Pháp luật về bảo hiểm xã hội tự nguyện từ thực tiễn huyện Thanh Miện, tỉnh Hải Dương

Phân tích sâu sắc thực tiễn pháp luật BHXH tự nguyện tại huyện Thanh Miện, Hải Dương. Đánh giá những vướng mắc và đề xuất giải pháp hoàn thiện chính sách.

• Tác giả: Vũ Thị Hằng
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Thị Hoài Thu
• Trường học: Trường Đại học Hòa Bình
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Pháp luật về bảo hiểm xã hội tự nguyện từ thực tiễn huyện Thanh Miện, tỉnh Hải Dương
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về pháp luật bảo hiểm xã hội tự nguyện tại Việt Nam

Bảo hiểm xã hội tự nguyện (BHXHTN) là loại hình bảo hiểm do Nhà nước tổ chức, người lao động tự nguyện tham gia và được Nhà nước hỗ trợ tiền đóng. Pháp luật BHXHTN được quy định chủ yếu tại Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014 và các văn bản hướng dẫn thi hành. Đối tượng tham gia BHXHTN là công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên, không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc. Các chế độ hiện hành bao gồm chế độ hưu trí và tử tuất. So với nhiều quốc gia trong khu vực như Thái Lan, Indonesia, mô hình BHXHTN của Việt Nam có những đặc trưng riêng phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội. Pháp luật quy định mức đóng linh hoạt, tạo điều kiện cho người lao động thu nhập thấp tiếp cận hệ thống an sinh xã hội. Tuy nhiên, quá trình triển khai thực tế tại các địa phương, đặc biệt tại huyện Thanh Miện, tỉnh Hải Dương, vẫn đặt ra nhiều thách thức cần được nghiên cứu và giải quyết.

1.1. Khái niệm và bản chất của bảo hiểm xã hội tự nguyện

BHXHTN là hình thức bảo hiểm xã hội do Nhà nước tổ chức, người lao động được quyền lựa chọn mức đóng và phương thức đóng phù hợp với thu nhập. Bản chất của BHXHTN mang tính chất hỗ trợ, chia sẻ giữa những người tham gia, hướng tới mục tiêu bảo đảm an sinh xã hội cho người lao động tự do. Khác với BHXH bắt buộc, BHXHTN không ràng buộc bởi quan hệ lao động, tạo điều kiện cho nông dân, lao động phi chính thức tham gia hệ thống bảo hiểm. Đây là công cụ quan trọng để mở rộng diện bao phủ an sinh xã hội.

1.2. Khung pháp lý điều chỉnh bảo hiểm xã hội tự nguyện

Khung pháp lý về BHXHTN bao gồm Luật Bảo hiểm xã hội 2014, Nghị định 134/2015/NĐ-CP và các thông tư hướng dẫn của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội. Luật quy định rõ về đối tượng tham gia, mức đóng bằng 22% mức thu nhập tháng do người lao động lựa chọn. Nhà nước hỗ trợ tiền đóng theo tỷ lệ khác nhau tùy thuộc vào đối tượng: hộ nghèo, cận nghèo, đối tượng khác. Các quy định về thủ tục, hồ sơ cũng được hướng dẫn chi tiết nhằm tạo thuận lợi cho người tham gia.

II. Thực trạng pháp luật BHXH tự nguyện tại huyện Thanh Miện Hải Dương

Huyện Thanh Miện là địa phương có tỷ lệ lao động trong lĩnh vực nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn. Thực tế triển khai BHXHTN tại địa phương này cho thấy nhiều kết quả đáng ghi nhận song cũng tồn tại không ít hạn chế. Số người tham gia BHXHTN có xu hướng tăng qua các năm nhưng vẫn chưa đạt chỉ tiêu đề ra. Nhận thức của người dân về quyền lợi và ý nghĩa của BHXHTN còn hạn chế, đặc biệt tại vùng nông thôn. Nhiều người lao động chưa hiểu rõ về chế độ hưu trí và tử tuất mà BHXHTN mang lại. Bên cạnh đó, mức thu nhập thấp, không ổn định của lao động nông thôn là rào cản lớn. Công tác tuyên truyền, vận động tuy được đẩy mạnh nhưng hiệu quả chưa tương xứng. Đội ngũ cán bộ làm công tác BHXH tại cấp xã còn mỏng, kiêm nhiệm nhiều việc. Qua phân tích thực tiễn tại Thanh Miện, nhiều bất cập trong quy định pháp luật và cách thức triển khai được chỉ ra rõ ràng.

