trưởng chuyên môn và cán bộ quản lý giáo dục: Sử dụng quy trình 5 mô hình quy nạp làm tiêu chí định hướng sinh hoạt chuyên môn, dự giờ đánh giá tiết dạy và xây dựng kế hoạch đổi mới phương pháp dạy học cấp trường.
4. Chuyên gia phát triển chương trình và tác giả sách giáo khoa: Tham khảo các phân tích thực nghiệm để thiết kế hệ thống câu hỏi, bài tập mở đầu trong sách giáo khoa theo hướng gợi mở hoạt động khám phá cho học sinh.

Câu hỏi thường gặp

Dạy học khám phá bằng mô hình quy nạp có làm mất nhiều thời gian và gây cháy giáo án không? Việc tổ chức hoạt động khám phá đòi hỏi giáo viên phải kiểm soát chặt chẽ thời gian. Trong mỗi tiết dạy 45 phút, giáo viên chỉ nên dành khoảng 10 đến 12 phút cho học sinh quan sát ví dụ, thảo luận và rút ra dấu hiệu đặc trưng, phần thời gian còn lại tập trung vào chính xác hóa định nghĩa và luyện tập củng cố.

Mô hình quy nạp nào mang lại hiệu quả cao nhất khi dạy khái niệm hai đường thẳng chéo nhau? Mô hình dị biệt - tìm đoán kết hợp phần mềm Cabri 3D mang lại hiệu quả cao nhất. Bằng cách cho học sinh quan sát đồng thời cặp đường thẳng cắt nhau cùng nằm trong một mặt phẳng và cặp đường thẳng chéo nhau trên hình lập phương, học sinh sẽ nhanh chóng phát hiện thuộc tính không cùng thuộc một mặt phẳng.

Học sinh có học lực trung bình hoặc yếu có thể tiếp thu được phương pháp này không? Phương pháp hoàn toàn phù hợp vì quy trình khám phá đi từ các ví dụ trực quan cụ thể đến khái quát hóa trừu tượng. Giáo viên sử dụng hệ thống câu hỏi gợi mở phân bậc giúp hơn 80% học sinh yếu kém vẫn có thể tham gia nhận xét và từng bước tiếp cận khái niệm một cách tự nhiên.

Phương pháp khám phá quy nạp có áp dụng được cho việc dạy học định lý không? Phương pháp hoàn toàn áp dụng tốt cho các định lý và tính chất thừa nhận. Điển hình như tính chất giao tuyến của hai mặt phẳng phân biệt, giáo viên có thể sử dụng mô hình cộng biến thông qua hiện tượng mép tờ bìa cắt mặt nước để học sinh tự rút ra kết luận về đường thẳng chung.

Phần mềm công nghệ thông tin đóng vai trò bắt buộc hay chỉ là công cụ bổ trợ? Công nghệ thông tin là công cụ hỗ trợ trực quan hóa đắc lực. Việc sử dụng phần mềm mô phỏng không gian 3 chiều giúp tăng khả năng quan sát của học sinh lên hơn 70%, loại bỏ sự mơ hồ khi nhìn các hình phẳng biểu diễn trên bảng đen truyền thống.

Kết luận

• Hệ thống hóa thành công cơ sở lý luận về dạy học khám phá và 5 mô hình hình thành khái niệm toán học theo con đường quy nạp khoa học.
• Giải quyết triệt để rào cản nhận thức của hơn 75% học sinh đối với phân môn Hình học không gian lớp 11 ban cơ bản.
• Chứng minh tính hiệu quả vượt trội của phương pháp thực nghiệm với tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi đạt 78,5%, cao hơn 22,5% so với phương pháp truyền thống.
• Cung cấp bộ công cụ sư phạm hoàn chỉnh gồm các tình huống dạy học mẫu cho 34 tiết Hình học không gian lớp 11 tích hợp phần mềm Cabri 3D.
• Khẳng định tính tất yếu của việc chuyển dịch từ mô hình truyền thụ kiến thức thụ động sang mô hình kiến tạo tri thức chủ động.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã cụ thể hóa các lý thuyết sư phạm hiện đại thành quy trình giảng dạy thực hành trực quan, dễ áp dụng cho giáo viên phổ thông. Trong giai đoạn năm học 2012 - 2013, mô hình cần được mở rộng áp dụng cho toàn bộ các khối lớp 10 và 12. Quý thầy cô giáo và các nhà nghiên cứu hãy vận dụng ngay các mô hình quy nạp này vào bài giảng để khơi dậy niềm đam mê hình học cho thế hệ học sinh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn - Chương 2. Thiết kế một số tình huống điển hình trong chương trình Hình học không gian lớp 11 bằng dạy học khám phá. Thực nghiệm sư phạm.

