Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁT HUY VAI TRÒ NHÂN TỐ CHỦ QUAN CỦA ĐỘI NGŨ GIÁO VIÊN TRONG GIÁO DỤC, ĐÀO TẠO Ở TRƯỜNG SĨ QUAN CÔNG BINH 1. Thực chất vai trò nhân tố chủ quan của đội ngũ giáo viên trong giáo dục, đào tạo ở Trường Sĩ quan Công binh 1. Nhân tố chủ quan của đội ngũ giáo viên trong giáo dục, đào tạo ở Trường Sĩ quan Công binh * Quan điểm của triết học Mác - Lênin về nhân tố chủ quan Khi đặt con ngƣời trong trạng thái đang tích cực hoạt động trƣớc một đối tƣợng cần nhận thức và cải tạo nó theo một mục đích nhất định, lúc đó chúng ta có khái niệm chủ thể và đối lập với nó là khách thể. Còn khi xem xét con ngƣời - chủ thể tích cực trong một hoạt động xác định, với đầy đủ các mặt, các yếu tố, mối quan hệ, động cơ, phẩm chất và năng lực…, với tất cả các nhân tố tạo thành tính tích cực, sáng tạo của chủ thể thì chúng ta có khái niệm nhân tố chủ quan và đối lập với nó là điều kiện khách quan.
Có thể hiểu nhân tố chủ quan không phải là con ngƣời, không phải là chủ thể, mà là tổng hợp các yếu tố cần thiết gây ra, hình thành nên tính tích cực, sáng tạo của chủ thể hoạt động. Nhƣng, không phải là các yếu tố bất kỳ, mà là các mặt, các yếu tố, các phẩm chất năng lực bên trong thuộc về chủ thể mới đƣợc gọi là nhân tố chủ quan. Nhân tố chủ quan theo đó là một mặt của hoạt động, là cái đƣợc hình thành và biểu hiện trong hoạt động; đồng thời là cái có quan hệ biện chứng với điều kiện khách quan. Thuộc về nhân tố chủ quan bao gồm tri thức, tình cảm, động cơ, ý chí, phẩm chất và năng lực của chủ thể đƣợc sử dụng trong thực tiễn cải tạo hiện thực khách quan.
Thuộc về khách quan bao gồm toàn bộ lực lƣợng, phƣơng tiện; những điều kiện, hoàn cảnh khách quan; những đối tƣợng mà con ngƣời hƣớng tới nhận thức và cải tạo. Từ góc độ tiếp cận đó có thể quan niệm: Nhân tố chủ quan là tất cả những phẩm chất, năng lực có trong chủ thể được huy động vào quá trình nhận thức và hoạt động thực tiễn nhằm đạt được mục đích, yêu cầu do chủ thể đặt ra trên cơ sở những điều kiện khách quan nhất định. 6 Những phẩm chất, năng lực của chủ quan bao gồm: tri thức; tình cảm, ý chí; năng lực hoạt động của chủ thể. Tri thức là kết quả quá trình nhận thức của con ngƣời về thế giới, là sự tái hiện những thuộc tính, những đặc trƣng, những quy luật của thế giới và diễn đạt chúng dƣới hình thức ngôn ngữ, hoặc các hệ thống ký hiệu.
Nói tới tri thức là nói tới sự hiểu biết của con ngƣời về sự vật, hiện tƣợng trong thế giới khách quan. Tri thức là nhân tố cơ bản của ý thức, thúc đẩy tính tích cực, tự giác bên trong của ý thức con ngƣời, mọi nhân tố khác của ý thức đều đƣợc hình thành trên cơ sở tri thức. Tri thức vừa là công cụ, vừa là điều kiện thể hiện vai trò tích cực của con ngƣời trong nhận thức và cải tạo hiện thực. Tình cảm, ý chí là một hình thái đặc biệt trong sự phản ánh thế giới khách quan của con ngƣời, là hệ thống những rung động, những nhu cầu, mục đích thúc đẩy con ngƣời hoạt động.