2.1. Kết quả đạt được trong triển khai BHXH tự nguyện

Tại huyện Thanh Miện, số người tham gia BHXHTN tăng trưởng qua các năm nhờ nỗ lực tuyên truyền của chính quyền và cơ quan BHXH. Tỷ lệ người tham gia chế độ hưu trí chiếm đa số, cho thấy người dân quan tâm đến vấn đề an sinh khi về già. Chính sách hỗ trợ tiền đóng của Nhà nước đã phát huy tác dụng, giúp nhiều hộ nghèo, cận nghèo tiếp cận được BHXHTN. Các buổi tư vấn trực tiếp tại xã, thôn đã góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về quyền lợi khi tham gia BHXHTN.

2.2. Hạn chế và nguyên nhân của tồn tại

Một số hạn chế nổi bật tại Thanh Miện bao gồm: tỷ lệ người tham gia vẫn thấp so với tiềm năng, tình trạng ngừng đóng xảy ra phổ biến. Nguyên nhân chính là thu nhập của người lao động tự do không ổn định, mức đóng vẫn là gánh nặng. Nhiều người chưa tin tưởng vào hiệu quả của chính sách. Công tác vận động còn hình thức, chưa đi vào chiều sâu. Pháp luật chưa có cơ chế linh hoạt về thời gian đóng, mức hưởng phù hợp với đặc thù lao động nông thôn. Sự phối hợp giữa các cấp chính quyền còn lỏng lẻo.

III. Giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện

Để nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật BHXHTN tại huyện Thanh Miện, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết, pháp luật cần được sửa đổi theo hướng tăng tính linh hoạt về mức đóng và thời gian đóng, phù hợp với thu nhập bấp bênh của lao động nông thôn. Mở rộng các chế độ BHXHTN beyond hưu trí và tử tuất, thí điểm thêm chế độ ốm đau, thai sản. Tăng cường mức hỗ trợ tiền đóng cho đối tượng nông dân, lao động phi chính thức. Thứ hai, đổi mới công tác tuyên truyền bằng cách sử dụng công nghệ số, mạng xã hội, mô hình truyền thông trực quan tại cộng đồng. Thứ ba, đào tạo nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ BHXH cấp xã, phường. Thứ tư, tăng cường sự phối hợp giữa BHXH huyện, chính quyền địa phương, tổ chức đoàn thể trong vận động người dân tham gia. Cuối cùng, ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, giảm thủ tục hành chính, tạo thuận lợi tối đa cho người tham gia.

3.1. Kiến nghị sửa đổi bổ sung quy định pháp luật

Kiến nghị sửa đổi Luật BHXH theo hướng cho phép người tham gia BHXHTN được lựa chọn mức đóng theo từng giai đoạn phù hợp thu nhập. Bổ sung quy định về mức hưởng tối thiểu đảm bảo cuộc sống khi về hưu. Nghiên cứu mở rộng đối tượng được hưởng hỗ trợ cao hơn từ ngân sách nhà nước. Hoàn thiện quy định về thủ tục hồ sơ theo hướng đơn giản hóa, ứng dụng trực tuyến. Ban hành cơ chế khuyến khích doanh nghiệp hỗ trợ người lao động tự do tham gia BHXHTN.

3.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả tuyên truyền và vận động

Cần xây dựng chương trình tuyên truyền chuyên biệt cho vùng nông thôn huyện Thanh Miện. Sử dụng mô hình người tham gia thực tế chia sẻ lợi ích thực tế, tạo hiệu ứng lan tỏa trong cộng đồng. Tổ chức các buổi tư vấn lưu động tại chợ, đình làng, nơi tập trung đông người dân. Đào tạo đội ngũ tuyên truyền viên là người có uy tín trong thôn, xã. Kết hợp tuyên truyền qua loa truyền thanh, tờ rơi với nền tảng số như Zalo, Facebook để tiếp cận đa dạng đối tượng.

IV. Kết luận và định hướng ứng dụng thực tiễn pháp luật BHXH tự nguyện

Nghiên cứu pháp luật BHXHTN từ thực tiễn huyện Thanh Miện, tỉnh Hải Dương cho thấy hệ thống pháp luật hiện hành đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng cho việc triển khai BHXHTN. Tuy nhiên, khoảng cách giữa quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng vẫn còn đáng kể. Người lao động nông thôn, lao động tự do - đối tượng chính của BHXHTN - vẫn gặp nhiều rào cản trong tiếp cận và duy trì tham gia. Các giải pháp đề xuất cần được thực hiện đồng bộ trên cả ba phương diện: hoàn thiện pháp luật, đổi mới tuyên truyền và tăng cường năng lực triển khai. Định hướng ứng dụng thực tiễn bao gồm thí điểm các mô hình BHXHTN linh hoạt tại Thanh Miện, nhân rộng kinh nghiệm cho các huyện nông thôn khác trong tỉnh Hải Dương. Kết quả nghiên cứu kỳ vọng đóng góp vào quá trình cải cách chính sách an sinh xã hội, hướng tới mục tiêu bao phủ BHXHTN toàn dân theo Nghị quyết số 28-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương.

