Pháp luật về phòng chống rửa tiền thông qua công cụ tiền điện tử thực trạng và một số kiến nghị hoàn thiện khung pháp lý tại việt nam

Phòng chống rửa tiền tiền điện tử tại Việt Nam: Thực trạng, thách thức pháp lý và các giải pháp được đề xuất. Cập nhật thông tin mới nhất.

• Tác giả: Trương Thảo Quyên
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Công Định
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế - Luật
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Pháp Luật Về Phòng Chống Rửa Tiền Thông Qua Công Cụ Tiền Điện Tử - Thực Trạng Và Một Số Kiến Nghị Hoàn Thiện Khung Pháp Lý Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: RỬA TIỀN THÔNG QUA CÔNG CỤ TIỀN ĐIỆN TỬ: TỪ LÝ LUẬN ĐẾN THỰC TIỄN
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ RỬA TIỀN VÀ PHƯƠNG THỨC RỬA TIỀN
• 1.2. HOẠT ĐỘNG RỬA TIỀN SỬ DỤNG TIỀN ĐIỆN TỬ
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ PHÒNG CHỐNG RỬA TIỀN ĐIỆN TỬ TẠI VIỆT NAM VÀ THẾ GIỚI
• 2.1. NHỮNG VỤ ÁN RỬA TIỀN LIÊN QUAN ĐẾN TIỀN ĐIỆN TỬ Ở VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN QUA
• 2.2. CÁC QUY PHẠM PHÁP LUẬT VỀ PHÒNG CHỐNG RỬA TIỀN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 2.3. VAI TRÒ CỦA CÁC CƠ QUAN, TỔ CHỨC THAM GIA PHÒNG CHỐNG RỬA TIỀN THEO QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT
• 2.4. NHỮNG SỰ ĐỔI MỚI CỦA LUẬT PHÒNG, CHỐNG RỬA TIỀN 2022
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CƠ CHẾ PHÒNG CHỐNG RỬA TIỀN BẰNG TIỀN ĐIỆN TỬ Ở VIỆT NAM
• 3.1. CÁC THÁCH THỨC VÀ HẠN CHẾ TRONG VIỆC PHÒNG CHỐNG RỬA TIỀN BẰNG TIỀN ĐIỆN TỬ Ở VIỆT NAM
• 3.2. MỘT SỐ KINH NGHIỆM VỀ PHÒNG, CHỐNG RỬA TIỀN ĐIỆN TỬ TRÊN THẾ GIỚI
• 3.3. NHỮNG KHUYẾN NGHỊ HOÀN THIỆN KHUNG PHÁP LÝ VÀ GIẢI PHÁP PHÒNG, CHỐNG RỬA TIỀN BẰNG TIỀN ĐIỆN TỬ Ở VIỆT NAM
• 3.3.1. Khuyến nghị về hoàn thiện xây dựng khung pháp lý
• 3.3.2. Giải pháp về hỗ trợ thực thi để đảm bảo trong việc áp dụng phòng, chống rửa tiền bằng tiền điện tử

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Rửa Tiền và Các Phương Thức Rửa Tiền Mới

Trong bối cảnh kinh tế - xã hội hiện đại, thuật ngữ rửa tiền không còn xa lạ. Hoạt động rửa tiền có lịch sử lâu đời, từ khi con người bắt đầu trao đổi tài sản và tiền tệ. Các thương gia Trung Quốc cổ đại đã tìm cách che giấu tài sản để trốn thuế, thể hiện hình thức sơ khai của rửa tiền. Khái niệm này chính thức xuất hiện trên báo chí Mỹ năm 1973 trong vụ Watergate. Theo FATF, rửa tiền là hợp pháp hóa tiền, tài sản từ hành vi phạm tội, che giấu nguồn gốc bất hợp pháp. Công ước Vienna (1988) và Công ước Palermo (2000) định nghĩa rửa tiền là sử dụng tài sản có nguồn gốc từ hoạt động phạm tội để che giấu, giúp đỡ tội phạm. Khoản 1 Điều 324 BLHS năm 2015 định nghĩa cụ thể về tội rửa tiền. Luật PCRT 2022 cũng định nghĩa rửa tiền là hành vi hợp pháp hóa tài sản do phạm tội mà có. Như vậy, PCRT là nhiệm vụ quan trọng của mọi quốc gia để đảm bảo kinh tế lành mạnh và an ninh quốc gia.

1.1. Khái Niệm Chi Tiết Về Hoạt Động Rửa Tiền

Hoạt động rửa tiền là quá trình che giấu nguồn gốc bất hợp pháp của tiền bạc hoặc tài sản, khiến chúng có vẻ như có nguồn gốc hợp pháp. Điều này thường liên quan đến việc chuyển đổi tiền từ các hoạt động tội phạm như buôn bán ma túy, tham nhũng hoặc lừa đảo, thành các tài sản hợp pháp hơn như bất động sản, cổ phiếu hoặc tiền gửi ngân hàng. Mục tiêu của rửa tiền là che đậy sự thật về nguồn gốc tội phạm của tiền và tài sản, để tội phạm có thể sử dụng chúng mà không bị phát hiện. Các định nghĩa về rửa tiền được đưa ra bởi các tổ chức quốc tế như FATF và Liên Hợp Quốc, cũng như được pháp luật Việt Nam quy định, đều nhấn mạnh vào hành vi che giấu nguồn gốc bất hợp pháp của tài sản.

1.2. Các Phương Thức Rửa Tiền Phổ Biến Hiện Nay

Hiện nay, các phương thức rửa tiền rất đa dạng và tinh vi. Rửa tiền thông qua ngân hàng là việc chia nhỏ các khoản tiền lớn thành nhiều giao dịch nhỏ dưới ngưỡng báo cáo để tránh bị phát hiện. Chuyển tiền qua biên giới lợi dụng sự khác biệt trong quy định giữa các quốc gia. Tham gia các trò chơi có thưởng để hợp pháp hóa tiền bạc thông qua hệ thống trả thưởng. Mua bán tài sản có giá trị lớn như bất động sản hoặc kim loại quý, sau đó bán lại và yêu cầu thanh toán qua hệ thống tài chính hợp pháp. Cuối cùng, sử dụng công cụ tiền điện tử để tận dụng tính ẩn danh và dễ dàng chuyển tiền qua các quốc gia.

II. Rửa Tiền Tiền Điện Tử Thủ Đoạn Tinh Vi và Khó Lường

Với sự phát triển của công nghệ, rửa tiền sử dụng tiền điện tử ngày càng trở nên phổ biến. Tiền điện tử, đặc biệt là tiền mã hóa, mang lại tính ẩn danh cao, giúp che giấu danh tính của người gửi và người nhận. Giao dịch tiền điện tử có thể được thực hiện nhanh chóng và dễ dàng trên toàn cầu, vượt qua các rào cản địa lý và kiểm soát tài chính truyền thống. Các sàn giao dịch tiền điện tử và ví điện tử tạo ra một hệ sinh thái phức tạp, khiến việc theo dõi và truy vết dòng tiền trở nên khó khăn hơn. Do đó, tội phạm có thể dễ dàng sử dụng tiền điện tử để rửa tiền mà không bị phát hiện.

