Chương 1: Rửa tiền thông qua công cụ tiền điện tử: từ lý luận đến thực tiễn Chương 2: Thực trạng pháp luật về phòng, chống rửa tiền điện tử tại Việt Nam Chương 3: Một số giải pháp hoàn thiện cơ chế phòng, chống rửa tiền bằng tiền điện tử ở Việt Nam 1 CHƯƠNG 1: RỬA TIỀN THÔNG QUA CÔNG CỤ TIỀN ĐIỆN TỬ: TỪ LÝ LUẬN ĐẾN THỰC TIỄN 1.1 TỔNG QUAN VỀ RỬA TIỀN VÀ PHƯƠNG THỨC RỬA TIỀN 1.1 Khái niệm về rửa tiền Trong đời sống kinh tế - xã hội hiện nay, “rửa tiền” không còn là một thuật ngữ mới mẻ ở các quốc gia trên thế giới. Hoạt động rửa tiền đã có lịch sử từ rất lâu đời: xuất hiện từ thời cổ đại khi con người bắt đầu trao đổi tài sản, tiền tệ và hệ thống ngân hàng ra đời. Theo nhiều sử gia, khoảng hơn 3000 năm trước, các thương gia ở Trung Quốc đã tìm cách cất giấu và phân tán tài sản của họ khỏi triều đình nhằm tránh thuế. Nếu để vua phát hiện, sẽ bị tịch thu toàn bộ tài sản hoặc trục xuất ra khỏi đất nước.
Tại Hoa Kỳ, khái niệm rửa tiền được xuất hiện lần đầu tiên trên báo chí Mỹ năm 1973 trong vụ bê bối tài chính Watergate nổi tiếng cả nước. Nhưng mãi tới năm năm sau đó, một số văn bản pháp lý của tòa án Mỹ mới chính thức đưa thuật ngữ “rửa tiền” vào áp dụng.3 Thuật ngữ này được sử dụng nhiều hơn trong những thập kỷ gần đây bởi tính phổ biến và những ảnh hưởng của hoạt động rửa tiền. Chính vì vậy, rửa tiền được định nghĩa dưới nhiều góc độ khác nhau. Cụ thể: 3 Hồng Vân, “Rửa tiền" và chống “rửa tiền” trên thế giới", Tạp chí Tài Chính, https://tapchitaichinh.vn/rua- tien-va-chong-rua-tien-tren-the-gioi.html 2 Theo Lực lượng Đặc nhiệm Tài chính về chống rửa tiền (FATF)4: Rửa tiền là hoạt động hợp thức hóa những khoản tiền, tài sản thu nhập được từ các hành vi phạm tội nhằm cố ý che giấu, ngụy tạo nguồn gốc bất hợp pháp của chúng.5 Theo Công ước Liên Hợp Quốc về chống buôn bán bất hợp pháp các chất ma túy và chất hướng thần năm 1988 - Công ước Vienna (1988)6 và Công ước của Liên Hợp Quốc về chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia thông qua ngày 15/11/2000 - Công ước Palermo (2000)7, định nghĩa rửa tiền được hầu hết các nước đồng thuận nhất là: Việc sử dụng bất cứ tài sản nào mà có được từ nguồn gốc của hoạt động phạm tội mà có hoặc từ hoạt động che giấu, trá hình nhằm giúp đỡ bọn phạm tội đó tránh né pháp luật.8 Hiện nay đã có rất nhiều khái niệm “rửa tiền” được đưa ra, nhưng nhìn chung có thể hiểu rằng: rửa tiền là hành vi của tổ chức, cá nhân “cải trang” cho những khoản tiền có được bằng những hoạt động bất hợp pháp có vẻ như được kiếm ra từ những nguồn hợp pháp.
Cụ thể hơn, đó là quá trình ngụy tạo sự tồn tại và sử dụng các nguồn tiền trái pháp luật đó, nhằm đánh lạc hướng và tạo niềm tin rằng các khoản tiền đó được tạo ra từ những hoạt động hợp pháp. Ngày nay, hệ thống pháp luật Việt Nam đã có quy định về khái niệm của tội rửa tiền được nêu tại khoản 1 Điều 324 Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) như sau: “Điều 324. Tội rửa tiền 4 Xem thêm: Lực lượng Đặc nhiệm Tài chính về chống rửa tiền (Financial Action Task Force - FATF) là một cơ quan độc lập liên chính phủ phát triển và thúc đẩy các chính sách nhằm bảo vệ hệ thống tài chính toàn cầu chống rửa tiền, tài trợ khủng bố và tài trợ cho việc phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt. Các khuyến nghị của FATF được công nhận là tiêu chuẩn toàn cầu về chống rửa tiền (AML) và chống tài trợ khủng bố (CTF).