4.1. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu này có ý nghĩa lý luận trong việc hệ thống hóa cơ sở pháp lý về BHXHTN, phân tích mối quan hệ giữa pháp luật và thực tiễn triển khai. Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu thực tế về tình hình tham gia BHXHTN tại huyện Thanh Miện. Những phát hiện từ nghiên cứu giúp các nhà hoạch định chính sách hiểu rõ hơn về rào cản mà người lao động nông thôn gặp phải, từ đó có điều chỉnh phù hợp.

4.2. Định hướng phát triển và nhân rộng mô hình

Định hướng phát triển BHXHTN tại Thanh Miện cần gắn với chiến lược chuyển đổi số trong lĩnh vực an sinh xã hội. Xây dựng mô hình điểm về BHXHTN tại một số xã tiêu biểu, rút kinh nghiệm trước khi nhân rộng. Tăng cường hợp tác giữa cơ quan BHXH, ngân hàng, tổ chức tín dụng vi mô trong thu nộp và chi trả. Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu tập trung, quản lý người tham gia hiệu quả. Hướng tới mục tiêu mỗi người dân đều được tiếp cận BHXHTN một cách thuận lợi nhất.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bảo hiểm xã hội là một trong những trụ cột cốt lõi của hệ thống an sinh xã hội quốc gia, đóng vai trò điều tiết và bảo vệ thu nhập cho người lao động trước những rủi ro xã hội. Theo định hướng của Nghị quyết số 28-NQ/TW và Nghị quyết số 21-NQ/TW, mục tiêu phát triển bảo hiểm xã hội toàn dân đòi hỏi sự mở rộng nhanh chóng diện bao phủ của loại hình bảo hiểm xã hội tự nguyện, đặc biệt đối với hàng chục triệu lao động thuộc khu vực kinh tế phi chính thức. Tuy nhiên, việc chuyển hóa các quy định của Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014 vào đời sống thực tế tại các địa bàn nông thôn còn gặp nhiều rào cản, khiến tỷ lệ tham gia chưa tương xứng với tiềm năng thực tế.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Luật Kinh tế với đề tài nghiên cứu pháp luật về bảo hiểm xã hội tự nguyện từ thực tiễn huyện Thanh Miện, tỉnh Hải Dương tập trung làm sáng tỏ các vấn đề lý luận và đánh giá hiệu quả thi hành pháp luật trên một địa bàn cấp huyện điển hình. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm: hệ thống hóa cơ sở lý luận về pháp luật bảo hiểm xã hội tự nguyện; phân tích thực trạng các quy định hiện hành theo Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014; khảo sát thực tiễn thi hành tại huyện Thanh Miện giai đoạn 2014 - 2019; từ đó chỉ ra những vướng mắc và đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện khung pháp lý cũng như nâng cao hiệu quả thi hành.

Phạm vi nghiên cứu được xác định tập trung vào quan hệ pháp luật bảo hiểm xã hội tự nguyện trên địa bàn 19 xã và thị trấn thuộc huyện Thanh Miện, tỉnh Hải Dương trong khoảng thời gian 6 năm (2014 - 2019). Luận văn mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc khi cung cấp góc nhìn đa chiều về việc áp dụng mức đóng 22% thu nhập lựa chọn, căn cứ trên mức chuẩn nghèo nông thôn 700.000 đồng/tháng, qua đó đóng góp cơ sở dữ liệu xác thực cho việc sửa đổi chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện trong giai đoạn mới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của các học thuyết kinh tế - pháp lý hiện đại:

Thứ nhất, Lý thuyết An sinh xã hội hiện đại và Quyền con người: Khẳng định quyền được đảm bảo an sinh khi suy giảm hoặc mất khả năng lao động là quyền cơ bản của mọi công dân, phù hợp với tinh thần Tuyên ngôn Nhân quyền Quốc tế và Hiến pháp năm 2013.

Thứ hai, Lý thuyết Phân phối lại thu nhập và Quản trị rủi ro xã hội: Giải thích cơ chế vận hành của quỹ bảo hiểm xã hội dựa trên nguyên tắc số đông bù số ít và sự chuyển dịch thu nhập theo cả chiều dọc (giữa các nhóm thu nhập) và chiều ngang (giữa các giai đoạn của chu kỳ đời sống cá nhân).