2.1. Các Khái Niệm Cơ Bản Về Không Gian Mạng và Tiền Điện Tử

Không gian mạng là môi trường ảo được tạo ra bởi sự kết nối của các thiết bị điện tử và mạng lưới truyền thông. Trong không gian mạng, tiền điện tử đã trở thành một công cụ thanh toán và đầu tư phổ biến. Tiền điện tử là một dạng tiền kỹ thuật số được tạo ra và lưu trữ điện tử. Tiền mã hóa (cryptocurrency) là một loại tiền điện tử sử dụng công nghệ blockchain để bảo mật giao dịch và kiểm soát việc tạo ra đơn vị tiền tệ mới. Các loại tiền mã hóa phổ biến bao gồm Bitcoin, Ethereum, và Ripple. Hiểu rõ các khái niệm này là cần thiết để nhận biết và phòng ngừa các hoạt động rửa tiền liên quan đến tiền điện tử.

2.2. Phương Thức Rửa Tiền Sử Dụng Tiền Điện Tử Chi Tiết

Có nhiều phương thức rửa tiền sử dụng tiền điện tử. Một trong số đó là sử dụng các sàn giao dịch tiền điện tử không tuân thủ các quy định về KYC (nhận biết khách hàng) và AML (chống rửa tiền). Tội phạm có thể sử dụng các sàn giao dịch này để chuyển đổi tiền điện tử có nguồn gốc bất hợp pháp thành tiền điện tử khác hoặc tiền tệ truyền thống mà không bị xác minh danh tính. Một phương thức khác là sử dụng các dịch vụ trộn tiền (mixers/tumblers) để che giấu nguồn gốc của tiền điện tử bằng cách trộn lẫn các giao dịch khác nhau. Ngoài ra, các tội phạm có thể sử dụng các trò chơi trực tuyến hoặc các nền tảng cá cược tiền điện tử để rửa tiền.

III. Phân Tích Thực Trạng Pháp Luật Về PCRT Tiền Điện Tử ở VN

Pháp luật Việt Nam về PCRT đang dần được hoàn thiện để đối phó với các thách thức từ tiền điện tử. Hiện tại, Việt Nam chưa có khung pháp lý toàn diện và rõ ràng về tiền điện tử. Các quy định về PCRT hiện hành, như Luật PCRT 2022, chủ yếu tập trung vào các giao dịch tài chính truyền thống và chưa bao quát đầy đủ các hoạt động liên quan đến tiền điện tử. Ngân hàng Nhà nước (NHNN) và các cơ quan chức năng đang nghiên cứu và xây dựng các chính sách quản lý tiền điện tử, bao gồm cả các biện pháp PCRT. Tuy nhiên, việc thực thi các quy định PCRT đối với tiền điện tử còn gặp nhiều khó khăn do tính phức tạp và ẩn danh của tiền điện tử.

3.1. Các Quy Phạm Pháp Luật Về Phòng Chống Rửa Tiền Hiện Hành ở Việt Nam

Hệ thống pháp luật Việt Nam về PCRT bao gồm Luật PCRT 2022, Bộ luật Hình sự, và các văn bản hướng dẫn thi hành. Luật PCRT 2022 quy định về các biện pháp PCRT, bao gồm nhận biết khách hàng (KYC), báo cáo giao dịch đáng ngờ (STR), và kiểm soát giao dịch có giá trị lớn. Bộ luật Hình sự quy định về tội rửa tiền và các hình phạt tương ứng. Các văn bản pháp luật khác quy định về vai trò và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức trong hoạt động PCRT. Mặc dù hệ thống pháp luật đã được xây dựng, việc áp dụng các quy định này đối với tiền điện tử vẫn còn hạn chế do thiếu các quy định cụ thể và hướng dẫn chi tiết.

3.2. Vai Trò Của Các Cơ Quan Tổ Chức Trong Hoạt Động PCRT

Nhiều cơ quan và tổ chức tham gia vào hoạt động PCRT tại Việt Nam. Ngân hàng Nhà nước (NHNN) là cơ quan quản lý nhà nước về PCRT, có trách nhiệm xây dựng và ban hành các chính sách, quy định về PCRT. Các tổ chức tín dụng, ngân hàng thương mại có trách nhiệm thực hiện các biện pháp PCRT, bao gồm nhận biết khách hàng (KYC), báo cáo giao dịch đáng ngờ (STR), và kiểm soát giao dịch có giá trị lớn. Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia có vai trò giám sát và đánh giá hiệu quả của hoạt động PCRT.

IV. Giải Pháp Pháp Lý Hoàn Thiện Cơ Chế PCRT Bằng Tiền Điện Tử

Để nâng cao hiệu quả PCRT đối với tiền điện tử, cần có các giải pháp pháp lý đồng bộ và toàn diện. Xây dựng khung pháp lý rõ ràng và cụ thể về tiền điện tử, bao gồm định nghĩa, phân loại, và quy định về hoạt động. Tăng cường hợp tác quốc tế trong việc chia sẻ thông tin và kinh nghiệm về PCRT tiền điện tử. Nâng cao năng lực của các cơ quan chức năng trong việc phát hiện, điều tra, và xử lý các vụ việc rửa tiền liên quan đến tiền điện tử. Tăng cường tuyên truyền, giáo dục về rủi ro và trách nhiệm liên quan đến tiền điện tử và PCRT.

4.1. Các Thách Thức và Hạn Chế Trong PCRT Tiền Điện Tử

Việc PCRT tiền điện tử đối mặt với nhiều thách thức. Tính ẩn danh của tiền điện tử gây khó khăn trong việc xác định danh tính của người tham gia giao dịch. Giao dịch tiền điện tử diễn ra nhanh chóng và xuyên biên giới, khiến việc theo dõi và kiểm soát trở nên phức tạp. Sự thiếu hụt quy định pháp lý rõ ràng về tiền điện tử tạo ra kẽ hở cho các hoạt động rửa tiền. Sự thiếu hụt kiến thức và kỹ năng của các cơ quan chức năng trong việc xử lý các vụ việc rửa tiền tiền điện tử cũng là một hạn chế.

4.2. Khuyến Nghị Hoàn Thiện Khung Pháp Lý Về PCRT Tiền Điện Tử

Hoàn thiện khung pháp lý về PCRT tiền điện tử là cần thiết. Cần có định nghĩa rõ ràng về tiền điện tử và các hoạt động liên quan. Quy định về KYC và AML cần được áp dụng đối với các sàn giao dịch tiền điện tử và ví điện tử. Cần có quy định về báo cáo giao dịch đáng ngờ (STR) đối với các giao dịch tiền điện tử. Cần tăng cường hợp tác quốc tế trong việc chia sẻ thông tin và phối hợp điều tra các vụ việc rửa tiền tiền điện tử.

4.3. Giải Pháp Hỗ Trợ Thực Thi Phòng Chống Rửa Tiền Điện Tử

Để hỗ trợ thực thi hiệu quả việc phòng chống rửa tiền bằng tiền điện tử, cần triển khai các giải pháp sau: Nâng cao năng lực cho các cơ quan chức năng thông qua đào tạo chuyên sâu và trang bị công nghệ hiện đại để phát hiện và điều tra các hoạt động rửa tiền tiền điện tử. Tăng cường hợp tác giữa các cơ quan quản lý tài chính, cơ quan điều tra và các tổ chức quốc tế để chia sẻ thông tin và phối hợp hành động. Phát triển các công cụ và phần mềm phân tích blockchain để theo dõi và truy vết các giao dịch tiền điện tử đáng ngờ. Thiết lập cơ chế giám sát chặt chẽ đối với các sàn giao dịch tiền điện tử và ví điện tử để đảm bảo tuân thủ các quy định KYC/AML.

