PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Lịch sử phát triển nhân loại cho thấy, ở bất cứ thời kỳ nào, với bất kể trình độ phát triển ra sao bao giờ cũng nảy sinh các vấn đề xã hội cùng với các nhóm xã hội yếu thế cần phải được quan tâm giúp đỡ. Các vấn đề xã hội là hậu quả trực tiếp của quá trình phát triển kinh tế, xã hội. Các vấn nảy sinh cũng giống như những căn bệnh của một thực thể xã hội.
Cũng như vậy, bệnh viện là một xã hội thu nhỏ với những vấn đề phức tạp, ảnh hưởng trực tiếp đến bệnh nhân và bác sĩ. Công tác xã hội sẽ góp phần vào việc giải quyết các vấn đề đó bằng những tri thức và phương pháp khoa học của nghề. Sứ mệnh của nghề công tác xã hội (CTXH) đã được hiệp hội Nhân viên công tác xã hội Quốc tế xác định vào tháng 7/2000: ".Nghề CTXH thúc đẩy sự thay đổi xã hội, giải quyết vấn đề trong mối quan hệ của con người, tăng năng lực và giải phóng cho người dân nhằm giúp cho cuộc sống của họ ngày càng thoải mái, dễ chịu. Khoa học tiến bộ làm cho các nghề ngày càng cần trở nên chuyên sâu hơn.
Công tác xã hội thực hiện trợ giúp đối với các nhóm đối tượng thông qua 4 chức năng cơ bản: phòng ngừa, chữa trị, phục hồi và phát triển. Các lĩnh vực hoạt động của nghề CTXH gồm có: CTXH với trẻ em và gia đình, CTXH với người khuyết tật, CTXH với người cao tuổi, CTXH với các tệ nạn xã hội và tội phạm, CTXH trong trường học, CTXH trong chăm sóc sức khỏe. Lĩnh vực chăm sóc sức khỏe luôn là một trong những ưu tiên hàng đầu của mọi quốc gia văn minh, tiến bộ. CTXH trong bệnh viện lần đầu tiên được triển khai tại các bệnh viện vào năm 1905 tại Boston, Mỹ.
Đến nay hầu hết các bệnh viện ở Mỹ đều có phòng CTXH và đã trở thành một trong những điều kiện bắt buộc để các bệnh viện được công nhận là hội viên của Hội các bệnh viện. Trong lời kêu gọi toàn dân tập thể dục, Bác Hồ đã từng nói: “Mỗi 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com một người dân yếu ớt, tức là làm cho cả nước yếu ớt một phần; mỗi một người dân khỏe mạnh, tức là góp phần cho cả nước khỏe mạnh”. Cũng tại tuyên ngôn Alma- Ata đã khẳng định khái niệm sức khỏe của tổ chức y tế thế giới: “Sức khỏe là một trạng thái thoải mái hoàn toàn về thể chất, tâm thần và xã hội. Sức khỏe không chỉ là không có bệnh tật hoặc tàn phế, mà là sự toàn vẹn về cấu trúc và chức năng của các cơ quan và hệ thống con người, là khả năng thích nghi cao nhất của cơ thể đối với điều kiện bên trong và bên ngoài”.
Đối với người bệnh thì một nụ cười, một cái nắm tay ấm áp, một ánh nhìn trìu mến…thật giá trị trong cuộc sống và nó thật sự có ý nghĩa rất lớn đối với người bệnh. Có lẽ khi là bệnh nhân, ai cũng cần sự trợ giúp về tâm lý, đó là sự gần gũi, động viên và chia sẻ, sự tận tình chăm sóc giúp đỡ. Đó là một “liều thuốc” vô giá đối với người bệnh. Tuy nhiên, thực tế hiện nay, khi sự “quá tải” về số lượng bệnh nhân, áp lực của người thầy thuốc đã khiến cho những “liều thuốc” tinh thần cần có cho người bệnh phần nào bị hạn chế.