Các khái niệm nòng cốt được chuẩn hóa trong công trình bao gồm:

• Bảo hiểm xã hội tự nguyện: Loại hình bảo hiểm do Nhà nước tổ chức, người tham gia được lựa chọn mức đóng và phương thức đóng phù hợp với thu nhập, được Nhà nước hỗ trợ một phần tiền đóng để hưởng chế độ hưu trí và tử tuất.
• Quỹ bảo hiểm hưu trí và tử tuất: Quỹ tài chính tập trung, hạch toán độc lập, được hình thành chủ yếu từ đóng góp của người lao động và sự hỗ trợ của Nhà nước.
• Tính liên thông bảo hiểm xã hội: Cơ chế cộng dồn thời gian tham gia giữa bảo hiểm bắt buộc và tự nguyện để giải quyết chế độ cho người lao động.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương pháp nghiên cứu pháp luật thực định và nghiên cứu thực chứng xã hội học pháp luật:

Nguồn dữ liệu bao gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật (Luật Bảo hiểm xã hội năm 2006, Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014, Nghị định 134/2015/NĐ-CP, Thông tư 01/2016/TT-BLĐTBXH) kết hợp với chuỗi số liệu thống kê thu - chi nghiệp vụ do Bảo hiểm xã hội huyện Thanh Miện quản lý trong suốt giai đoạn 2014 - 2019.

Về quy mô mẫu và phương pháp chọn mẫu: Nghiên cứu thực hiện khảo sát dữ liệu tổng thể trên toàn bộ 19 đơn vị hành chính cấp xã, thị trấn của huyện Thanh Miện với cỡ mẫu phân tích chuyên sâu gồm hơn 1.200 hồ sơ nghiệp vụ bảo hiểm xã hội tự nguyện và các báo cáo tổng kết định kỳ 6 năm liên tục. Phương pháp chọn mẫu điển hình kết hợp phân tầng được sử dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cho cả khu vực thuần nông lẫn khu vực tiểu thủ công nghiệp, thương mại dịch vụ ven đô.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Việc phối hợp phương pháp phân tích quy phạm luật học với phương pháp thống kê mô tả, so sánh đối chiếu đa biến giúp đánh giá chính xác tính tương thích giữa quy định pháp luật trừu tượng với các điều kiện kinh tế - xã hội đặc thù của người dân nông thôn, bảo đảm kết quả nghiên cứu có độ tin cậy và giá trị thực chứng cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát thực tiễn tại huyện Thanh Miện giai đoạn 2014 - 2019 mang lại những phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, diện bao phủ bảo hiểm xã hội tự nguyện có sự gia tăng sau khi Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014 có hiệu lực thi hành, đặc biệt từ ngày 01/01/2018 khi chính sách hỗ trợ tiền đóng từ ngân sách Nhà nước bắt đầu triển khai (hỗ trợ 30% cho hộ nghèo tương đương 46.200 đồng/tháng; 25% cho hộ cận nghèo tương đương 38.500 đồng/tháng; 10% cho đối tượng khác tương đương 15.400 đồng/tháng). Số người tham gia tại huyện Thanh Miện đã tăng trưởng đều đặn qua các năm nhưng nhìn chung tỷ lệ bao phủ so với tổng lực lượng lao động nông nghiệp, phi chính thức trên địa bàn vẫn còn khiêm tốn.

Thứ hai, cơ cấu lựa chọn mức đóng có sự chênh lệch lớn: Khoảng 85% đến 90% người tham gia lựa chọn mức đóng tối thiểu dựa trên chuẩn nghèo nông thôn (thu nhập 700.000 đồng/tháng, mức đóng 154.000 đồng/tháng). Tỷ lệ người lựa chọn mức đóng cao còn rất thấp. Điều này tiềm ẩn rủi ro mức hưởng lương hưu trong tương lai sẽ không đủ bù đắp chi phí sinh hoạt do ảnh hưởng của trượt giá.

Thứ ba, sự thiếu hấp dẫn về gói quyền lợi: Pháp luật hiện hành chỉ thiết kế 2 chế độ dài hạn là hưu trí và tử tuất, thiếu vắng các chế độ ngắn hạn thiết thực như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động. Điều này làm giảm đáng kể động lực tham gia của lao động trẻ trong độ tuổi sinh đẻ và nhóm lao động tự do có thu nhập bấp bênh.

Thứ tư, rào cản về thời gian đóng tối thiểu: Quy định thời gian đóng bảo hiểm tối thiểu 20 năm để được hưởng lương hưu hàng tháng tạo áp lực rất lớn cho những người tham gia khi đã bước sang tuổi 40 hoặc 50. Mặc dù pháp luật cho phép đóng một lần cho tối đa 10 năm còn thiếu (120 tháng) khi đủ tuổi nghỉ hưu, nhưng số tiền đóng gộp một lần vẫn là khoản tài chính vượt quá khả năng tích lũy của nhiều hộ nông dân.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của thực trạng trên bắt nguồn từ sự kết hợp của nhiều yếu tố: tính chất bấp bênh của thu nhập nông nghiệp theo thời vụ, thói quen tích lũy tài chính truyền thống (giữ vàng, gửi tiết kiệm ngắn hạn) và nhận thức chưa đầy đủ về giá trị an sinh lâu dài. So sánh với các nghiên cứu của nhiều chuyên gia an sinh xã hội trong nước và quốc tế, có thể thấy mô hình chỉ cung ứng các chế độ bảo hiểm dài hạn mà không tích hợp quyền lợi ngắn hạn thường khó thành công tại các thị trường lao động phi chính thức.