V. Kinh Nghiệm Quốc Tế Về Phòng Chống Rửa Tiền Tiền Điện Tử

Nhiều quốc gia trên thế giới đã có kinh nghiệm trong việc phòng chống rửa tiền bằng tiền điện tử. Các quốc gia như Hoa Kỳ, Anh, Singapore và Nhật Bản đã phát triển các khung pháp lý và chính sách quản lý tiền điện tử toàn diện. Các biện pháp thường được áp dụng bao gồm: Yêu cầu các sàn giao dịch tiền điện tử phải tuân thủ các quy định KYC/AML. Sử dụng công nghệ blockchain để theo dõi và truy vết các giao dịch đáng ngờ. Tăng cường hợp tác quốc tế để chia sẻ thông tin và kinh nghiệm. Những kinh nghiệm này có thể được áp dụng và điều chỉnh phù hợp với điều kiện của Việt Nam.

5.1. Mô Hình Phòng Chống Rửa Tiền Tiền Điện Tử Tại Hoa Kỳ

Hoa Kỳ là một trong những quốc gia tiên phong trong việc quản lý và phòng chống rửa tiền bằng tiền điện tử. Cơ quan quản lý tài chính Hoa Kỳ (FinCEN) đã ban hành các quy định yêu cầu các sàn giao dịch tiền điện tử phải đăng ký và tuân thủ các quy định KYC/AML. FinCEN cũng sử dụng công nghệ blockchain để theo dõi và truy vết các giao dịch đáng ngờ. Ngoài ra, Hoa Kỳ còn có các cơ chế hợp tác quốc tế mạnh mẽ để chia sẻ thông tin và phối hợp điều tra với các quốc gia khác.

5.2. Bài Học Kinh Nghiệm Từ Singapore Về Quản Lý Rủi Ro Tiền Điện Tử

Singapore đã phát triển một khung pháp lý toàn diện về tiền điện tử, bao gồm cả các quy định về phòng chống rửa tiền và tài trợ khủng bố (AML/CTF). Cơ quan tiền tệ Singapore (MAS) yêu cầu các nhà cung cấp dịch vụ tiền điện tử phải có giấy phép hoạt động và tuân thủ các quy định KYC/AML. MAS cũng tăng cường giám sát các giao dịch tiền điện tử và phối hợp với các cơ quan quốc tế để chia sẻ thông tin và kinh nghiệm.

VI. Kết Luận và Hướng Tới Tương Lai Về PCRT Tiền Điện Tử

Phòng chống rửa tiền bằng tiền điện tử là một thách thức lớn đối với Việt Nam. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức tài chính, và các chuyên gia trong lĩnh vực công nghệ. Xây dựng khung pháp lý rõ ràng, tăng cường hợp tác quốc tế, và nâng cao năng lực của các cơ quan chức năng là những yếu tố then chốt để ngăn chặn hoạt động rửa tiền thông qua tiền điện tử, góp phần bảo vệ sự ổn định và an toàn của hệ thống tài chính Việt Nam.

6.1. Tổng Kết Các Giải Pháp và Khuyến Nghị Chính

Để tổng kết lại, việc phòng chống rửa tiền bằng tiền điện tử đòi hỏi sự kết hợp của nhiều giải pháp. Khung pháp lý cần được hoàn thiện với các định nghĩa rõ ràng và quy định cụ thể. Tăng cường hợp tác quốc tế là cần thiết để chia sẻ thông tin và kinh nghiệm. Đồng thời, cần nâng cao năng lực cho các cơ quan chức năng để họ có thể đối phó với các hoạt động rửa tiền ngày càng tinh vi.

6.2. Tầm Quan Trọng Của Việc Cập Nhật Liên Tục Quy Định Pháp Lý

Thị trường tiền điện tử liên tục phát triển và thay đổi, do đó, việc cập nhật liên tục các quy định pháp lý là rất quan trọng. Các quy định cần phải linh hoạt và thích ứng với các công nghệ mới, đồng thời đảm bảo sự cân bằng giữa việc bảo vệ hệ thống tài chính và khuyến khích sự phát triển của thị trường tiền điện tử.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ thông tin và truyền thông (ICT), Internet cùng các nền tảng trực tuyến đã làm thay đổi đáng kể phương thức luân chuyển của các dòng tài chính bất hợp pháp. Tội phạm rửa tiền ngày càng chuyển dịch từ các kênh truyền thống sang các công cụ kỹ thuật số, đặc biệt là tiền mã hóa (cryptocurrency) như Bitcoin (BTC), Ethereum (ETH), Binance Coin (BNB), Ripple (XRP), Tether (USDT). Hành vi rửa tiền không chỉ xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, tài chính mà còn đe dọa an ninh quốc gia thông qua việc tài trợ khủng bố (TTKB) và che giấu nguồn tài chính cho các hoạt động phạm pháp khác. Tại Việt Nam, dù tiền điện tử và tiền mã hóa đã xuất hiện từ lâu nhưng khung pháp lý điều chỉnh các giao dịch này và cơ chế phòng ngừa tội phạm rửa tiền qua không gian mạng vẫn còn nhiều khoảng trống, tạo ra rủi ro đưa Việt Nam thành địa bàn bị tội phạm tài chính lợi dụng.

Khóa luận xác định các mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như sau:

1. Làm rõ các khái niệm, thuật ngữ liên quan đến tiền điện tử, tiền kỹ thuật số, tiền ảo, tiền mã hóa và phân tích bản chất, các phương thức rửa tiền phức tạp sử dụng công cụ này từ góc độ lý luận và thực tiễn.
2. Đánh giá thực trạng hệ thống pháp luật Việt Nam về phòng, chống rửa tiền (PCRT), đối chiếu với các chuẩn mực quốc tế của Lực lượng Đặc nhiệm Tài chính về chống rửa tiền (FATF), phân tích các vụ án thực tế đã xảy ra nhằm chỉ ra các vướng mắc, hạn chế pháp lý hiện hành.
3. Tham khảo kinh nghiệm quốc tế và đề xuất các giải pháp, kiến nghị cụ thể nhằm hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao hiệu quả thực thi cơ chế PCRT bằng công cụ tiền điện tử tại Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài:

• Đối tượng nghiên cứu: Các khái niệm lý luận về tiền điện tử (E-money), tiền mã hóa; lý luận và mô hình rửa tiền qua không gian mạng; các quy phạm pháp luật Việt Nam về PCRT và các văn bản điều chỉnh hoạt động tiền tệ, thanh toán; thực trạng áp dụng pháp luật và xử lý các vụ án liên quan đến tiền kỹ thuật số tại Việt Nam.
• Phạm vi không gian: Tập trung vào các giao dịch tiền điện tử diễn ra trên không gian mạng và môi trường pháp lý tại Việt Nam, có liên hệ so sánh với các chuẩn mực quốc tế và pháp luật một số quốc gia.
• Phạm vi thời gian: Khảo sát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và thực tiễn từ năm 2005 (thời điểm ban hành Nghị định số 74/2005/NĐ-CP về PCRT) đến tháng 04/2023 (khi Luật PCRT năm 2022 chính thức có hiệu lực).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết của nghiên cứu dựa trên các định nghĩa chuẩn mực quốc tế và các văn bản pháp luật hiện hành:

• Chuẩn mực và khái niệm quốc tế: Định nghĩa về rửa tiền của Lực lượng Đặc nhiệm Tài chính (FATF), Công ước Vienna (1988), Công ước Palermo (2000); Bộ 40 khuyến nghị về PCRT (AML) và 9 khuyến nghị về chống tài trợ khủng bố (CFT) của FATF; Chỉ thị 2009/110/EC của Nghị viện Châu Âu và Hội đồng về tiền điện tử; định nghĩa về tiền ảo của Ngân hàng Trung ương Châu Âu (ECB) và Văn phòng Trách nhiệm Chính phủ Hoa Kỳ (GAO); nguyên tắc nhận biết khách hàng (Know Your Customer - KYC).
• Hệ thống pháp luật Việt Nam: Quy định về tội rửa tiền tại Điều 324 Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017); Luật Phòng, chống rửa tiền năm 2012 và Luật Phòng, chống rửa tiền năm 2022 (có hiệu lực từ ngày 01/3/2023); Nghị định số 80/2016/NĐ-CP, Nghị định số 88/2019/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định số 143/2021/NĐ-CP), Nghị định số 87/2019/NĐ-CP; Chỉ thị số 10/CT-TTg và Chỉ thị số 02/CT-NHNN năm 2018.

Phương pháp nghiên cứu được áp dụng trong khóa luận:

• Phương pháp thu thập và tổng hợp tài liệu: Thu thập các văn bản quy phạm pháp luật, tài liệu phân tích kỹ thuật thứ cấp về tiền điện tử, blockchain, các báo cáo đánh giá của FATF, APG và các công trình nghiên cứu trong nước, quốc tế.
• Phương pháp phân tích và diễn giải: Làm rõ bản chất pháp lý của từng loại hình tiền tệ kỹ thuật số, phân tích cơ chế vận hành của các mô hình rửa tiền qua 3 giai đoạn và diễn giải nội dung các quy phạm pháp luật.
• Phương pháp so sánh luật học: So sánh quy định của Luật PCRT 2012 với Luật PCRT 2022; đối chiếu quy định của Việt Nam với các khuyến nghị của FATF và kinh nghiệm quản lý của Hoa Kỳ, Trung Quốc cùng một số quốc gia khác.
• Phương pháp nghiên cứu thực tiễn qua án lệ/vụ án: Phân tích hồ sơ và thông tin thực tế từ các vụ án liên quan đến tiền kỹ thuật số tại Việt Nam để nhận diện phương thức phạm tội và các rào cản tố tụng.

Nguồn dữ liệu của nghiên cứu: Các văn bản luật, nghị định, quyết định, chỉ thị của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền; số liệu thống kê từ Viện kiểm sát nhân dân Tối cao, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN); báo cáo đánh giá đa phương của Nhóm Châu Á - Thái Bình Dương về chống rửa tiền (APG); cùng các dữ liệu khảo sát chính sách KYC thực tế trên các sàn giao dịch tài sản số quốc tế (Binance, KuCoin, BitForex, OKX/OKCoin).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Rửa tiền thông qua công cụ tiền điện tử: từ lý luận đến thực tiễn

Chương 1 hệ thống hóa các vấn đề lý luận cơ bản về tội phạm rửa tiền và phân tích sự thâm nhập của công nghệ số vào các quy trình này:

• Khái niệm và phương thức rửa tiền: Rửa tiền được xác định là hành vi hợp pháp hóa các khoản thu nhập từ hoạt động phạm pháp nhằm che giấu nguồn gốc bất hợp pháp. Tác giả phân tích 5 phương thức rửa tiền chủ yếu hiện nay: (1) Thông qua hệ thống ngân hàng bằng cách chia nhỏ giao dịch dưới ngưỡng báo cáo; (2) Chuyển tiền mặt qua biên giới sang các quốc gia có cơ chế quản lý lỏng lẻo; (3) Tham gia các trò chơi có thưởng, sòng bạc hoặc cờ bạc trực tuyến; (4) Mua bán tài sản có giá trị lớn khó định giá như bất động sản, kim loại quý, đồ cổ; (5) Sử dụng công cụ tiền điện tử và dịch vụ trộn lẫn (mixer service) trên không gian mạng.
• Phân biệt các khái niệm tiền tệ kỹ thuật số: Khóa luận chỉ ra sự khác biệt bản chất giữa các thuật ngữ thường bị đồng nhất trong thực tế:
  • Tiền điện tử (E-money): Giá trị tiền tệ lưu trữ dưới dạng điện tử, thể hiện quyền đòi nợ đối với tổ chức phát hành, được phát hành trên cơ sở đối ứng với tiền mặt và được chấp nhận làm phương tiện thanh toán (theo Chỉ thị 2009/110/EC).
  • Tiền kỹ thuật số (Digital money): Dạng tiền tệ vô hình thể hiện dưới dạng chuỗi bit nhị phân (0 và 1), giao dịch tức thời qua Internet.
  • Tiền ảo (Virtual money): Sự hiển thị số của giá trị, không do ngân hàng trung ương phát hành, hoạt động trong các cộng đồng ảo cụ thể (theo định nghĩa của ECB và GAO).
  • Tiền mã hóa (Cryptocurrency): Một nhánh của tiền kỹ thuật số hoạt động dựa trên cơ sở dữ liệu phân tán (blockchain), mạng ngang hàng (P2P), cơ chế mã hóa mật mã học, phát hành tự động theo thuật toán và không có sự kiểm soát tập trung (như Bitcoin, Ethereum).
• Mô hình rửa tiền 3 giai đoạn qua tiền mã hóa:
  1. Sắp xếp/Che giấu (Placement/Hiding): Tiền bẩn được đưa vào hệ thống tài chính bằng cách mua tiền mã hóa thông qua các tài khoản ẩn danh, sàn giao dịch không yêu cầu KYC hoặc các dịch vụ giao dịch ngang hàng P2P.
  2. Phân tán (Layering): Thực hiện hàng loạt giao dịch phức tạp, luân chuyển tiền mã hóa qua nhiều ví khác nhau, chuyển dịch xuyên biên giới, sử dụng các công cụ trộn tiền (mixer) để xóa dấu vết nguồn gốc giao dịch.
  3. Quy tụ (Integration): Bán tiền mã hóa trên các sàn giao dịch hợp pháp hoặc chuyển đổi thành tiền mặt, bất động sản, tích hợp hoàn toàn vào nền kinh tế hợp pháp.

