Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ TÌNH HÌNH TỘI GIẾT NGƯỜI 1. Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của tình hình tội giết người 1. Khái niệm tình hình tội giết người - Trước khi đi sâu tìm hiểu khái niệm về tình hình tội giết người, chúng ta cần nhận thức thế nào là tình hình tội phạm. Hiện nay trong tội phạm học Việt Nam có khá nhiều cách định nghĩa về tình hình tội phạm, theo đó: “ Tình hình tội phạm là trạng thái, xu thế vận động của (các) tội phạm (hoặc nhóm tội phạm hoặc một loại tội phạm) đã xảy ra trong một đơn vị không gian và thời gian nhất định” [6, tr.
“ Tình hình tội phạm là hiện tượng tâm – sinh lý – xã hội tiêu cực, vừa mang tính lịch sử và lịch sử cụ thể, vừa mang tính pháp lý hình sự với hạt nhân là tính giai cấp được biểu hiện thông qua tổng thể các hành vi phạm tội cùng chủ thể thực hiện các hành vi đó trong một đơn vị thời gian và không gian nhất định” [11, tr. “ Tình hình tội phạm là một hiện tượng xã hội, pháp lý – hình sự được thay đổi về mặt lịch sử, mang tính giai cấp bao gồm tổng thể thống nhất (hệ thống) các tội phạm thực hiện trong một xã hội (quốc gia) nhất định” [26, tr. Mặc dù có cách thể hiện khác nhau nhưng các quan điểm nêu trên đều thống nhất rằng, tình hình tội phạm là một hiện tượng xã hội tiêu cực, chống lại các chuẩn mực đảm bảo cho sự tồn tại, phát triển của xã hội, cần phải được kiểm soát, hạn chế, đẩy lùi. Hậu quả của hiện tượng tội phạm để lại cho xã 8 hội rất lớn, đó không chỉ là thiệt hại về mặt vật chất, tính mạng, sức khỏe, tinh thần của con người mà còn phá vỡ cấu trúc, làm đảo lộn trật tự xã hội.
Tất cả các quan điểm nêu trên đều nêu lên bản chất của tội phạm là hành vi xã hội tiêu cực, hành vi cá thể này là kết quả tiêu cực của sự tương tác giữa môi trường xã hội bên ngoài như các yếu tố tâm lý, xã hội và các quá trình tâm – sinh lý bên trong giữ vai trò điều chỉnh lối xử sự của chủ thể. Xã hội luôn thay đổi, tình hình tội phạm luôn phải chịu tác động của các quá trình xã hội, hiện tượng xã hội khác nhau. Trong những thời điểm, hoàn cảnh cụ thể khác nhau, tình hình tội phạm cũng khác nhau. Điều này được thể hiện thông qua các nội dung của tình hình tội phạm như: Động thái, cơ cấu và tính chất của tình hình tội phạm.
Trong số những quan điểm đã phân tích trên đây, xét trên nhiều phương diện khác nhau, theo tác giả luận văn này, quan điểm của GS.TS Võ Khánh Vinh mang tính toàn diện và đầy đủ hơn cả. Quan điểm này chẳng những nêu được bản chất của tình hình tội phạm như một hiện tượng xã hội, diễn ra trong xã hội, mà còn phản ánh được nội dung của hiện tượng xã hội này gồm các nội dung cấu thành cái tổng thể tình hình tội phạm và các mối liên hệ bên ngoài của tình hình tội phạm với quá trình hiện tượng xã hội khác. Đặc điểm của tình hình tội giết người Như trên đã trình bày, tình hình tội giết người là hiện tượng xã hội. Đặc điểm này của tình hình tội giết người nói lên rằng nó là hiện tượng xã hội chứ không phải là hiện tượng nào khác.
Nó có nguồn gốc từ xã hội, nói chính xác hơn là từ xã hội có giai cấp, khi Nhà nước và pháp luật, trong đó có pháp luật hình sự ra đời. Nó tồn tại trong xã hội. Ngay bản chất của tình hình tội giết người cũng mang nội dung xã hội, chống lại chuẩn mực xã hội. Tội phạm là hành vi, mà hành vi do con người sống trong xã hội thực hiện, gây thiệt hại cho đời sống xã hội trong một tổng thể, tình hình tội giết người không và 9 không thể là hiện tượng thúc đẩy xã hội phát triển mà ngược lại, bởi là hiện tượng tiêu cực nên tình hình tội giết người cản trở, phá hủy sự phát triển của xã hội.
Bởi là hiện tượng xã hội, lại là hiện tượng xã hội tiêu cực, tình hình tội giết người mang tính lịch sử cụ thể. Nói cách khác, tình hình tội giết người phát sinh trong giai đoạn nhất định của xã hội loài người và xét đến cùng nó không phải là hiện tượng bất biến mà thực trạng (mức độ) của nó, diễn biến (động thái) của nó, cơ cấu của nó và tính chất của nó tùy thuộc vào điều kiện hoàn cảnh tế xã hội cụ thể, thay đổi cùng với sự thay đổi của đời sống xã hội hiện thực. Là hiện tượng xã hội tiêu cực mang tính lịch sử cụ thể, tình hình tội giết người đồng thời là hiện tượng pháp lý – hình sự. Chính luật hình sự quy định hành vi nào là tội phạm.
Cũng chính luật hình sự quy định một hành vi nào đó đã là tội phạm song không còn nguy hiểm đáng kể cho xã hội nữa, không còn là tội phạm (tội phạm hóa, phi tội phạm hóa) và quy định hình phạt (hình sự hóa, phi hình sự hóa) của Nhà nước đều tác động đến “bức tranh tổng thể” của tình hình tội phạm. Đối với tình hình tội giết người điều đó cũng không phải là ngoại lệ. Tội phạm nói chung và tội giết người nói riêng do Nhà nước quy định. Nhà nước, đến lượt mình ra đời trong xã hội có giai cấp, tồn tại, phát triển trong xã hội có giai cấp.