Sự có mặt CTXH trong bệnh viện có ý nghĩa hết sức to lớn. Đội ngũ CTXH sẽ sử dụng những nguyên lý, phương pháp và kỹ năng của CTXH vào việc trị liệu xã hội cho người bệnh nhằm gia tăng sự hài lòng của họ khi sử dụng dịch vụ y tế, góp phần nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe nhân dân. CTXH trong bệnh viện ở nước ta cũng đã bước đầu xuất hiện tại một số bệnh viện tuyến trung ương và tuyến tỉnh với cả đội ngũ chuyên nghiệp và không chuyên như bệnh viện Nhi Trung ương, bệnh viện Nhân dân 115, bệnh viện Nhi đồng 2, bệnh viện K (chăm sóc giảm nhẹ), viện Huyết học và Truyền máu Trung ương, bệnh viện Bạch Mai. Hoạt động này đã góp phần hỗ trợ cho bệnh nhân, người nhà và cán bộ y tế giảm tải những khó khăn, áp lực trong quá trình khám chữa bệnh.
CTXH là một nghề, một dịch vụ hỗ trợ con người, các cá nhân dễ bị tổn thương, trong đó có các bệnh nhân trong bệnh viện. Vậy nhu cầu của bệnh viện Nhi Trung ương về vai trò của nhân viên CTXH chuyên nghiệp hiện nay 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com như thế nào? Thực tế hiện nay nhân viên CTXH trong bệnh viện đã làm được những gì? Những đối tượng hưởng lợi đánh giá như thế nào về vai trò của nhân viên CTXH trong bệnh viện? Làm thế nào để chuyên nghiệp hóa dịch vụ CTXH tại bệnh viện hiện nay? Trước những câu hỏi đó, nhu cầu phát triển đội ngũ CTXH chuyên nghiệp trong bệnh viện là vô cùng cần thiết. Tuy nhiên, bối cảnh ngành CTXH còn khá mới mẻ tại Việt Nam, nhất là trong lĩnh vực y tế, vì vậy cần có những nghiên cứu về hoạt động của đội ngũ này để có những giải pháp khắc phục hạn chế, nâng cao hiệu quả và nhân rộng. Chính vì những lý do trên mà tôi lựa chọn đề tài “Vai trò của nhân viên công tác xã hội chuyên nghiệp tại bệnh viện Nhi Trung ương Hà Nội”.
Tổng quan vấn đề nghiên cứu Đến nay đã có một số nghiên cứu liên quan đến lĩnh vực xã hội học y tế, xã hội học sức khỏe, tâm lý học sức khỏe trong bệnh viện. Các nghiên cứu thường ở cấp độ vĩ mô như đánh giá nhu cầu chung, vai trò của nhân viên CTXH trong hệ thống y tế nói chung, dưới tiếp cận sâu về CTXH thì nghiên cứu về vai trò của nhân viên CTXH chưa nhiều. Tuy nhiên, những nghiên cứu đó là cơ sở thực tiễn cho đề tài, tôi tiến hành tổng hợp các đề tài nghiên cứu liên quan đến lĩnh vực, trong đó có đề cập đến nhu cầu cần thiết có mặt đội ngũ nhân viên CTXH trong bệnh viện, vai trò của nhân viên CTXH trong bệnh viện để học hỏi những khía cạnh khai thác và phát triển những điểm mới cho đề tài của mình. Tôi xin được tổng quan về các đề tài nghiên cứu thành các nhóm nghiên cứu chủ đạo như sau: Nhóm các nghiên cứu liên quan đến xã hội học y tế, xã hội học sức khỏe Lịch sử CTXH đã có từ lâu đời, tuy nhiên nếu xét theo tính chuyên nghiệp hóa của CTXH thì mốc đánh dấu chính thức là CTXH trong lĩnh vực y tế [Browne, 2006].