Chương 2: Thực trạng pháp luật về phòng, chống rửa tiền điện tử tại Việt Nam và thế giới

Chương 2 tập trung mổ xẻ thực trạng các vụ án, hệ thống văn bản pháp lý hiện hành và phân tích những điểm đổi mới của Luật PCRT năm 2022:

• Thực tiễn các vụ án tại Việt Nam:
  • Vụ Công ty CP Thịnh Vũ (Hải Phòng, 05/2013): Lợi dụng giao dịch kiều hối dưới ngưỡng báo cáo 300 triệu đồng (theo Quyết định số 20/2013/QĐ-TTg) để giúp các đối tượng nước ngoài chi trả tiền mặt cho hàng nghìn người với số tiền tương đương 24,5 triệu USD (hơn 404 tỷ đồng), thu về tiền kỹ thuật số Liberty Reserve (LR). Vụ án chỉ bị truy tố về hành vi "kinh doanh trái phép tiền điện tử" do thiếu căn cứ chứng minh tội rửa tiền.
  • Vụ đường dây đánh bạc trực tuyến Rikvip/Tip.club của Phan Sào Nam và Nguyễn Văn Dương (Phú Thọ, 05/2017): Sử dụng tiền ảo dạng đồng "RIK" tự phát hành để vận hành hệ thống đánh bạc với doanh thu gần 10.000 tỷ đồng, sau đó chuyển hóa thành tiền mặt, bất động sản và các tài sản khác; bị kết luận với 7 tội danh trong đó có tội Rửa tiền.
  • Vụ án lừa đảo, rửa tiền xuyên quốc gia (Công an Hà Nội điều tra, báo cáo tại Quốc hội 01/11/2022): Thủ đoạn chia nhỏ số tiền lừa đảo của bị hại, gửi qua nhiều tài khoản ngân hàng, chuyển đổi thành tiền ảo và rút ra tiền mặt.
  • Thống kê thực tiễn: Theo số liệu VKSND Tối cao ngày 21/12/2021, số lượng án liên quan đến rửa tiền trung bình trên 11.000 vụ/năm. Giai đoạn 2013 - 09/2020, Cục PCRT thuộc NHNN đã tiếp nhận, xử lý trên 10.000 báo cáo giao dịch đáng ngờ mỗi ngày.
• Tiến trình phát triển khung pháp lý Việt Nam: Điểm lại từ Quyết định 139/1998/QĐ-TTg, Nghị định 74/2005/NĐ-CP, Quyết định 1002/2005/QĐ-NHNN thành lập Trung tâm thông tin PCRT, Luật PCRT 2012, đến các quy định xử lý hình sự (Điều 251 BLHS 1999, sửa đổi 2009; Điều 324 BLHS 2015 bổ sung trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại).
• Phân tích trách nhiệm cơ quan nhà nước theo Luật PCRT 2022: NHNN giữ vai trò cơ quan đầu mối với 11 nhóm trách nhiệm chính; phối hợp cùng Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Bộ Tài chính, Bộ Xây dựng, Bộ Tư pháp, Bộ Công thương và Bộ Thông tin và Truyền thông (quản lý trò chơi trên mạng viễn thông/Internet).
• Bảy nội dung mới cốt lõi của Luật PCRT 2022:
  1. Bổ sung đối tượng báo cáo là các tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán.
  2. Bổ sung nguyên tắc có đi có lại trong hợp tác quốc tế khi chưa có điều ước/thỏa thuận quốc tế.
  3. Bổ sung cơ chế đánh giá, cập nhật rủi ro quốc gia về rửa tiền (định kỳ 5 năm) và phân loại rủi ro khách hàng (hằng năm).
  4. Quy định cụ thể hơn về nhận biết khách hàng (KYC), cho phép khai thác cơ sở dữ liệu quốc gia và giám sát cá nhân nước ngoài có ảnh hưởng chính trị.
  5. Làm rõ trách nhiệm khi thiết lập quan hệ với ngân hàng đối tác và áp dụng biện pháp tăng cường với giao dịch đặc biệt.
  6. Sửa đổi các dấu hiệu đáng ngờ trong lĩnh vực trung gian thanh toán, chứng khoán, bảo hiểm nhân thọ.
  7. Quy định chi tiết về quy trình trao đổi thông tin và thời điểm thực hiện biện pháp trì hoãn giao dịch.

[!NOTE] Khóa luận nhấn mạnh: Dù Dự thảo 1 của Luật PCRT sửa đổi (tháng 07/2022) từng đề xuất đưa hoạt động "cung cấp dịch vụ tài sản ảo" vào diện điều chỉnh tại Điều 4, nhưng qua 3 lần dự thảo sau đó và bản Luật PCRT 2022 chính thức ban hành, nội dung này đã bị lược bỏ và thay bằng khoản 3 Điều 4 (giao Chính phủ quy định các hoạt động mới phát sinh có rủi ro sau khi được Ủy ban Thường vụ Quốc hội đồng ý), nhằm tránh hiểu lầm là công nhận tính hợp pháp của tiền ảo khi chưa có khung pháp lý riêng.

Chương 3: Một số giải pháp hoàn thiện cơ chế phòng chống rửa tiền bằng tiền điện tử ở Việt Nam

Chương 3 chỉ ra các rào cản thực thi, đúc kết bài học quốc tế và đề xuất các nhóm giải pháp:

• Thách thức và hạn chế tại Việt Nam:
  • Rào cản pháp lý: Theo Nghị định 80/2016/NĐ-CP và Nghị định 88/2019/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 143/2021/NĐ-CP), tiền điện tử/tiền ảo không do Nhà nước phát hành là phương tiện thanh toán không hợp pháp, chưa được định danh là tài sản trong luật dân sự.
  • Đặc tính kỹ thuật cản trở điều tra: Tính ẩn danh cao, tính chất phi biên giới xuyên quốc gia, tốc độ xử lý nhanh với khối lượng hàng trăm triệu giao dịch/ngày khiến việc giám sát thủ công bất khả thi.
  • Lỗ hổng KYC từ các sàn quốc tế: Thực nghiệm cho thấy các sàn giao dịch lớn cho phép rút tiền không cần xác minh danh tính dưới một hạn mức nhất định (Binance, KuCoin, BitForex cho phép rút tối đa 2 BTC/24h; OKX/OKCoin cho phép rút tới 10 BTC/24h - thời điểm 31/01/2023), tạo điều kiện cho tội phạm chia nhỏ dòng tiền để tẩu tán.
  • Bất cập trong thi hành án: Tiền mã hóa không gắn với tài sản vật lý mà chỉ gắn với địa chỉ ví, gây khó khăn cho việc kê biên, phong tỏa tài sản thi hành án.
• Kinh nghiệm quốc tế:
  • Hoa Kỳ: Áp dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo ngành tài chính (FAIS) để phân tích chuỗi giao dịch lớn; FinCEN ban hành các hướng dẫn pháp lý cụ thể cho tài sản kỹ thuật số.
  • FATF: Ban hành Bộ khuyến nghị AML/CFT và hướng dẫn áp dụng quy tắc định danh khách hàng đối với các nhà cung cấp dịch vụ tài sản ảo (VASP).
  • Trung Quốc: Thành lập cơ quan kỹ thuật an ninh tài chính Internet quốc gia; sử dụng chính sách thuế, giá điện và môi trường để siết chặt hoạt động khai thác và giao dịch tiền mã hóa.
  • Nhóm các nước khác (Nga, Ấn Độ, Brazil): Không cấm tuyệt đối nhưng áp dụng các chính sách hạn chế và đánh thuế.
• Đề xuất và kiến nghị của tác giả:
  • Hoàn thiện khung pháp lý: Xây dựng định nghĩa pháp lý rõ ràng nhằm phân biệt tiền điện tử hợp pháp, tiền kỹ thuật số, tiền ảo và tiền mã hóa; sớm ban hành văn bản quy định điều kiện quản lý đối với nhà cung cấp dịch vụ tài sản ảo (VASP); đưa giao dịch tài sản số vào diện phải báo cáo PCRT theo khoản 3 Điều 4 Luật PCRT 2022.
  • Giải pháp hỗ trợ thực thi: Đầu tư ứng dụng công nghệ cao và công cụ phân tích dữ liệu lớn (Big Data, AI) để giám sát các giao dịch blockchain; tăng cường đào tạo nghiệp vụ chuyên sâu cho lực lượng điều tra, thanh tra giám sát; đẩy mạnh hợp tác quốc tế song phương và đa phương nhằm chia sẻ dữ liệu và dẫn độ tội phạm tài chính xuyên quốc gia.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp, so sánh và hệ thống hóa các quy định pháp luật cũng như số liệu thực tế liên quan đến cơ chế phòng, chống rửa tiền điện tử:

Nội dung so sánh / Khảo sát	Luật PCRT 2012	Luật PCRT 2022 (Hiệu lực 01/3/2023)
Quy mô văn bản	5 Chương, 50 Điều	4 Chương, 66 Điều (giảm 1 Chương, tăng 16 Điều)
Đối tượng báo cáo mới	Tổ chức tài chính, tổ chức phi tài chính truyền thống	Bổ sung tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán
Xử lý tài sản ảo / Tiền điện tử	Chưa đề cập	Giao Chính phủ quy định khi phát sinh rủi ro (Khoản 3 Điều 4)
Cơ chế đánh giá rủi ro	Chưa quy định định kỳ cụ thể	Quy định đánh giá rủi ro quốc gia 5 năm/lần; đối tượng báo cáo cập nhật hàng năm
Nguyên tắc hợp tác quốc tế	Dựa trên điều ước/thỏa thuận đã ký kết	Bổ sung nguyên tắc "có đi có lại" khi chưa có điều ước
Cơ quan tham gia phối hợp	NHNN, Bộ Công an, Bộ Tài chính, Bộ Xây dựng, Bộ Tư pháp	Bổ sung Bộ Quốc phòng, Bộ TT&TT, Bộ Công thương, Bộ KH&ĐT, Bộ Ngoại giao...

Sàn giao dịch tiền mã hóa	Hạn mức rút tiền không cần xác minh danh tính (KYC) / 24h (Dữ liệu 31/01/2023)
Binance	Tối đa 2 BTC / 24h
KuCoin	Tối đa 2 BTC / 24h
BitForex	Tối đa 2 BTC / 24h
OKX (OKCoin)	Tối đa 10 BTC / 24h

Các đóng góp chính của khóa luận:

• Đóng góp lý luận: Phân định ranh giới học thuật giữa 4 khái niệm dễ nhầm lẫn (E-money, Digital money, Virtual money, Cryptocurrency); mô hình hóa tiến trình rửa tiền qua 3 giai đoạn trên không gian mạng.
• Đóng góp thực tiễn: Khảo sát các lỗ hổng kỹ thuật thực tế (chính sách KYC sàn quốc tế, ngưỡng báo cáo kiều hối); phân tích nguy cơ Việt Nam bị FATF đưa vào Danh sách Xám (Grey List) sau đợt rà soát tăng cường tháng 3/2022 - 3/2023; chỉ ra nguyên nhân vướng mắc trong xử lý các đại án hình sự (vụ Thịnh Vũ, vụ Rikvip) do thiếu quy định trực tiếp về tài sản ảo.
• Đóng góp giải pháp: Đề xuất lộ trình lập pháp thực tế, kết hợp giữa sửa đổi văn bản dưới luật và ứng dụng công nghệ giám sát tài chính phù hợp với bối cảnh Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nguồn tài liệu chuyên sâu trong nước về rửa tiền qua công cụ tiền mã hóa còn hạn chế; các giao dịch tiền điện tử biến đổi nhanh chóng theo công nghệ mới khiến việc tiếp cận dữ liệu điều tra thực tế gặp nhiều rào cản bảo mật; tác giả chưa thể phân tích triệt để tất cả các khía cạnh kỹ thuật phức tạp của chuỗi khối.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Đi sâu nghiên cứu cơ chế pháp lý quản lý tài chính phi tập trung (DeFi), các giao thức trộn tiền phi tập trung (Decentralized Mixers) và các công cụ thanh toán xuyên biên giới thế hệ mới; xây dựng mô hình phối hợp giám sát liên ngành và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong kiểm soát giao dịch đáng ngờ tại Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên và học viên ngành Luật: Đặc biệt thuộc các chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Tài chính - Ngân hàng, Luật Hình sự, phục vụ nghiên cứu về tội phạm kinh tế công nghệ cao và pháp luật tài chính số.
• Cơ quan xây dựng pháp luật và hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ thực tiễn về khoảng trống pháp lý của Luật PCRT 2022 đối với tài sản ảo, hỗ trợ quá trình soạn thảo các nghị định hướng dẫn thi hành khoản 3 Điều 4.
• Cán bộ thực thi pháp luật, thanh tra ngân hàng: Tham khảo phương thức thủ đoạn luân chuyển tiền qua sàn giao dịch, kẽ hở KYC và mô hình 3 giai đoạn để xây dựng phương án truy vết dòng tiền đáng ngờ.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao vụ án Công ty CP Thịnh Vũ năm 2013 (liên quan đến 24,5 triệu USD tiền kỹ thuật số LR) không bị xử lý về tội Rửa tiền?

Dù cơ quan chức năng nghi ngờ công ty này hỗ trợ tội phạm quốc tế rửa tiền thông qua việc chi trả kiều hối dưới 300 triệu đồng để gom tiền kỹ thuật số LR, nhưng tại thời điểm điều tra, cơ quan tố tụng không thu thập đủ tài liệu chứng minh được nguồn gốc bất hợp pháp của dòng tiền phạm tội nguồn. Do đó, vụ án chỉ đủ căn cứ công bố và xử lý với tội danh "kinh doanh trái phép tiền điện tử".

Luật Phòng, chống rửa tiền năm 2022 đã xử lý vấn đề "tài sản ảo" và "tiền điện tử" như thế nào?

Dự thảo 1 của Luật từng đưa "cung cấp dịch vụ tài sản ảo" vào đối tượng báo cáo. Tuy nhiên, sau nhiều vòng tham vấn, Quốc hội quyết định không đưa khái niệm tiền ảo/tài sản ảo vào Luật vì loại hình này chưa được pháp luật Việt Nam công nhận là phương tiện thanh toán hay tài sản hợp pháp. Thay vào đó, khoản 3 Điều 4 quy định mang tính dự liệu: giao Chính phủ quy định các hoạt động mới phát sinh có rủi ro về rửa tiền sau khi được Ủy ban Thường vụ Quốc hội đồng ý.

Kết quả khảo sát thực nghiệm của khóa luận về chính sách KYC trên các sàn giao dịch quốc tế cho thấy điều gì?

