CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO SONG PHƯƠNG TRONG XÂY DỰNG QUAN HỆ ĐỐI TÁC HỢP TÁC CHIẾN LƯỢC 1. Phân định một số khái niệm chủ yếu 1. Khái luận về hội nhập kinh tế quốc tế Quá trình trao đổi sản phẩm giữa các chủ thể kinh tế, giữa các khu vực kinh tế đã được loài người thực hiện từ rất lâu. Tuy nhiên, chỉ từ khi nền kinh tế hàng hóa sơ khai dưới chế độ phong kiến và sau đó phát triển cực thịnh dưới chế độ tư bản chủ nghĩa, sự gắn bó mật thiết giữa các vùng kinh tế và đến nay là các nền kinh tế của các quốc gia, vùng lãnh thổ, mới thực sự nở rộ.
Ban đầu, sự liên kết giữa các nền kinh tế còn phụ thuộc nhiều vào sự áp đặt, thậm chí thông qua hành vi chiến tranh, xâm chiếm lãnh thổ như chúng ta đã chứng kiến qua các cuộc “khai phá văn minh” của người Châu Âu giai đoạn thế kỷ XVI-XVIII. Bước sang thế kỷ XIX và đặc biệt là thế kỷ XX, sự liên kết giữa các nền kinh tế ngày càng mang tính “tự nguyện” xuất phát từ nhu cầu phát triển tự thân và những lợi ích quan trọng mà tiến trình này mang lại cho các nền kinh tế tham gia. Từ chỗ hoạt động giao lưu chỉ diễn ra giữa các nền kinh tế láng giềng nhằm tận dụng các điều kiện địa lý, tự nhiên thuận lợi để tăng cường trao đổi, quá trình hội nhập đã giúp các nền kinh tế vươn tới những đối tác xa hơn, các quan hệ hợp tác kinh tế đa dạng hơn, đan xen lẫn nhau, tạo nên môi trường hội nhập kinh tế ở phạm vi khu vực và toàn cầu hiện nay. Xem xét xuyên suốt tiến trình hội nhập giữa các nền kinh tế nêu trên, chúng ta nhận thấy quan hệ hữu cơ, khăng khít giữa hai yếu tố là khối lượng, chất lượng, chủng loại hàng hóa, sau này bao gồm cả dịch vụ, đầu tư, được trao đổi với phạm vi và giá trị của sự trao đổi.
Kèm theo đó là sự gắn kết ngày càng chặt chẽ, đa dạng giữa các nền kinh tế với tư cách các chủ thể tham gia tiến trình hội nhập. 14 Cùng với tiến trình phát triển nêu trên của thương mại và hội nhập kinh tế quốc tế, các lý thuyết về thương mại quốc tế cũng không ngừng được đưa ra và hoàn thiện. Trong mỗi một hoàn cảnh, điều kiện của mỗi quốc gia cũng như từng giai đoạn phát triển của các phương thức sản xuất thì hoạt động thương mại quốc tế lại có những cách hiểu và vận dụng rất linh hoạt, khác nhau và có cả sự đối lập nhau. Chính vì vậy, đã có nhiều tư tưởng, lý thuyết được đưa ra để phân tích, giải thích về hoạt động thương mại quốc tế.
Các lý thuyết cơ bản có thể được nêu ra như sau: Trước hết, chủ nghĩa trọng thương, xuất hiện và phát triển ở Châu Âu từ giữa thế kỷ XV, XVI, thịnh hành suốt thế kỷ XVII, tồn tại đến giữa thế kỷ XVIII. Các nhà trọng thương cho rằng chỉ có vàng bạc là thước đo thể hiện sự giàu có của một quốc gia và do vậy mỗi nước muốn đạt được sự thịnh vượng phải làm sao gia tăng được khối lượng vàng bạc tích trữ thông qua việc phát triển ngoại thương và mỗi quốc gia chỉ có thể thu được lợi ích từ ngoại thương nếu giá trị của xuất khẩu lớn hơn giá trị của nhập khẩu. Được lợi là vì thặng dư của xuất khẩu so với nhập khẩu được thanh toán bằng vàng, bạc, mà chính nó biểu hiện của sự giàu có. Đối với một quốc gia không có mỏ vàng hay mỏ bạc chỉ còn cách duy nhất là trông cậy vào phát triển ngoại thương.