5 FATF (2012-2022), Các chuẩn mực quốc tế về chống rửa tiền và chống tài trợ khủng bố và phổ biến vũ khí, FATF, Paris, Pháp 6 Xem thêm: https://www.org/incb/en/precursors/1988-convention.html 7 Xem thêm: www.org/documents/treaties/UNTOC/Publications/TOC%20Convention/TOCebook- e.2 - Lớp K22 NH Đêm 1, GVHD: PGS.TS Trương Thị Hồng, “Rửa tiễn qua hệ thống Ngân hàng ở Việt Nam”, tr. Người nào thực hiện một trong các hành vi sau đây, thì bị phạt tù từ 01 năm đến 05 năm: a) Tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào giao dịch tài chính, ngân hàng hoặc giao dịch khác nhằm che giấu nguồn gốc bất hợp pháp của tiền, tài sản do mình phạm tội mà có hoặc biết hay có cơ Sở để biết là do người khác phạm tội mà có; b) Sử dụng tiền, tài sản do mình phạm tội mà có hoặc biết hay có cơ sở để biết là do người khác thực hiện hành vi phạm tội mà có vào việc tiến hành các hoạt động kinh doanh hoặc hoạt động khác; c) Che giấu thông tin về nguồn gốc, bản chất thực sự, vị trí, quá trình di chuyển hoặc quyền sở hữu đối với tiền, tài sản do mình phạm tội mà có hoặc biết hay có cơ sở để biết là do người khác phạm tội mà có hoặc cản trở việc xác minh các thông tin đó; d) Thực hiện một trong các hành vi quy định tại các điểm a, b và c khoản này đối với tiền, tài sản biết là có được từ việc chuyển dịch, chuyển nhượng, chuyển đổi tiền, tài sản do người khác thực hiện hành vi phạm tội mà có.” Ngoài ra, khái niệm rửa tiền cũng được nhắc đến tại Khoản 1 Điều 3 Luật PCRT 20229 như sau: “Rửa tiền là hành vi của tổ chức, cá nhân nhằm hợp pháp hóa nguồn gốc của tài sản do phạm tội mà có”. Nhìn chung, có thể thấy được sự tương thích của các quy định pháp luật quốc tế và hệ thống pháp luật Việt Nam trong PCRT khi nhìn nhận rửa tiền là một tội phạm độc lập, tách biệt khỏi những hành vi tạo ra nguồn tiền có nguồn gốc trái pháp luật khác.10 Như vậy, thuật ngữ “rửa tiền" (money laundering) đã trở nên phổ biến khắp toàn cầu và việc PCRT là nhiệm vụ của mọi quốc gia và mọi nền tài chính trên thế 9 Luật phòng, chống rửa tiền số 14/2022/QH15, ban hành ngày 15/11/2015, có hiệu lực từ ngày 01/3/2023 10 ThS. Cao Tuấn Nghĩa, tlđd 4 giới vì mục đích chung là hướng đến một đất nước, một thế giới lành mạnh về kinh tế, ổn định về an ninh quốc gia.2 Các phương thức rửa tiền hiện nay Hiện nay có rất nhiều phương thức rửa tiền diễn ra vô cùng phức tạp thông qua những thủ đoạn tinh vi khác nhau.