Tình cảm, ý chí là sự thôi thúc, định hƣớng bên trong để con ngƣời chuyển hoá hiểu biết thành quyết tâm hành động. Hoạt động thực tiễn sẽ không thể đạt kết quả cao nếu nhƣ con ngƣời không có tình cảm, ý chí. Năng lực tổ chức hoạt động là quá trình con ngƣời bằng nhận thức của mình, chỉ đạo hoạt động cải tạo, biến đổi thế giới theo nhu cầu của mình. Ý thức con ngƣời sẽ chỉ là “ý thức thuần tuý” nếu không gây đƣợc tác động gì với thế giới bên ngoài.Mác viết: “Tƣ tƣởng cơ bản không thực hiện đƣợc cái gì hết, muốn thực hiện đƣợc thì cần có con ngƣời sử dụng lực lƣợng thực tiễn” [33, tr.
Điều kiện khách quan quy định nội dung, biện pháp thực hiện nhiệm vụ của con ngƣời. Phẩm chất, năng lực cũng nhƣ sức mạnh của con ngƣời đều là sản phẩm sự vận động khách quan của lịch sử, là quá trình con ngƣời phát hiện và hành động theo những quy luật tất yếu khách quan. Những quan điểm cơ bản của triết học Mác - Lênin về nhân tố chủ quan trong hoạt động thực tiễn của con ngƣời có thể khái quát trên những nội dung cơ bản sau: Một là, về mặt bản chất nhân tố chủ quan chính là sức mạnh của chủ thể huy động đƣợc vào quá trình nhận thức và hoạt động thực tiễn nhằm cải tạo hiện thực khách quan thoả mãn nhu cầu của chủ thể. Phạm trù nhân tố chủ quan không trùng 7 khít với phạm trù ý thức.
Nhân tố chủ quan bao gồm cả yếu tố vật chất và yếu tố tinh thần, cả sức mạnh đã có và sức mạnh ở dạng tiềm năng. Hai là, nhân tố chủ quan có quan hệ chặt chẽ với điều kiện khách quan. Trong mối quan hệ này, khách quan là tiền đề, là cơ sở, là điểm xuất phát và là cái suy đến cùng quyết định nhân tố chủ quan, song nhân tố chủ quan không phải là cái thụ động mà có vai trò rất to lớn. Vai trò đó đƣợc thể hiện ở chỗ: Chủ quan luôn có xu hƣớng vƣơn tới để nhận thức đầy đủ khách quan; chủ quan luôn tìm cách chinh phục khách quan và trong những giới hạn cho phép có thể chuyển hoá đƣợc những yếu tố vốn là của khách quan thành lực lƣợng của mình, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động nhận thức và cải tạo khách thể.
Ba là, nhân tố chủ quan chính là những cái bên trong thuộc về con ngƣời trong nhận thức và cải tạo hiện thực. Mà con ngƣời vừa là sản phẩm cao nhất của giới tự nhiên, vừa là chủ thể sáng tạo ra lịch sử nhân loại. Cho nên, nhân tố chủ quan luôn vận động, biến đổi với xu hƣớng ngày càng mở rộng và phát triển. Đồng thời, nhân tố chủ quan phải là nhân tố chủ quan của chủ thể xác định trong hoạt động cụ thể của chủ thể đó, không có nhân tố chủ quan chung chung, trừu tƣợng, tách rời lịch sử.
Nhƣ vậy, chỉ có thể xác định đƣợc nhân tố chủ quan khi đã xác định đƣợc chủ thể và hoạt động cụ thể của chủ thể. Những quan điểm cơ bản trên đây chính là cơ sở lý luận, phƣơng pháp luận quan trọng giúp tác giả tiếp cận một cách đúng đắn nhân tố chủ quan của các chủ thể cụ thể trong đời sống hiện thực. Với phạm vi nghiên cứu của luận văn, chủ thể đƣợc đề cập ở đây là: Đội ngũ giáo viên ở Trƣờng Sĩ quan Công binh trong hoạt động giáo dục, đào tạo của họ. * Nhân tố chủ quan của đội ngũ giáo viên trong giáo dục, đào tạo ở Trường Sĩ quan Công binh - Trường Sĩ quan Công binh với hoạt động giáo dục, đào tạo.