Để minh họa trực quan xu hướng phát triển, số liệu từ Bảng 2.1 về số người tham gia và Bảng 2.3 về tổng số thu bảo hiểm xã hội tự nguyện qua các năm 2014 - 2019 của huyện Thanh Miện có thể được trình bày thông qua biểu đồ cột kết hợp đường (Combo Chart). Biểu đồ này sẽ phản ánh trực quan sự tương quan giữa các mốc can thiệp chính sách (năm 2016 khi áp dụng Luật mới và năm 2018 khi có hỗ trợ ngân sách) với tốc độ tăng trưởng người tham gia và tổng doanh thu quỹ, làm nổi bật tác động tích cực của các chính sách trợ giá an sinh.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện từ thực tiễn huyện Thanh Miện, luận văn đề xuất các nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Sửa đổi, bổ sung quy định của Luật Bảo hiểm xã hội: Quốc hội và Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội cần sớm sửa đổi Luật Bảo hiểm xã hội theo hướng giảm thời gian đóng bảo hiểm xã hội tối thiểu để hưởng lương hưu từ 20 năm xuống 15 năm và hướng tới 10 năm. Đồng thời, thiết kế thêm các gói bảo hiểm tự nguyện linh hoạt có bổ sung chế độ trợ cấp thai sản và ốm đau ngắn hạn trong giai đoạn 2021 - 2025 nhằm tăng 25% tỷ lệ thu hút lao động nữ và lao động trẻ.

2. Nâng mức hỗ trợ tài chính từ ngân sách Nhà nước: Chính phủ phối hợp với Hội đồng nhân dân tỉnh Hải Dương ban hành cơ chế hỗ trợ đặc thù, nâng mức hỗ trợ đóng bảo hiểm từ 30% lên 50% đối với hộ nghèo, từ 25% lên 40% đối với hộ cận nghèo và từ 10% lên 20% đối với các đối tượng lao động nông thôn trong giai đoạn 2022 - 2024, nhằm mục tiêu đưa tỷ lệ bao phủ bảo hiểm xã hội tự nguyện đạt từ 2,5% đến 3% lực lượng lao động toàn huyện.

3. Mở rộng và chuyên nghiệp hóa hệ thống đại lý thu: Bảo hiểm xã hội huyện Thanh Miện cần phối hợp chặt chẽ với Bưu điện huyện và Ủy ban nhân dân 19 xã, thị trấn mở rộng mạng lưới điểm thu đến từng thôn, xóm; áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý và biên lai thu điện tử, rút ngắn 50% thời gian xử lý thủ tục hành chính và bảo đảm 100% người tham gia được cài đặt ứng dụng bảo hiểm số trong giai đoạn 2021 - 2023.

4. Đổi mới phương thức tuyên truyền theo nhóm đối tượng: Cơ quan Bảo hiểm xã hội phối hợp với Hội Nông dân, Hội Phụ nữ tổ chức các hội nghị đối thoại trực tiếp, tư vấn theo từng nhóm tiểu thương, thợ thủ công, nông dân sản xuất giỏi; triển khai định kỳ hàng quý từ năm 2021 nhằm nâng cao mức độ hiểu biết chính sách của người dân đạt trên 90%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Thứ nhất, Cơ quan quản lý nhà nước và cơ quan lập pháp: Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Bảo hiểm xã hội Việt Nam và Ủy ban Xã hội của Quốc hội có thể khai thác các dữ liệu thực chứng và phân tích bất cập pháp lý để phục vụ công tác sửa đổi Luật Bảo hiểm xã hội và xây dựng các văn bản hướng dẫn dưới luật.

Thứ hai, Đội ngũ cán bộ thực thi chính sách bảo hiểm xã hội cấp huyện, cấp xã: Cán bộ Bảo hiểm xã hội huyện Thanh Miện, cán bộ phụ trách lao động - thương binh xã hội các xã, thị trấn và nhân viên đại lý thu có thể áp dụng các mô hình tuyên truyền, kỹ năng phát triển đối tượng và phương thức thu phí linh hoạt được đúc kết trong đề tài.

Thứ ba, Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Luật: Các cơ sở đào tạo luật học (chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật An sinh xã hội, Luật Lao động) có thể sử dụng luận văn làm tài liệu tham khảo chuyên sâu về phương pháp kết hợp lý luận pháp lý với phân tích dữ liệu thực tiễn cấp cơ sở.

Thứ tư, Các tổ chức chính trị - xã hội và người lao động tự do: Các cấp Hội Phụ nữ, Hội Nông dân và các nhóm lao động tự do có thể nắm vững quyền lợi, mức hỗ trợ tài chính và phương thức tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện để chủ động lập kế hoạch an sinh cho bản thân và gia đình.