Nhà nước lại do giai cấp thống trị trong xã hội lập ra. Do vậy tội phạm cũng như tội giết người tất yếu mang tính giai cấp. Tình hình tội giết người, đến lượt mình, vì vậy tất yếu mang tính giai cấp. Tình hình tội giết người, như đã nhấn mạnh là một tổng thể thống nhất các trường hợp phạm tội giết người đã xẩy ra và những người thực hiện chúng trong một khoảng không gian nhất định (địa bàn) nhất định và trong một khoảng thời gian nhất định.
Chính tổng thể thống nhất đó, như đã nhấn mạnh 10 biểu hiện ở các nội dung, bộ phận cấu thành và mối liên hệ qua lại của những bộ phận cấu thành đó. Chính việc chia nội dung của tình hình tội giết người thành thực trạng (mức độ), diễn biến (động thái), cơ cấu và tính chất, cũng là để nhận thức có hệ thống về tình hình tội giết người. Và khi con người khẳng định “tình hình tội phạm là trạng thái, xu thế vận động” [6, tr. 174] cũng có nghĩa là khẳng định các mối quan hệ giữa các yếu tố của tình hình tội phạm.
Một điều đã được thừa nhận chung là khi nghiên cứu tình hình tội phạm của một địa bàn nào đó, phải đặt tình hình tội phạm đó trong mối quan hệ qua lại biện chứng với các quá trình, hiện tượng xã hội khác diễn ra trên địa bàn đó để rút ra được nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm vốn mang “tính đặc thù” nhất định của các điều kiện kinh tế - xã hội của địa bàn mà chúng ta nghiên cứu. Việc nghiên cứu các đặc điểm của tình hình tội giết người có ý nghĩa phương pháp luận to lớn đối với việc xây dựng và áp dụng các biện pháp phòng ngừa trên thực tế. Để khắc phục, dần loại trừ tình hình tội giết người, chúng ta vừa tiến hành những giải pháp có tính cần, lâu dài, vừa tiến hành những biện pháp chuyên biệt trước mắt. Đồng thời, để giảm thiểu tình hình tội giết người, chúng ta phải tiến hành đồng bộ, toàn diện các biện pháp, đồng thời có thể bằng biện pháp tác động đến bộ phận cấu thành nào đó của tình hình tội phạm.
Rõ ràng việc nghiên cứu tình hình tội giết người có ý nghĩa to lớn đối với phòng ngừa tình hình tội này trên địa bàn nhất định và trong khoảng thời gian nhất định. Ý nghĩa của tình hình tội giết người Kết quả nghiên cứu tình hình tội phạm nói chung và tội giết người nói riêng đem lại một bức tranh toàn cảnh về tội phạm đã xảy ra. Bức tranh toàn cảnh này không chỉ thể hiện đặc điểm định lượng (tổng số tội giết người cũng như tổng số người phạm tội - con số phản ánh mức độ nghiêm trọng của tội 11 phạm đã xảy ra) mà còn thể hiện cả đặc điểm định tính (các cơ cấu bên trong của tội phạm và của người phạm tội mà những cơ cấu này phản ánh tính chất nghiêm trọng của tội phạm đã xảy ra). “Bức tranh” toàn cảnh về tội giết người đã xảy ra không chỉ thể hiện tình trạng tĩnh của tội phạm đã xảy ra mà còn thể hiện cả diễn biến (tăng, giảm hoặc tương đối ổn định về số lượng cũng như về tính chất) của tình trạng này.
“Bức tranh” toàn cảnh về tình hình tội giết người, bản thân nó là sự cảnh báo cho xã hội về khía cạnh an ninh trật tự của xã hội. Để có được “bức tranh” như vậy đòi hỏi việc nghiên cứu tình hình tội phạm phải thực hiện các nội dung nghiên cứu cụ thể và cần sử dụng các phương pháp nghiên cứu phù hợp với các nội dung nghiên cứu cụ thể đó. Nghiên cứu tình hình tội giết người không chỉ dừng lại ở mô tả diễn biến tình hình tội phạm mà còn đặt ra yêu cầu phải phân tích, so sánh với tình hình tội phạm chung và tình hình các tội phạm xâm phạm tính mạng, sức khỏe để qua đó có được sự đánh giá đầy đủ và toàn diện tính nghiêm trọng của tội giết người đã xảy ra. Ở đây đòi hỏi việc nghiên cứu phải sử dụng đến phương pháp phân tích, so sánh để đánh giá.
Mô tả và phân tích trong nghiên cứu tình hình tội phạm không phải chỉ để nắm được những gì đã xảy ra mà quan trọng hơn là để giải thích, phát hiện nguyên nhân của những gì đã biết, để dự liệu tội phạm sẽ xảy ra như thế nào trong thời gian tới và qua đó tạo cơ sở cho việc đưa ra các biện pháp phòng ngừa tội phạm. Tình hình tội giết người Chủ nghĩa Mác - Lênin cho rằng khi nhận thức một hiện tượng khách quan, con người chỉ nhận thức được chân lý khách quan một cách tương đối. Điều này khẳng định với chúng ta rằng, ở mọi thời điểm của quá trình nhận thức về tình hình tội phạm nói chung và tình hình tội giết người nói riêng luôn ở trạng thái có hai phần là phần ẩn và phần hiện.
