Chương 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn - Chương 2. Thiết kế một số tình huống điển hình trong chương trình Hình học không gian lớp 11 bằng dạy học khám phá. Thực nghiệm sư phạm.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Phƣơng pháp dạy học tích cực 1. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học Hiện nay, nước ta đang trong giai đoạn hội nhập quốc tế một cách sâu rộng, những thách thức mới được đặt ra đối với hệ thống giáo dục, từ đó đòi hỏi phải có sự đổi mới mạnh mẽ về phương pháp dạy học. Hội nghị lần thứ IV (1993) Ban chấp hành Trung ương (khóa VII) đã xác định: “ Hướng bồi dưỡng và phát huy nhân tố con người Việt Nam là không ngừng gia tăng tính tự giác, năng động, tự chủ, phát huy sức mạnh bên trong của mỗi cá nhân kết hợp sức mạnh của cả cộng đồng.
Con người phát triển cao về trí tuệ, cường tráng về thể chất, phong phú về tinh thần, trong sáng về đạo đức là động lực của sự nghiệp xây dựng xã hội mới, đồng thời là mục tiêu của Chủ nghĩa xã hội”. Nghị quyết Hội nghị lần thứ II Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định: “ Phải đổi mới phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học; từng bước áp dụng những phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh, nhất là sinh viên đại học”. Luật giáo dục (1998) đã thể chế hóa định hướng đổi mới phương pháp giáo dục phổ thông: “ Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sịnh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” (Luật Giáo dục 2001, Chương 2, Điều 28) Việc đổi mới chương trình giáo dục phổ thông đòi hỏi phải đổi mới đồng bộ từ mục tiêu, nội dung và phương pháp, phương tiện dạy học đến cách thức đánh giá kết quả dạy và học, trong đó khâu đột phá là đổi mới phương pháp dạy học. Trong xã hội hiện đại đang biến đổi nhanh chóng, với sự bùng 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nổ thông tin, khoa học công nghệ đang phát triển như vũ bão thì việc dạy phương pháp học được quan tâm ngay từ bậc tiểu học lên cao hơn càng được coi trọng.
Muốn đổi mới cách học, phải đổi mới cách dạy. Để đổi mới phương pháp dạy học, mỗi giáo viên phải nắm vững nguyên tắc đổi mới, cách thức hướng dẫn học sinh lựa chọn phương pháp học tập, coi trọng tự học và biết xây dựng các tài liệu chuyên môn phục vụ đổi mới, biết cách tiếp nhận thông tin phản hồi từ sự đánh giá nhận xét xây dựng của học sinh về phương pháp dạy học và giáo dục của mình. Đặc biệt là trong đổi mới phương pháp phải có sự hợp tác của thầy và trò, sự phối hợp hoạt động thì mới có kết quả cao. Như vậy định hướng chung về đổi mới phương pháp dạy học là phát huy tính tích cực, chủ động, tự giác, sáng tạo, tự học, kĩ năng vận dụng vào thực tiễn, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, từng môn học, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, tạo hứng thú học tập cho học sinh, tận dụng được công nghệ mới nhất, khắc phục lối dạy truyền thống truyền thụ một chiều các kiến thức có sẵn.
Quan điểm định hướng đó nhằm tăng cường hơn nữa việc gắn lí thuyết với thực tiễn, tư duy với hành động, nhà trường với xã hội. Phương pháp dạy học tích cực Dạy học là một khái niệm chỉ hoạt động chung của người dạy và người học nhằm mục đích là cho người học lĩnh hội được các kiến thức và kĩ năng, phát triển năng lực trí tuệ và phẩm chất đạo đức thẩm mĩ,… Hoạt động dạy học bao hàm trong nó hoạt động dạy và hoạt động học. Tuy nhiên hai hoạt động này không diễn ra một cách song song, tách rời mà xen lẫn vào nhau, tương tác lẫn nhau. Phương pháp dạy học là cách thức thực hiện kiểu nhiệm vụ “ dạy học” của người dạy - người học nhằm đạt được các mục đích dạy học xác định.
Hiện nay có nhiều hệ thống phân loại khác nhau về phương pháp dạy học, nhưng chưa có một hệ thống phân loại nào là thực sự hoàn chỉnh và tối ưu. Một trong những cách phân loại phương pháp dạy học là chia tổng thể các 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phương pháp dạy học theo ba nhóm: Phương pháp giáo điều, phương pháp truyền thống và phương pháp tích cực [21,tr3 ] Sự phát triển, tiến bộ của khoa học công nghệ, sự bùng nổ tri thức đặt ra yêu cầu của sự đổi mới dạy và học. Ngay từ đầu Thế kỉ 20 các nhà tâm lí học và sư phạm như Dewey, Parkhust, Dalton ở Mỹ, Freinner ở Pháp, Montesori ở Ý, Decroly ở Bỉ đã quan niệm rằng: cần phải đặt học sinh vào vị trí trung tâm của hoạt động dạy học, phải xuất phát từ lợi ích của học sinh và những điều mà họ quan tâm. Xu hướng dạy học với quan điểm như vậy gọi là xu hướng sư phạm tích cưc.