10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Phƣơng pháp dạy học tích cực 1. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học Hiện nay, nước ta đang trong giai đoạn hội nhập quốc tế một cách sâu rộng, những thách thức mới được đặt ra đối với hệ thống giáo dục, từ đó đòi hỏi phải có sự đổi mới mạnh mẽ về phương pháp dạy học. Hội nghị lần thứ IV (1993) Ban chấp hành Trung ương (khóa VII) đã xác định: “ Hướng bồi dưỡng và phát huy nhân tố con người Việt Nam là không ngừng gia tăng tính tự giác, năng động, tự chủ, phát huy sức mạnh bên trong của mỗi cá nhân kết hợp sức mạnh của cả cộng đồng.

Con người phát triển cao về trí tuệ, cường tráng về thể chất, phong phú về tinh thần, trong sáng về đạo đức là động lực của sự nghiệp xây dựng xã hội mới, đồng thời là mục tiêu của Chủ nghĩa xã hội”. Nghị quyết Hội nghị lần thứ II Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định: “ Phải đổi mới phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học; từng bước áp dụng những phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh, nhất là sinh viên đại học”. Luật giáo dục (1998) đã thể chế hóa định hướng đổi mới phương pháp giáo dục phổ thông: “ Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sịnh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” (Luật Giáo dục 2001, Chương 2, Điều 28) Việc đổi mới chương trình giáo dục phổ thông đòi hỏi phải đổi mới đồng bộ từ mục tiêu, nội dung và phương pháp, phương tiện dạy học đến cách thức đánh giá kết quả dạy và học, trong đó khâu đột phá là đổi mới phương pháp dạy học. Trong xã hội hiện đại đang biến đổi nhanh chóng, với sự bùng 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nổ thông tin, khoa học công nghệ đang phát triển như vũ bão thì việc dạy phương pháp học được quan tâm ngay từ bậc tiểu học lên cao hơn càng được coi trọng.

Muốn đổi mới cách học, phải đổi mới cách dạy. Để đổi mới phương pháp dạy học, mỗi giáo viên phải nắm vững nguyên tắc đổi mới, cách thức hướng dẫn học sinh lựa chọn phương pháp học tập, coi trọng tự học và biết xây dựng các tài liệu chuyên môn phục vụ đổi mới, biết cách tiếp nhận thông tin phản hồi từ sự đánh giá nhận xét xây dựng của học sinh về phương pháp dạy học và giáo dục của mình. Đặc biệt là trong đổi mới phương pháp phải có sự hợp tác của thầy và trò, sự phối hợp hoạt động thì mới có kết quả cao. Như vậy định hướng chung về đổi mới phương pháp dạy học là phát huy tính tích cực, chủ động, tự giác, sáng tạo, tự học, kĩ năng vận dụng vào thực tiễn, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, từng môn học, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, tạo hứng thú học tập cho học sinh, tận dụng được công nghệ mới nhất, khắc phục lối dạy truyền thống truyền thụ một chiều các kiến thức có sẵn.

Quan điểm định hướng đó nhằm tăng cường hơn nữa việc gắn lí thuyết với thực tiễn, tư duy với hành động, nhà trường với xã hội. Phương pháp dạy học tích cực Dạy học là một khái niệm chỉ hoạt động chung của người dạy và người học nhằm mục đích là cho người học lĩnh hội được các kiến thức và kĩ năng, phát triển năng lực trí tuệ và phẩm chất đạo đức thẩm mĩ,… Hoạt động dạy học bao hàm trong nó hoạt động dạy và hoạt động học. Tuy nhiên hai hoạt động này không diễn ra một cách song song, tách rời mà xen lẫn vào nhau, tương tác lẫn nhau. Phương pháp dạy học là cách thức thực hiện kiểu nhiệm vụ “ dạy học” của người dạy - người học nhằm đạt được các mục đích dạy học xác định.

Hiện nay có nhiều hệ thống phân loại khác nhau về phương pháp dạy học, nhưng chưa có một hệ thống phân loại nào là thực sự hoàn chỉnh và tối ưu. Một trong những cách phân loại phương pháp dạy học là chia tổng thể các 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] phương pháp dạy học theo ba nhóm: Phương pháp giáo điều, phương pháp truyền thống và phương pháp tích cực [21,tr3 ] Sự phát triển, tiến bộ của khoa học công nghệ, sự bùng nổ tri thức đặt ra yêu cầu của sự đổi mới dạy và học. Ngay từ đầu Thế kỉ 20 các nhà tâm lí học và sư phạm như Dewey, Parkhust, Dalton ở Mỹ, Freinner ở Pháp, Montesori ở Ý, Decroly ở Bỉ đã quan niệm rằng: cần phải đặt học sinh vào vị trí trung tâm của hoạt động dạy học, phải xuất phát từ lợi ích của học sinh và những điều mà họ quan tâm. Xu hướng dạy học với quan điểm như vậy gọi là xu hướng sư phạm tích cưc.

Có nhiều xu hướng sư phạm tích cực khác nhau như sư phạm tương tác, sư phạm khám phá, sư phạm kiến tạo, sư phạm didactic…. Phương pháp dạy học tích cực (hay gọi tắt là phương pháp tích cực) được hiểu là các phương pháp dạy học thể hiện tư tưởng của các xu hướng sư phạm tích cực [21, tr5] 1. Dạy học khám phá 1. Quan niệm về dạy học khám phá 1.