Trong bài nghiên cứu này, tác giả sẽ liệt kê một số hành vi rửa tiền thường được thực hiện như sau: (1) Thông qua hệ thống ngân hàng Tội phạm rửa tiền nắm rõ các quy định của pháp luật về PCRT trong việc báo cáo giao dịch có giá trị lớn và dùng phương thức này để “lách luật". Các đối tượng này thường sẽ chia nhỏ khoản tiền và thực hiện nhiều giao dịch dưới ngưỡng báo cáo theo quy định nhằm gây khó khăn trong việc truy vấn phát hiện. Sau đó tập trung các khoản tiền lại và sử dụng một cách hợp pháp trong hệ thống ngân hàng. (2) Chuyển tiền qua biên giới Lợi dụng sự chênh lệch trong các quy định giữa các nước trong hoạt động quản lý tiền tệ, các tội phạm rửa tiền sẽ mang tiền mặt qua biên giới từ quốc gia có quy định chặt chẽ về PCRT sang những quốc gia đang và kém phát triển với các quy định về PCRT ít chặt chẽ hơn11 nhằm đổi thành tiền ngoại tệ có giá trị cao để cất giữ hoặc sử dụng.
Nhận thấy phương thức này tương đối khá rủi ro và bất tiện, bởi việc chuyển một số lượng tiền mặt qua biên giới là không dễ dàng để che giấu vì các đặc điểm của tiền mặt về trọng lượng và thể tích để chứa lượng tiền đó. (3) Tham gia các trò chơi có thưởng Khai thác cơ chế tham gia và trả thưởng của các trò chơi hoặc những hệ thống cờ bạc, cá cược hợp pháp. Với hình thức này, tội phạm rửa tiền lợi dụng quá trình quy đổi các loại thẻ điểm và yêu cầu chi trả lại phần tiền thưởng hoặc tiền thừa vào 11 Rajeev Saxena, “Cyberlaundering: The Next Step for Money Launderers”, 10 St. 692 5 hệ thống tài chính hợp pháp.
Những khoản tiền thắng được sẽ được xem như là kết quả của sự may mắn thay vì đến từ các hoạt động phạm tội. Mặc dù vậy, nhận thấy phương pháp này cũng sẽ bị hạn chế bởi hiện tại các sòng bạc hoặc các trò chơi có thưởng cao thường hoạt động dưới sự tuân thủ các quy định pháp luật và khuyến nghị về PCRT. (4) Mua bán tài sản có giá trị lớn Tội phạm rửa tiền sẽ dùng tiền mặt để thanh toán hoặc mua tài sản có giá trị lớn như bất động sản, các loại kim loại quý hay các loại đồ cổ, bộ sưu tập từ những thứ khó có thể định giá chính xác.12 Sau đó đối tượng này sẽ bán lại và yêu cầu người mua thanh toán qua hệ thống tài chính hợp pháp để lấy lại tiền. Khoản tiền thu về sẽ có nguồn gốc hợp pháp.
(5) Thông qua công cụ tiền điện tử Ngày nay, với sự hỗ trợ của những công nghệ tiên tiến và Internet cùng các ứng dụng đã xuất hiện nhiều loại tiền điện tử trên không gian mạng. Lợi dụng tính ẩn danh của các loại tiền này, tội phạm rửa riền chuyển đổi hình thái tiền tệ để đưa ra nước ngoài hoặc đưa vào không gian mạng và nhờ sự giúp đỡ của các dịch vụ trộn lẫn (mixer service) để tránh sự truy xét và điều tra nguồn gốc của cơ quan chức năng. Tiền sạch được thu hồi về hệ thống tài chính hợp pháp. Phương thức thủ đoạn rửa tiền này còn rất mới và cũng được coi là một công cụ rửa tiền tiềm năng vì hiện nay công tác quản lý của nước ta về loại hình này còn đang khá lỏng lẻo.2 HOẠT ĐỘNG RỬA TIỀN SỬ DỤNG TIỀN ĐIỆN TỬ Hoạt động rửa tiền sử dụng tiền điện tử rất đa dạng, diễn ra dưới nhiều hình thức khác nhau.
Với sự phổ biến của các loại tiền điện tử hiện nay mà đặc biệt nổi lên là tiền mã hóa, công cụ này đã được giới tội phạm ưu tiên lựa chọn. Trong nghiên Peter Reuter (University of Maryland) and Edwin M. Truman (PIIE) “Chasing Dirty Money: The Fight 12 Against Money Laundering”, Institute for International Economics, November 2004, p. 31 6 cứu này, tác giả sẽ chỉ ra các lợi thế trong việc sử dụng công cụ tiền điện tử phục vụ cho mục đích rửa tiền.
Đặc điểm chung của tội phạm rửa tiền sử dụng tiền điện tử là phải có nguồn lực nhất định và sự hiểu biết về công nghệ và tiền điện tử.