Có nhiều xu hướng sư phạm tích cực khác nhau như sư phạm tương tác, sư phạm khám phá, sư phạm kiến tạo, sư phạm didactic…. Phương pháp dạy học tích cực (hay gọi tắt là phương pháp tích cực) được hiểu là các phương pháp dạy học thể hiện tư tưởng của các xu hướng sư phạm tích cực [21, tr5] 1. Dạy học khám phá 1. Quan niệm về dạy học khám phá 1.
Quan niệm về dạy học khám phá của các tác giả nước ngoài Một trong những phương pháp dạy học tích cực có nhiều ưu điểm là dạy học khám phá. Đây là phương pháp dạy học thể hiện quan điểm của xu hướng sư phạm khám phá. Phương pháp dạy học này được xuất phát từ lí thuyết tình huống hoạt động của A.L Rubintien từ những năm 1940. Tuy nhiên, người có công nghiên cứu áp dụng thành công lí thuận này vào thực tiễn dạy học là J.
Ông cho rằng việc học tập phải là một quá trình tích cực trong đó học sinh kiến tạo ý tưởng mới hay khái niệm mới trên cơ sở vốn kiến thức của họ. Vai trò của người giáo viên là khuyến khích, tạo điều kiện để học sinh tự khám phá ra các nguyên lí. Người dạy cần truyền tải thông tin cần học với một phương pháp phù hợp với khả năng hiểu biết hiện tại của học sinh, xây dựng giáo trình theo mô hình xoắn ốc để người học có thể tự xây dựng được kiến thức mới trên cơ sở kiến thức đã có của mình. Ông cũng 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khẳng định rằng: trong dạy học khám phá, không phải học sinh tự khám phá tất cả các dữ liệu thông tin mà họ khám phá ra liên quan giữa các ý tưởng và các khái niệm bằng cách sử dụng những cái đã học.
Bruner chỉ ra bốn lí do cho việc sử dụng phương pháp dạy học khám phá, đó là: thúc đẩy tư duy cho người học, phát triển động lực bên trong hơn là tác động bên ngoài, người học có thể học cách khám phá và giúp nó phát triển trí nhớ [ 9,tr6] Geoffrey Petty , một nhà tâm lí học, nêu ra một cách tiếp cận trong dạy học khám phá đó là dạy học bằng cách đặt câu hỏi [23]. Trong cách dạy này giáo viên đặt câu hỏi hoặc giao bài tập yêu cầu học sinh phải tự tìm ra kiến thức mới thông qua việc trả lời các câu hỏi hoặc làm bài tập. Như vậy, người học phải huy động những kiến thức có sẵn của mình, thực hiện các thao tác tư duy, khám phá ra tri thức mới. Ở đây, quá trình khám phá của người học đã được giáo viên lập kịch bản sẵn, tức là có sự chuẩn bị đặc biệt, người học được đặt vào kịch bản đó, thực hiện các công việc được người giáo viên bố trí sẵn.
Kiến thức mới được người học tìm ra sẽ được giáo viên chỉnh sửa và khẳng định lại. Ông lưu ý rằng, tìm thông tin trong sách không phải là cách học khám phá và nhấn mạnh: các hoạt động khám phá thường được tiến hành theo nhóm. Chúng đòi hỏi phải có kỹ năng tư duy cao để tìm ra cái mới. Quan niệm về dạy học khám phá của các tác giả trong nước Qua một số tài liệu của các tác giả trong nước như Nguyễn Bá Kim, Trần Bá Hoành…, các tác giả cho rằng học tập là quá trình lĩnh hội những tri thức mà loài người tích lũy được.
Trong học tập, học sinh cũng phải được khám phá ra những hiểu biết mới đối với bản thân. Học sinh sẽ thông hiểu, ghi nhớ và vận dụng linh hoạt những gì mình đã nắm được thông qua hoạt động tự lực khám phá của chính mình. Khám phá trong học tập không phải là quá trình tự phát mà là một quá trình có hướng dẫn của giáo viên, trong đó giáo viên khéo léo đặt học sinh vào địa vị người phát hiện lại, khám phá lại những tri thức di sản văn hóa của loài người, của dân tộc. Giáo viên không cung cấp những kiến thức mới bằng phương pháp thuyết trình, giảng giải mà 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bằng phương pháp tổ chức các hoạt động khám phá để học sinh tự lực khám phá tri thức mới.
Vì vậy trong dạy học khám phá giáo viên cần : - Phải lựa chọn và xác được nội dung kiến thức mới trong từng phần, từng bài. -Vấn đề lựa chọn học sinh phải tự khám phá được - Phải định hướng phát triển tư duy của học sinh trong quá trình giải quyết vấn đề (thông qua hệ thống câu hỏi, bài tập, tranh ảnh, biểu bảng.) - Xác định phương pháp dạy cho từng loại bài và từng đơn vị kiến thức. Đặc điểm của dạy học khám phá [ 16 ] Theo Bicknell-Holmes and Hoffman (2000), dạy học khám phá có ba đặc điểm sau: - Khảo sát và giải quyết vấn đề để hình thành, khái quát hóa kiến thức. đặc điểm này là rất quan trọng.
Thông qua việc khảo sát và giải quyết vấn đề, học sinh có vai trò tích cực trong việc tạo ra kiến thức.