Mizrahi & Berger, 2001 trong nghiên cứu của mình đã chỉ 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ra 10 chức năng cơ bản của những nhân viên CTXH trong việc hỗ trợ bệnh nhân, gia đình bệnh nhân và các cán bộ y tế. Trong một bài viết liên quan đến lĩnh vực xã hội học y tế đã chỉ ra những nhân tố ảnh hưởng tới hiệu quả công việc của nhân viên CTXH trong bệnh viện. Tác giả đã nêu bật yếu tố thành công cốt lõi của nhân viên CTXH trong bệnh viện chính là xây dựng được mối quan hệ vững chắc với các nhân viên, bác sĩ trong bệnh viện [13]. Vai trò của nhân viên CTXH trong bệnh viện cũng được khẳng định trong một số nghiên cứu.
Nghiên cứu của Victoria (2000) đã chỉ ra nhân viên xã hội có 3 vai trò chính trong các cơ sở y tế: hỗ trợ về mặt tâm lý cho các bệnh nhân, vai trò tìm kiếm nguồn lực cho các bệnh nhân có hoàn cảnh khó khăn, và kết nối các dịch vụ cho bệnh nhân. Ở Việt Nam, theo số liệu của cục thống kê năm 2014, hiện tại cả nước có khoảng 1.107 bệnh viện với 282.281 giường bệnh. Trong số này có 42 bệnh viện tuyến trung ương với 21.927 giường bệnh, 348 bệnh viện tuyến tỉnh với 199.342 giường bệnh, 615 bệnh viện tuyến huyện với 5.822 giường bệnh, và 102 bệnh viện ngoài công lập với 5.822 giường bệnh. Tuy nhiên trong số trên chỉ có một vài bệnh viện có dịch vụ CTXH hỗ trợ chăm sóc bệnh nhân [32].
Đề án “Phát triển nghề công tác xã hội trong ngành y tế giai đoạn 2011- 2020” ban hành ngày 15/7/2011 của Bộ Y tế với mục tiêu hình thành và phát triển nghề công tác xã hội trong ngành y tế, góp phần tăng cường chất lượng, hiệu quả của sự nghiệp bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân. Từ tháng 5/2010 đến tháng 4/2011; Trung tâm đào tạo, bồi dưỡng cán bộ Dân số -Y tế đã tiến hành khảo sát nhanh về một số mô hình CTXH trong bệnh viện và cộng đồng. Nghiên cứu đã chỉ ra: hiện tại ở cả 3 cấp độ hoạt động của ngành y tế (tại cộng đồng, trong bệnh viện, và ở cấp độ hoạch định chính sách) đều thiếu hoặt ít có sự tham gia của CTXH. Tuy nhiên nghiên cứu cũng 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chưa chỉ ra được thực trạng nhân lực, nhu cầu phát triển và đánh giá những kết quả cụ thể của nhân viên CTXH trong các bệnh viện [3].
Nghiên cứu “Thực trạng quá tải, dưới tải của hệ thống bệnh viện các tuyến và đề xuất giải pháp khắc phục”. Hiện tượng quá tải bệnh viện ngày càng trầm trọng và xuất hiện ở tất cả các tuyến, phổ biến là bệnh viện tuyến trung ương và trở thành vấn đề cấp bách của ngành y tế cũng như toàn xã hội cần được giải quyết. Nghiên cứu này được thực hiện nhằm đánh giá tổng thể tình trạng quá tải, dưới tải ở bệnh viện các tuyến, phát hiện các nguyên nhân chủ yếu nhằm cung cấp bằng chứng cho Bộ Y tế đưa ra các giái pháp chính sách giải quyết phù hợp. Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra quá tải bệnh viện là một thực trạng xảy ra ở tất cả các tuyến, đặc biệt nghiêm trọng đối với bệnh viện tuyến trung ương.
Nguyên nhân của tình trạng quá tải bệnh viện mang tính hệ thống, biểu hiện của hệ thống y tế/ mạng lưới khám chữa bệnh chưa phù hợp và chưa đáp ứng được nhu cầu khám chữa bệnh chứ không đơn thuần là lỗi của các bệnh viện.