Câu hỏi thường gặp

Người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện được hưởng những chế độ nào theo quy định hiện hành? Theo Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014, người tham gia được hưởng hai chế độ dài hạn là hưu trí và tử tuất. Người tham gia được lựa chọn mức đóng 22% vào quỹ hưu trí, tử tuất trên mức thu nhập tự chọn, đồng thời được Nhà nước hỗ trợ tiền đóng từ 10% đến 30% tùy theo phân loại hộ gia đình.

Mức đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện thấp nhất và cao nhất hiện nay là bao nhiêu? Mức đóng thấp nhất bằng 22% mức chuẩn hộ nghèo khu vực nông thôn (700.000 đồng), tương ứng 154.000 đồng/tháng chưa trừ hỗ trợ từ ngân sách. Mức đóng cao nhất bằng 22% của 20 lần mức lương cơ sở (1.490.000 đồng), tương ứng mức đóng tối đa 6.556.000 đồng/tháng.

Thời gian đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc có được cộng nối với bảo hiểm xã hội tự nguyện không? Theo khoản 3 Điều 5 Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014, thời gian đóng bảo hiểm bắt buộc và tự nguyện được cộng dồn liên thông để tính hưởng chế độ hưu trí và tử tuất. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho người lao động chuyển đổi khu vực làm việc mà không bị gián đoạn quyền lợi.

Tại sao phần lớn người lao động tại huyện Thanh Miện chỉ chọn mức đóng bảo hiểm tối thiểu? Do đặc thù lao động nông nghiệp có thu nhập thấp và bấp bênh theo mùa vụ, cùng với tâm lý ngắn hạn muốn tối thiểu hóa chi phí trước mắt. Ngoài ra, người dân chưa nhận thức đầy đủ rằng mức đóng thấp sẽ dẫn đến mức hưởng lương hưu thấp trong tương lai.

Quy định đóng một lần cho những năm còn thiếu được áp dụng trong trường hợp nào? Người tham gia đã đủ tuổi nghỉ hưu theo quy định nhưng thời gian đóng bảo hiểm xã hội còn thiếu không quá 10 năm (120 tháng) được phép đóng một lần cho đủ 20 năm để hưởng lương hưu ngay từ tháng liền kề sau tháng đóng đủ tiền.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện các vấn đề lý luận về pháp luật bảo hiểm xã hội tự nguyện và phân tích sâu sắc các điểm mới tiến bộ của Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014.
• Đánh giá khách quan thực trạng thi hành tại huyện Thanh Miện giai đoạn 2014 - 2019, chỉ ra sự tăng trưởng tích cực nhưng cũng nhận diện rõ những điểm nghẽn về mức đóng thấp và gói quyền lợi đơn điệu.
• Đóng góp luận cứ khoa học quan trọng đề xuất sửa đổi chính sách: giảm số năm đóng tối thiểu xuống 15 năm, bổ sung chế độ ngắn hạn và nâng mức hỗ trợ tài chính từ ngân sách.
• Xác định lộ trình triển khai đồng bộ các giải pháp quản lý, mở rộng đại lý thu và số hóa dịch vụ bảo hiểm xã hội giai đoạn 2021 - 2025.
• Kêu gọi sự chung tay vào cuộc của cấp ủy, chính quyền địa phương và các cơ quan chuyên môn nhằm đưa chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện thực sự trở thành chỗ dựa an sinh vững chắc cho mọi người lao động.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN VÀ SỰ ĐIỀU CHỈNH CỦA PHÁP LUẬT 1. Khái quát chung về bảo hiểm xã hội tự nguyện 1. Khái niệm bảo hiểm xã hội tự nguyện Con người muốn tồn tại và phát triển đòi hỏi phải lao động để tạo ra các giá trị giúp thỏa mãn những nhu cầu tối thiểu về vật chất và tinh thần. Tuy nhiên, không phải lúc nào cuộc sống của con người cũng thuận lợi, có thu nhập thường xuyên, sức khỏe ổn định mà nó luôn tiềm ẩn những nguy cơ, rủi ro như: thiên tai, lũ lụt, ốm đau, tai nạn, những biến động xã hội,… và không ai tránh được quy luật sinh lão bệnh tử.

Đó là những rủi ro nằm ngoài mong muốn mà con người không thể kiểm soát được. Để tạo ra cơ chế hỗ trợ một phần thu nhập cho người lao động khi họ bị giảm hoặc mất khả năng lao động, góp phần đảm bảo an sinh xã hội, các nước trên thế giới ngay từ rất sớm đã xây dựng các loại hình bảo hiểm xã hội. Thực tế cho thấy người lao động không chỉ làm việc cho mình mà còn cho cả xã hội nên Nhà nước phải có trách nhiệm chăm lo đời sống vật chất và tinh thần cho họ. Xuất phát từ nhu cầu của cuộc sống cần có sự san sẻ, giúp đỡ nhau đã dẫn đến những hoạt động tập thể phát huy truyền thống tương thân, tương ái trong xã hội, và bảo hiểm xã hội tự nguyện xuất hiện bên cạnh bảo hiểm xã hội bắt buộc như một yêu cầu tất yếu khách quan.