Khảo sát chỉ ra nhiều sàn giao dịch quốc tế áp dụng kẽ hở định danh: người dùng không cần xác minh danh tính (KYC) vẫn có thể rút lượng tiền lớn mỗi ngày (Binance, KuCoin, BitForex cho phép rút tối đa 2 BTC/24h; OKX cho phép rút tới 10 BTC/24h tại thời điểm 31/01/2023). Tội phạm rửa tiền triệt để lợi dụng kẽ hở này để chia nhỏ dòng tiền bẩn và tẩu tán qua nhiều tài khoản ẩn danh.

Vai trò của Bộ Thông tin và Truyền thông được quy định mới như thế nào trong Luật PCRT 2022?

Khác với Luật PCRT 2012, Luật PCRT 2022 đã bổ sung trách nhiệm cụ thể của Bộ Thông tin và Truyền thông trong việc triển khai các biện pháp PCRT đối với lĩnh vực kinh doanh trò chơi trên mạng viễn thông và Internet. Đây là sự bổ sung cần thiết nhằm kiểm soát các mô hình sử dụng điểm thưởng, tiền quy ước trong game bài để rửa tiền (tương tự vụ án Rikvip).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Trương Thảo Quyên đã hệ thống hóa toàn diện các vấn đề lý luận về tiền điện tử, tiền mã hóa và mô hình rửa tiền trên không gian mạng. Công trình phân tích sâu sắc thực trạng pháp luật Việt Nam, đối chiếu với các chuẩn mực của FATF và chỉ ra những hạn chế cốt lõi của Luật PCRT 2022 khi chưa có khung pháp lý trực tiếp điều chỉnh tài sản ảo. Các số liệu vụ án thực tế và kiến nghị lập pháp, thực thi công nghệ được đề xuất trong khóa luận mang giá trị khoa học và thực tiễn cao cho tiến trình hoàn thiện thể chế quản lý tài chính số tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Rửa tiền thông qua công cụ tiền điện tử: từ lý luận đến thực tiễn Chương 2: Thực trạng pháp luật về phòng, chống rửa tiền điện tử tại Việt Nam Chương 3: Một số giải pháp hoàn thiện cơ chế phòng, chống rửa tiền bằng tiền điện tử ở Việt Nam 1 CHƯƠNG 1: RỬA TIỀN THÔNG QUA CÔNG CỤ TIỀN ĐIỆN TỬ: TỪ LÝ LUẬN ĐẾN THỰC TIỄN 1.1 TỔNG QUAN VỀ RỬA TIỀN VÀ PHƯƠNG THỨC RỬA TIỀN 1.1 Khái niệm về rửa tiền Trong đời sống kinh tế - xã hội hiện nay, “rửa tiền” không còn là một thuật ngữ mới mẻ ở các quốc gia trên thế giới. Hoạt động rửa tiền đã có lịch sử từ rất lâu đời: xuất hiện từ thời cổ đại khi con người bắt đầu trao đổi tài sản, tiền tệ và hệ thống ngân hàng ra đời. Theo nhiều sử gia, khoảng hơn 3000 năm trước, các thương gia ở Trung Quốc đã tìm cách cất giấu và phân tán tài sản của họ khỏi triều đình nhằm tránh thuế. Nếu để vua phát hiện, sẽ bị tịch thu toàn bộ tài sản hoặc trục xuất ra khỏi đất nước.

Tại Hoa Kỳ, khái niệm rửa tiền được xuất hiện lần đầu tiên trên báo chí Mỹ năm 1973 trong vụ bê bối tài chính Watergate nổi tiếng cả nước. Nhưng mãi tới năm năm sau đó, một số văn bản pháp lý của tòa án Mỹ mới chính thức đưa thuật ngữ “rửa tiền” vào áp dụng.3 Thuật ngữ này được sử dụng nhiều hơn trong những thập kỷ gần đây bởi tính phổ biến và những ảnh hưởng của hoạt động rửa tiền. Chính vì vậy, rửa tiền được định nghĩa dưới nhiều góc độ khác nhau. Cụ thể: 3 Hồng Vân, “Rửa tiền" và chống “rửa tiền” trên thế giới", Tạp chí Tài Chính, https://tapchitaichinh.vn/rua- tien-va-chong-rua-tien-tren-the-gioi.html 2 Theo Lực lượng Đặc nhiệm Tài chính về chống rửa tiền (FATF)4: Rửa tiền là hoạt động hợp thức hóa những khoản tiền, tài sản thu nhập được từ các hành vi phạm tội nhằm cố ý che giấu, ngụy tạo nguồn gốc bất hợp pháp của chúng.5 Theo Công ước Liên Hợp Quốc về chống buôn bán bất hợp pháp các chất ma túy và chất hướng thần năm 1988 - Công ước Vienna (1988)6 và Công ước của Liên Hợp Quốc về chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia thông qua ngày 15/11/2000 - Công ước Palermo (2000)7, định nghĩa rửa tiền được hầu hết các nước đồng thuận nhất là: Việc sử dụng bất cứ tài sản nào mà có được từ nguồn gốc của hoạt động phạm tội mà có hoặc từ hoạt động che giấu, trá hình nhằm giúp đỡ bọn phạm tội đó tránh né pháp luật.8 Hiện nay đã có rất nhiều khái niệm “rửa tiền” được đưa ra, nhưng nhìn chung có thể hiểu rằng: rửa tiền là hành vi của tổ chức, cá nhân “cải trang” cho những khoản tiền có được bằng những hoạt động bất hợp pháp có vẻ như được kiếm ra từ những nguồn hợp pháp.

Cụ thể hơn, đó là quá trình ngụy tạo sự tồn tại và sử dụng các nguồn tiền trái pháp luật đó, nhằm đánh lạc hướng và tạo niềm tin rằng các khoản tiền đó được tạo ra từ những hoạt động hợp pháp. Ngày nay, hệ thống pháp luật Việt Nam đã có quy định về khái niệm của tội rửa tiền được nêu tại khoản 1 Điều 324 Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) như sau: “Điều 324. Tội rửa tiền 4 Xem thêm: Lực lượng Đặc nhiệm Tài chính về chống rửa tiền (Financial Action Task Force - FATF) là một cơ quan độc lập liên chính phủ phát triển và thúc đẩy các chính sách nhằm bảo vệ hệ thống tài chính toàn cầu chống rửa tiền, tài trợ khủng bố và tài trợ cho việc phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt. Các khuyến nghị của FATF được công nhận là tiêu chuẩn toàn cầu về chống rửa tiền (AML) và chống tài trợ khủng bố (CTF).