Như vậy xuất khẩu là có lợi và nhập khẩu là có hại cho lợi ích quốc gia. Các nhà trọng thương cho rằng chính phủ phải tham gia trực tiếp vào việc khuyến khích xuất khẩu, hạn chế nhập khẩu vào việc trao đổi hàng hoá giữa các nước để đạt được sự gia tăng của cải của mỗi nước. Đến giai đoạn cuối, trường phái trọng thương có thay đổi và cho rằng có thể tăng cường mở rộng nhập khẩu nếu như qua đó thúc đẩy xuất khẩu nhiều hơn nữa. Mặc dù có nội dung rất sơ khai và còn chứa đựng nhiều yếu tố đơn giản, phiến diện về bản chất của hoạt động ngoại thương, song đây là tư tưởng đầu tiên của các nhà kinh tế học tư sản cổ điển nghiên cứu về hiện tượng và lợi ích của ngoại thương.
Lý luận của trường phái trọng thương là một bước tiến đáng kể trong tư tưởng về kinh tế học. Ý nghĩa tích cực của tư 15 tưởng này đối lập với tư tưởng phong kiến lúc bấy giờ là coi trọng kinh tế tự cấp, tự túc. Ngoài ra nó đã đánh giá được tầm quan trọng của xuất khẩu và vai trò của chính phủ trong việc thúc đẩy xuất khẩu, điều tiết hoạt động xuất nhập khẩu để đạt cán cân thương mại thặng dư thông qua các công cụ thuế quan, bảo hộ mậu dịch trong nước. Những tư tưởng này đã góp phần quan trọng vào việc mở rộng hoạt động thương mại quốc tế và làm cơ sở lý luận hình thành chính sách thương mại quốc tế của nhiều quốc gia.
Lý thuyết lợi thế tuyệt đối của Adam Smith lần đầu tiên được A.Smith nêu năm 1776, trong tác phẩm "Của cải của các dân tộc", khi ông phê phán quan niệm coi vàng đồng nghĩa với của cải. Ông xuất phát từ một chân lý đơn giản là trong thương mại quốc tế các bên tham gia đều phải có lợi để giữ cho quan hệ đó tồn tại. Từ đó ông đưa ra lý thuyết cho rằng thương mại giữa hai nước với nhau là xuất phát từ lợi ích của cả hai bên dựa trên cơ sở lợi thế tuyệt đối của từng nước. Theo Adam Smith, nền kinh tế tăng trưởng là nhờ tự do trao đổi giữa các quốc gia, do đó mỗi quốc gia cần chuyên môn vào những ngành sản xuất có lợi thế tuyệt đối.
Một hàng hoá được coi là có lợi thế tuyệt đối khi chi phí sản xuất tính theo giờ công lao động quy chuẩn để sản xuất ra một đơn vị hàng hoá đó phải thấp hơn nước khác. Do vậy các quốc gia, các công ty có thể đạt được lợi ích lớn hơn thông qua sự phân công lao động quốc tế nếu quốc gia đó biết tập trung vào việc sản xuất và xuất khẩu những hàng hoá có lợi thế tuyệt đối, đồng thời biết tiến hành nhập khẩu những hàng hoá kém lợi thế tuyệt đối. Như vậy điều then chốt trong lập luận về lợi thế tuyệt đối là sự so sánh chi phí sản xuất của từng mặt hàng giữa các quốc gia. Trường phái của A.Smith khẳng định rằng các quốc gia đều có lợi ích từ ngoại thương và do vậy, ủng hộ mạnh mẽ tự do kinh doanh, hạn chế tối đa sự can thiệp của chính phủ vào hoạt động kinh doanh nói chung, trong đó có xuất nhập khẩu.