Nguyễn Tiến Phú và cộng sự, có thể hiểu: “Bảo hiểm xã hội tự nguyện là một loại hình BHXH do Nhà nước ban hành và quản lý để vận động, khuyến khích người lao động và người sử dụng lao động tự nguyện tham gia, nhằm đảm bảo bù đắp một phần thu nhập cho chính bản thân người lao động và gia đình họ bị giảm hoặc mất nguồn thu nhập do gặp phải những rủi ro xã hội như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, tuổi già… Đồng thời góp phần đảm bảo công bằng và ASXH” [19]. - Theo Từ điển giải thích thuật ngữ Luật học: “Bảo hiểm xã hội tự nguyện là loại hình bảo hiểm xã hội hình thành trên cơ sở kết hợp giữa tổ chức, bảo trợ của 8 Nhà nước với sự tham gia tự nguyện của người lao động có nhu cầu bảo hiểm” [30, tr. - Theo Luật BHXH Việt Nam năm 2006: “Bảo hiểm xã hội tự nguyện là loại hình BHXH mà người lao động tự nguyện tham gia, được lựa chọn mức đóng và phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình để hưởng BHXH” [24]. - Theo Luật BHXH Việt Nam năm 2014: “Bảo hiểm xã hội tự nguyện là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức mà người tham gia được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình và Nhà nước có chính sách hỗ trợ tiền đóng BHXH để người tham gia hưởng chế độ hưu trí và tử tuất” [25].

Như vậy, có nhiều khái niệm khác nhau về BHXH tự nguyện nhưng đều có những điểm chung là: BHXH tự nguyện do Nhà nước tổ chức và quản lý; người lao động hoàn toàn tự nguyện tham gia, không bị pháp luật cưỡng chế. Họ tự lựa chọn mức đóng và phương thức đóng phí BHXH theo quy định của pháp luật, phù hợp với điều kiện và khả năng tài chính của mình để được hưởng các chế độ BHXH. Có thể nói, BHXH tự nguyện là loại hình BHXH nhằm lấp đầy dần các khoảng trống chưa được tham gia loại hình BHXH bắt buộc của người lao động, là cầu nối, là bước quá độ tiến tới thực hiện BHXH cho mọi người lao động trong xã hội. Có thể thấy, định nghĩa về BHXH tự nguyện theo pháp luật Việt Nam năm 2014 đã có sự bổ sung so với Luật bảo hiểm xã hội 2006.

Theo đó, định nghĩa đã nhấn mạnh vai trò của Nhà nước trong BHXH tự nguyện, đồng thời định nghĩa cũng đưa ra 2 chế độ mà người tham gia BHXH tự nguyện được hưởng đó là chế độ hưu trí và chế độ tử tuất. Có thể thấy, định nghĩa về BHXH tự nguyện theo Luật bảo hiểm xã hội 2014 cụ thể hơn, rõ ràng hơn so với định nghĩa về BHXH tự nguyện trước đó, từ đó giúp NLĐ dễ hiểu hơn về BHXH tự nguyện và có cái nhìn tổng quát nhất về loại hình bảo hiểm này. Tuy nhiên việc quy định các chế độ BHXH tự nguyện trong khái niệm này phần nào làm hạn chế việc mở rộng chế độ BHXH tự nguyện. Do vậy, từ những quan điểm trên, luận văn đưa ra cách hiểu về BHXH tự nguyện như sau: “Bảo hiểm xã hội tự nguyện là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức mà người lao động tự nguyện tham gia, được lựa chọn mức đóng, phương thức 9 đóng phù hợp với thu nhập của mình và Nhà nước có chính sách hỗ trợ tiền đóng BHXH nhằm góp phần ổn định cuộc sống cho người lao động và gia đình khi người lao động bị giảm hoặc bị mất thu nhập do gặp phải những rủi ro hoặc sự kiện bảo hiểm như ốm đau, tai nạn lao động, tuổi già, tử tuất…; đồng thời góp phần đảm bảo công bằng, tiến bộ, văn minh và an sinh xã hội”.