5 FATF (2012-2022), Các chuẩn mực quốc tế về chống rửa tiền và chống tài trợ khủng bố và phổ biến vũ khí, FATF, Paris, Pháp 6 Xem thêm: https://www.org/incb/en/precursors/1988-convention.html 7 Xem thêm: www.org/documents/treaties/UNTOC/Publications/TOC%20Convention/TOCebook- e.2 - Lớp K22 NH Đêm 1, GVHD: PGS.TS Trương Thị Hồng, “Rửa tiễn qua hệ thống Ngân hàng ở Việt Nam”, tr. Người nào thực hiện một trong các hành vi sau đây, thì bị phạt tù từ 01 năm đến 05 năm: a) Tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào giao dịch tài chính, ngân hàng hoặc giao dịch khác nhằm che giấu nguồn gốc bất hợp pháp của tiền, tài sản do mình phạm tội mà có hoặc biết hay có cơ Sở để biết là do người khác phạm tội mà có; b) Sử dụng tiền, tài sản do mình phạm tội mà có hoặc biết hay có cơ sở để biết là do người khác thực hiện hành vi phạm tội mà có vào việc tiến hành các hoạt động kinh doanh hoặc hoạt động khác; c) Che giấu thông tin về nguồn gốc, bản chất thực sự, vị trí, quá trình di chuyển hoặc quyền sở hữu đối với tiền, tài sản do mình phạm tội mà có hoặc biết hay có cơ sở để biết là do người khác phạm tội mà có hoặc cản trở việc xác minh các thông tin đó; d) Thực hiện một trong các hành vi quy định tại các điểm a, b và c khoản này đối với tiền, tài sản biết là có được từ việc chuyển dịch, chuyển nhượng, chuyển đổi tiền, tài sản do người khác thực hiện hành vi phạm tội mà có.” Ngoài ra, khái niệm rửa tiền cũng được nhắc đến tại Khoản 1 Điều 3 Luật PCRT 20229 như sau: “Rửa tiền là hành vi của tổ chức, cá nhân nhằm hợp pháp hóa nguồn gốc của tài sản do phạm tội mà có”. Nhìn chung, có thể thấy được sự tương thích của các quy định pháp luật quốc tế và hệ thống pháp luật Việt Nam trong PCRT khi nhìn nhận rửa tiền là một tội phạm độc lập, tách biệt khỏi những hành vi tạo ra nguồn tiền có nguồn gốc trái pháp luật khác.10 Như vậy, thuật ngữ “rửa tiền" (money laundering) đã trở nên phổ biến khắp toàn cầu và việc PCRT là nhiệm vụ của mọi quốc gia và mọi nền tài chính trên thế 9 Luật phòng, chống rửa tiền số 14/2022/QH15, ban hành ngày 15/11/2015, có hiệu lực từ ngày 01/3/2023 10 ThS. Cao Tuấn Nghĩa, tlđd 4 giới vì mục đích chung là hướng đến một đất nước, một thế giới lành mạnh về kinh tế, ổn định về an ninh quốc gia.2 Các phương thức rửa tiền hiện nay Hiện nay có rất nhiều phương thức rửa tiền diễn ra vô cùng phức tạp thông qua những thủ đoạn tinh vi khác nhau.

Trong bài nghiên cứu này, tác giả sẽ liệt kê một số hành vi rửa tiền thường được thực hiện như sau: (1) Thông qua hệ thống ngân hàng Tội phạm rửa tiền nắm rõ các quy định của pháp luật về PCRT trong việc báo cáo giao dịch có giá trị lớn và dùng phương thức này để “lách luật". Các đối tượng này thường sẽ chia nhỏ khoản tiền và thực hiện nhiều giao dịch dưới ngưỡng báo cáo theo quy định nhằm gây khó khăn trong việc truy vấn phát hiện. Sau đó tập trung các khoản tiền lại và sử dụng một cách hợp pháp trong hệ thống ngân hàng. (2) Chuyển tiền qua biên giới Lợi dụng sự chênh lệch trong các quy định giữa các nước trong hoạt động quản lý tiền tệ, các tội phạm rửa tiền sẽ mang tiền mặt qua biên giới từ quốc gia có quy định chặt chẽ về PCRT sang những quốc gia đang và kém phát triển với các quy định về PCRT ít chặt chẽ hơn11 nhằm đổi thành tiền ngoại tệ có giá trị cao để cất giữ hoặc sử dụng.

Nhận thấy phương thức này tương đối khá rủi ro và bất tiện, bởi việc chuyển một số lượng tiền mặt qua biên giới là không dễ dàng để che giấu vì các đặc điểm của tiền mặt về trọng lượng và thể tích để chứa lượng tiền đó. (3) Tham gia các trò chơi có thưởng Khai thác cơ chế tham gia và trả thưởng của các trò chơi hoặc những hệ thống cờ bạc, cá cược hợp pháp. Với hình thức này, tội phạm rửa tiền lợi dụng quá trình quy đổi các loại thẻ điểm và yêu cầu chi trả lại phần tiền thưởng hoặc tiền thừa vào 11 Rajeev Saxena, “Cyberlaundering: The Next Step for Money Launderers”, 10 St. 692 5 hệ thống tài chính hợp pháp.

Những khoản tiền thắng được sẽ được xem như là kết quả của sự may mắn thay vì đến từ các hoạt động phạm tội. Mặc dù vậy, nhận thấy phương pháp này cũng sẽ bị hạn chế bởi hiện tại các sòng bạc hoặc các trò chơi có thưởng cao thường hoạt động dưới sự tuân thủ các quy định pháp luật và khuyến nghị về PCRT. (4) Mua bán tài sản có giá trị lớn Tội phạm rửa tiền sẽ dùng tiền mặt để thanh toán hoặc mua tài sản có giá trị lớn như bất động sản, các loại kim loại quý hay các loại đồ cổ, bộ sưu tập từ những thứ khó có thể định giá chính xác.12 Sau đó đối tượng này sẽ bán lại và yêu cầu người mua thanh toán qua hệ thống tài chính hợp pháp để lấy lại tiền. Khoản tiền thu về sẽ có nguồn gốc hợp pháp.

(5) Thông qua công cụ tiền điện tử Ngày nay, với sự hỗ trợ của những công nghệ tiên tiến và Internet cùng các ứng dụng đã xuất hiện nhiều loại tiền điện tử trên không gian mạng. Lợi dụng tính ẩn danh của các loại tiền này, tội phạm rửa riền chuyển đổi hình thái tiền tệ để đưa ra nước ngoài hoặc đưa vào không gian mạng và nhờ sự giúp đỡ của các dịch vụ trộn lẫn (mixer service) để tránh sự truy xét và điều tra nguồn gốc của cơ quan chức năng. Tiền sạch được thu hồi về hệ thống tài chính hợp pháp. Phương thức thủ đoạn rửa tiền này còn rất mới và cũng được coi là một công cụ rửa tiền tiềm năng vì hiện nay công tác quản lý của nước ta về loại hình này còn đang khá lỏng lẻo.2 HOẠT ĐỘNG RỬA TIỀN SỬ DỤNG TIỀN ĐIỆN TỬ Hoạt động rửa tiền sử dụng tiền điện tử rất đa dạng, diễn ra dưới nhiều hình thức khác nhau.

Với sự phổ biến của các loại tiền điện tử hiện nay mà đặc biệt nổi lên là tiền mã hóa, công cụ này đã được giới tội phạm ưu tiên lựa chọn. Trong nghiên Peter Reuter (University of Maryland) and Edwin M. Truman (PIIE) “Chasing Dirty Money: The Fight 12 Against Money Laundering”, Institute for International Economics, November 2004, p. 31 6 cứu này, tác giả sẽ chỉ ra các lợi thế trong việc sử dụng công cụ tiền điện tử phục vụ cho mục đích rửa tiền.

Đặc điểm chung của tội phạm rửa tiền sử dụng tiền điện tử là phải có nguồn lực nhất định và sự hiểu biết về công nghệ và tiền điện tử.