Theo thuyết này, ngoại thương tự do làm cho nguồn tài 16 nguyên của thế giới được sử dụng hiệu quả nhất và phúc lợi quốc tế nói chung sẽ đạt được ở mức tối đa. Cũng theo học thuyết của A.Smith, lợi thế tuyệt đối được quyết định bởi các điều kiện tự nhiên về địa lý, khí hậu và kỹ năng tay nghề chỉ nước đó mới có mà thôi, và tay nghề là nguyên nhân của mậu dịch quốc tế và quyết định cơ cấu của mậu dịch quốc tế. Tuy vậy, khác với tư tưởng trọng thương đã tuyệt đối hoá quá mức vai trò của ngoại thương, Adam Smith cho rằng ngoại thương có vai trò rất lớn nhưng không phải là nguồn gốc duy nhất của sự giàu có. Sự giàu có là do công nghiệp, tức là do hoạt động sản xuất đem lại chứ không phải do hoạt động lưu thông.
Lý thuyết lợi thế tương đối (lợi thế so sánh) được David Ricardo đưa ra năm 1817, trong tác phẩm nổi tiếng "Những nguyên lý của kinh tế chính trị". Ricardo giải thích những vấn đề mà lý thuyết lợi thế tuyện đối không lý giải nổi như vì sao một nước có lợi thế tuyệt đối hơn hẳn so với nước khác, hoặc một nước không có một lợi thế tuyệt đối nào vẫn có thể tham gia và thu lợi trong quá trình hợp tác và phân công lao động quốc tế để phát triển mạnh các hoạt động thương mại quốc tế. Cơ sở của lý thyết này chính là luận điểm của D.Ricardo về sự khác biệt giữa các nước không chỉ về điều kiện tự nhiên và tay nghề mà còn về điều kiện sản xuất nói chung. Điều đó có nghĩa là về nguyên tắc, bất kỳ quốc gia nào cũng có thể tìm thấy sự khác biệt này và chuyên môn hoá sản xuất những sản phẩm nhất định dù có hay không lợi thế về tự nhiên, khí hậu, tay nghề.Ricardo cho rằng, trên thực tế lợi thế tuyệt đối của mỗi quốc gia không có nhiều, hơn nữa thực tế cho thấy là phần lớn các quốc gia tiến hành buôn bán với nhau không chỉ ở những mặt hàng có lợi thế tuyệt đối mà còn đối với cả những mặt hàng dựa trên lợi thế tương đối.
Theo ông, mọi nước đều có lợi khi tham gia vào phân công lao động quốc tế trên cơ sở khai thác lợi thế tương đối, ngoại thương cho phép mở rộng khả năng tiêu dùng của một nước. Nguyên nhân chính là do chuyên môn hoá sản xuất một số loại sản phẩm nhất định của mình để đổi lấy hàng nhập khẩu của các nước khác thông 17 qua con đường thương mại quốc tế vì mỗi nước đó đều có lợi thế so sánh nhất định về một số mặt hàng. Liên quan đến lợi thế so sánh có một khái niệm rất cơ bản trong kinh tế học đã được D.Ricardo đề cập đến đó là chi phí cơ hội. Nó là chi phí bỏ ra để sử dụng cho một mục đích nào đó.
Như vậy có thể kết luận rằng, một trong những điểm cốt yếu nhất của lợi thế so sánh là những lợi ích do chuyên môn hoá sản xuất, mặt khác thương mại quốc tế phụ thuộc vào lợi thế so sánh chứ không phải là lợi thế tuyệt đối. Lợi thế so sánh là điều kiện cần và đủ đối với lợi ích của thương mại quốc tế. Lợi thế tuyệt đối của A.Smith là một trường hợp đặc biệt của lợi thế so sánh. Về cơ bản, lý thuyết của D.Ricardo không có gì khác với A.Smith, nghĩa là ông ủng hộ tự do hoá xuất nhập khẩu, khuyến cáo các chính phủ tích cực thúc đẩy, khuyến khích tự do hoá thương mại quốc tế.