Bản chất của bảo hiểm xã hội tự nguyện BHXH ra đời là nhu cầu khách quan và là sản phẩm tất yếu của nền kinh tế. Ở những quốc gia có nền kinh tế phát triển như Nhật, Đức, Anh, Canada… BHXH phát triển vững mạnh, cùng với hệ thống BHXH đa dạng, với nhiều loại hình BHXH phong phú. BHXH nhằm bù đắp những thiệt hại, rủi ro cho người lao động và gia đình họ khi gặp những biến cố trong cuộc sống, BHXH nói chung và BHXH nói riêng mang bản chất kinh tế và mang bản chất xã hội. Vì vậy, bản chất của BHXH nói chung, BHXH tự nguyện nói riêng là sự tương trợ cộng đồng, là sự đoàn kết đùm bọc chia sẻ rủi ro cho nhau, mang tính nhân văn, nhân đạo sâu sắc, cụ thể: Về bản chất kinh tế: BHXH nói chung, BHXH tự nguyện nói riêng đều thể hiện những người tham gia phải đóng góp một khoản tiền (trích trong thu nhập, sau khi trừ đi các khoản phục vụ tối thiểu cho nhu cầu cá nhân và không ảnh hưởng lớn đến cuộc sống của cá nhân) để lập một quỹ dự trữ.

Mục đích của việc hình thành quỹ này để trợ cấp cho những người tham gia BHXH tự nguyện khi gặp rủi ro dẫn đến giảm hoặc mất thu nhập. Quỹ hoạt động theo nguyên tắc “lấy số đông bù số ít người rủi ro”. Khoản tiền tạm thời nhàn rỗi được sử dụng cho hoạt động đầu tư sinh lời, quỹ BHXH với tư cách là một yếu tố cấu thành nên hệ thống tài chính quốc gia. Như vậy, BHXH tự nguyện cũng giống BHXH bắt buộc là quá trình phân phối lại thu nhập cho những thành viên khi phát sinh nhu cầu về BHXH như ốm đau, bệnh tật, già yếu, chết.

Xét trong nội tại BHXH tự nguyện thì sự phân phối của BHXH tự nguyện được thực hiện theo cả chiều dọc và chiều ngang. Theo chiều dọc là sự phân phối giữa những người khỏe mạnh với người ốm đau; giữa người trẻ và người già; giữa người có thu nhập cao với người có thu nhập thấp, giữa người ở khu vực này với người ở khu vực khác. Theo chiều ngang là sự phân phối giữa chính bản thân 10 người lao động theo thời gian giữa thời gian lao động và thời gian nghỉ hưu. Nhờ sự phân phối lại thu nhập mà đời sống của người lao động và gia đình họ luôn được đảm bảo trước những bất trắc và rủi ro xã hội.

Tóm lại, bản chất kinh tế của BHXH tự nguyện chính là việc hình thành và sử dụng quỹ BHXH tự nguyện góp phần tổ chức, phân phối lại thu nhập, nhằm bảo đảm đời sống của người lao động và gia đình họ trước những bất trắc, rủi ro xã hội. Về bản chất xã hội: Bản chất xã hội của BHXH tự nguyện được thể hiện ngay trong mục tiêu của nó. BHXH tự nguyện hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận. Mục tiêu của bất kỳ hệ thống BHXH nào cũng là mục tiêu xã hội, là một hoạt động vô vi lợi.

Điều này được thể hiện thông qua việc chi trả chế độ BHXH. Người tham gia BHXH tự nguyện sẽ được thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập khi họ bị giảm hoặc mất khả năng lao động. Do có sự chia sẻ rủi ro giữa những người tham gia BHXH tự nguyện nên mặc dù chỉ đóng một phần nhỏ trong thu nhập mình cho quỹ BHXH tự nguyện, nhưng có thể được hỗ trợ lại một khoản đủ lớn để giúp họ trang trải rủi ro. BHXH tự nguyện đó thực hiện nguyên tắc “lấy của số đông, bù cho số ít” như một chính sách xã hội nhằm đảm bảo đời sống cho người lao động khi thu nhập của họ bị giảm, bị mất hoặc không may gặp rủi ro khác mà tự họ không thể lo liệu được bản thân.

Trên góc độ vĩ mô, BHXH tự nguyện góp phần ổn định an ninh chính trị - trật tự an toàn xã hội, góp phần xóa đói giảm nghèo và giữ vững ổn định xã hội đã được ghi nhận và khẳng định tại Nghị quyết số 21- NQ/TW ngày 22/11/2012 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế giai đoạn 2012-2020: “Bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế là hai chính sách xã hội quan trọng, là trụ cột chính của hệ thống an sinh xã hội, góp phần thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, bảo đảm ổn định chính trị- xã hội và phát triển kinh tế xã hội” và Nghị quyết số 28-NQ/TW ngày 23/5/2018 về cải cách chính sách bảo hiểm xã hội: “Cải cách chính sách bảo hiểm xã hội để bảo hiểm xã hội thực sự là một trụ cột chính của hệ thống an sinh xã hội, từng bước mở rộng vững chắc diện bao phủ bảo hiểm xã hội, hướng tới mục tiêu bảo hiểm xã hội toàn dân”. 11 Về phương diện chính trị, pháp lý: Khi được Nhà nước đặt ra quy định và điều chỉnh bằng pháp luật, BHXH tự nguyện đã trở thành quyền cơ bản của người lao động, xét trên cả bình diện quốc gia và quốc tế.