Mọi hoạt động của con ngƣời chỉ là sự phản ánh và thực hiện những nhu cầu của đời sống xã hội đặt ra. Từ nhận thức đƣợc về thực tiễn mà con ngƣời đƣa ra lý luận, hệ thống kinh nghiệm để chỉ đạo, cải tạo, biến đổi thế giới theo nhu cầu của 8 mình. Ý thức của con ngƣời chỉ là ý thức thuần túy nếu không gây đƣợc những tác động làm biến đổi thực tiễn. Từ góc độ tiếp cận đó giáo dục, đào tạo là một mặt của đời sống xã hội, là sự phản ánh xã hội thông qua nhận thức của con ngƣời, là một trong những yếu tố cơ bản định hƣớng và thúc đẩy xã hội phát triển, là cầu nối của sự tác động biện chứng giữa lý luận và thực tiễn.
Khi xã hội càng phát triển thì giáo dục, đào tạo càng giữ vai trò đặc biệt quan trọng với sự tồn tại và phát triển xã hội đó. “Giáo dục và đào tạo có sứ mệnh nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dƣỡng nhân tài, góp phần quan trọng phát triển đất nƣớc, xây dựng nền văn hóa và con ngƣời Việt Nam. Phát triển giáo dục và đào tạo cùng với phát triển khoa học công nghệ là quốc sách hàng đầu” [10, tr. Giáo dục là “Hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của một đối tƣợng nào đó làm cho đối tƣợng ấy dần dần có đƣợc những phẩm chất và năng lực nhƣ yêu cầu đề ra” [48, tr.
Và đào tạo là “Làm cho trở thành ngƣời có năng lực, có khả năng làm việc theo những tiêu chuẩn nhất định” [48, tr. Giáo dục, đào tạo tuy không đồng nhất nhƣng có quan hệ biện chứng không tách rời nhau, giáo dục theo nghĩa rộng đã bao hàm cả đào tạo (hay huấn luyện, dạy học) giáo dục có nội dung, phƣơng pháp toàn diện hơn. Trƣờng Sĩ quan Công binh luôn có ba lực lƣợng cơ bản: Đội ngũ những ngƣời làm công tác lãnh đạo, chỉ huy, quản lý và phục vụ; đội ngũ giảng viên và đội ngũ học viên. Trong tổ chức và hoạt động của nhà trƣờng vừa tuân thủ theo những qui định của Bộ Giáo dục và Đào tạo (trƣờng đại học), vừa phải thực hiện đúng các qui định của Bộ Quốc phòng (đơn vị quân đội).
Thực tế cho thấy, hoạt động quân sự và hoạt động sƣ phạm là hai lĩnh vực có những yêu cầu chung, nhƣng lại có những đòi hỏi riêng. Khi phối hợp hai lĩnh vực hoạt động này sẽ tạo ra một loại hình hoạt động mới là hoạt động sƣ phạm quân sự, làm nảy sinh những đặc tính mới, những phẩm chất mới, chứa đựng cả bản lĩnh của ngƣời chỉ huy, lãnh đạo và cả đạo đức, phong cách của nhà sƣ phạm. Nét đặc thù trong nhân cách của nhà giáo quân đội là sự giao 9 thoa giữa nhân cách của nhà sƣ phạm với nhân cách của ngƣời chỉ huy, lãnh đạo, là sản phẩm của một loại hình hoạt động đặc biệt - hoạt động sƣ phạm quân sự. Hoạt động giáo dục, đào tạo nói chung và hoạt động giáo dục, đào tạo ở Trƣờng Sĩ quan Công binh nói riêng là nhiệm vụ trung tâm, là quá trình tác động có mục đích, có hệ thống của các lực lƣợng tham gia vào quá trình giáo dục, đào tạo trong Nhà trƣờng đối với ngƣời học.