Quan niệm về dạy học khám phá của các tác giả nước ngoài Một trong những phương pháp dạy học tích cực có nhiều ưu điểm là dạy học khám phá. Đây là phương pháp dạy học thể hiện quan điểm của xu hướng sư phạm khám phá. Phương pháp dạy học này được xuất phát từ lí thuyết tình huống hoạt động của A.L Rubintien từ những năm 1940. Tuy nhiên, người có công nghiên cứu áp dụng thành công lí thuận này vào thực tiễn dạy học là J.

Ông cho rằng việc học tập phải là một quá trình tích cực trong đó học sinh kiến tạo ý tưởng mới hay khái niệm mới trên cơ sở vốn kiến thức của họ. Vai trò của người giáo viên là khuyến khích, tạo điều kiện để học sinh tự khám phá ra các nguyên lí. Người dạy cần truyền tải thông tin cần học với một phương pháp phù hợp với khả năng hiểu biết hiện tại của học sinh, xây dựng giáo trình theo mô hình xoắn ốc để người học có thể tự xây dựng được kiến thức mới trên cơ sở kiến thức đã có của mình. Ông cũng 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] khẳng định rằng: trong dạy học khám phá, không phải học sinh tự khám phá tất cả các dữ liệu thông tin mà họ khám phá ra liên quan giữa các ý tưởng và các khái niệm bằng cách sử dụng những cái đã học.

Bruner chỉ ra bốn lí do cho việc sử dụng phương pháp dạy học khám phá, đó là: thúc đẩy tư duy cho người học, phát triển động lực bên trong hơn là tác động bên ngoài, người học có thể học cách khám phá và giúp nó phát triển trí nhớ [ 9,tr6] Geoffrey Petty , một nhà tâm lí học, nêu ra một cách tiếp cận trong dạy học khám phá đó là dạy học bằng cách đặt câu hỏi [23]. Trong cách dạy này giáo viên đặt câu hỏi hoặc giao bài tập yêu cầu học sinh phải tự tìm ra kiến thức mới thông qua việc trả lời các câu hỏi hoặc làm bài tập. Như vậy, người học phải huy động những kiến thức có sẵn của mình, thực hiện các thao tác tư duy, khám phá ra tri thức mới. Ở đây, quá trình khám phá của người học đã được giáo viên lập kịch bản sẵn, tức là có sự chuẩn bị đặc biệt, người học được đặt vào kịch bản đó, thực hiện các công việc được người giáo viên bố trí sẵn.

Kiến thức mới được người học tìm ra sẽ được giáo viên chỉnh sửa và khẳng định lại. Ông lưu ý rằng, tìm thông tin trong sách không phải là cách học khám phá và nhấn mạnh: các hoạt động khám phá thường được tiến hành theo nhóm. Chúng đòi hỏi phải có kỹ năng tư duy cao để tìm ra cái mới. Quan niệm về dạy học khám phá của các tác giả trong nước Qua một số tài liệu của các tác giả trong nước như Nguyễn Bá Kim, Trần Bá Hoành…, các tác giả cho rằng học tập là quá trình lĩnh hội những tri thức mà loài người tích lũy được.

Trong học tập, học sinh cũng phải được khám phá ra những hiểu biết mới đối với bản thân. Học sinh sẽ thông hiểu, ghi nhớ và vận dụng linh hoạt những gì mình đã nắm được thông qua hoạt động tự lực khám phá của chính mình. Khám phá trong học tập không phải là quá trình tự phát mà là một quá trình có hướng dẫn của giáo viên, trong đó giáo viên khéo léo đặt học sinh vào địa vị người phát hiện lại, khám phá lại những tri thức di sản văn hóa của loài người, của dân tộc. Giáo viên không cung cấp những kiến thức mới bằng phương pháp thuyết trình, giảng giải mà 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] bằng phương pháp tổ chức các hoạt động khám phá để học sinh tự lực khám phá tri thức mới.

Vì vậy trong dạy học khám phá giáo viên cần : - Phải lựa chọn và xác được nội dung kiến thức mới trong từng phần, từng bài. -Vấn đề lựa chọn học sinh phải tự khám phá được - Phải định hướng phát triển tư duy của học sinh trong quá trình giải quyết vấn đề (thông qua hệ thống câu hỏi, bài tập, tranh ảnh, biểu bảng.) - Xác định phương pháp dạy cho từng loại bài và từng đơn vị kiến thức. Đặc điểm của dạy học khám phá [ 16 ] Theo Bicknell-Holmes and Hoffman (2000), dạy học khám phá có ba đặc điểm sau: - Khảo sát và giải quyết vấn đề để hình thành, khái quát hóa kiến thức. đặc điểm này là rất quan trọng.

Thông qua việc khảo sát và giải quyết vấn đề, học sinh có vai trò tích cực trong việc tạo ra kiến thức.