Luận văn thạc sĩ: Khai thác bền vững tài nguyên rừng theo pháp luật môi trường Việt Nam

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích chuyên sâu về khai thác bền vững tài nguyên rừng tại Việt Nam, dựa trên các quy định pháp luật môi trường hiện hành, đề

• Tác giả: Vũ Trường Giang
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Phương
• Trường học: Trường Đại học Mở Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Khai thác bền vững tài nguyên rừng theo pháp luật môi trường Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về pháp luật khai thác bền vững tài nguyên rừng Việt Nam

Pháp luật khai thác bền vững tài nguyên rừng Việt Nam là hệ thống các quy phạm pháp luật điều chỉnh hoạt động khai thác, sử dụng và bảo vệ tài nguyên rừng. Hệ thống này bao gồm Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004, Luật Lâm nghiệp năm 2017, cùng nhiều nghị định và thông tư hướng dẫn thi hành. Mục tiêu cốt lõi là đảm bảo khai thác có hiệu quả nhưng vẫn duy trì được đa dạng sinh học và chức năng phòng hộ của rừng. Quá trình hình thành bắt đầu từ năm 1946 với các nghị định đầu tiên về lâm chính. Đến nay, hệ thống pháp luật đã phát triển toàn diện, bao gồm các nguyên tắc quản lý rừng bền vững, quy hoạch bảo vệ rừng, cấp phép khai thác và chế tài xử phạt vi phạm. Nguyên tắc hài hòa giữa lợi ích kinh tế và bảo tồn là nền tảng xuyên suốt toàn bộ hệ thống pháp luật này.

1.1. Khái niệm tài nguyên rừng và phân loại

Tài nguyên rừng bao gồm toàn bộ hệ sinh thái rừng với các thành phần động thực vật, đất, nước và không gian rừng. Theo pháp luật Việt Nam, tài nguyên rừng được phân loại thành ba loại chính: rừng đặc dụng nhằm bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học, rừng phòng hộ có chức năng bảo vệ môi trường và ngăn chặn thiên tai, rừng sản xuất cung cấp lâm sản cho nền kinh tế. Phân loại này là cơ sở pháp lý để áp dụng các quy định khai thác khác nhau tùy theo mục đích sử dụng và tính chất của từng loại rừng.

1.2. Nguyên tắc của pháp luật khai thác bền vững

Pháp luật khai thác bền vững tài nguyên rừng dựa trên các nguyên tắc cơ bản. Nguyên tắc bảo đảm đa dạng sinh học yêu cầu mọi hoạt động khai thác không được phá hủy hệ sinh thái rừng. Nguyên tắc khai thác có kế hoạch đòi hỏi phải thực hiện theo quy hoạch được phê duyệt. Nguyên tắc kết hợp bảo vệ và phát triển đảm bảo hài hòa giữa lợi ích kinh tế và bảo tồn. Mọi hoạt động khai thác phải có đánh giá tác động môi trường và đảm bảo khả năng tái sinh của rừng.

II. Thực trạng pháp luật khai thác bền vững tài nguyên rừng hiện hành

Thực trạng pháp luật khai thác bền vững tài nguyên rừng Việt Nam cho thấy nhiều tiến bộ đáng ghi nhận nhưng cũng tồn tại không ít hạn chế. Hệ thống pháp luật hiện hành bao gồm Luật Lâm nghiệp 2017, Luật Bảo vệ và Phát triển rừng 2004, cùng nhiều văn bản hướng dẫn thi hành. Các quy định về quy hoạch bảo vệ rừng, cấp phép khai thác và chế tài xử phạt đã được hoàn thiện đáng kể qua từng giai đoạn. Tuy nhiên, sự chồng chéo giữa các luật như Luật Đất đai, Luật Lâm nghiệp vẫn gây khó khăn trong thực tiễn áp dụng. Vấn đề mâu thuẫn về hình thức sử dụng đất rừng đặc dụng giữa Luật Đất đai và Luật Lâm nghiệp là một điển hình. Năng lực thực thi pháp luật ở địa phương còn yếu, tình trạng khai thác rừng trái phép vẫn diễn ra phức tạp ở nhiều vùng miền núi.

2.1. Điểm tiến bộ trong hệ thống pháp luật hiện hành

Luật Lâm nghiệp 2017 đánh dấu bước tiến quan trọng trong việc thống nhất quản lý nhà nước về lâm nghiệp. Luật đã bỏ quy định cho thuê rừng đặc dụng nhằm tránh mâu thuẫn với Luật Đất đai 2013. Các quy định về phân loại rừng, quản lý rừng sản xuất và rừng phòng hộ được chi tiết hóa rõ ràng hơn. Chế tài xử phạt vi phạm cũng được nâng cao, tạo sức răn đe tốt hơn đối với các hành vi xâm hại tài nguyên rừng.

2.2. Hạn chế và bất cập trong thực tiễn áp dụng

Sự chồng chéo giữa Luật Lâm nghiệp, Luật Đất đai và Luật Bảo vệ và Phát triển rừng gây khó khăn cho việc áp dụng thống nhất. Quy định về thẩm quyền quản lý rừng ở các cấp còn chưa rõ ràng, dẫn đến tình trạng đùn đẩy trách nhiệm. Năng lực kiểm tra, giám sát của cơ quan chuyên môn còn hạn chế. Tình trạng khai thác rừng trái phép vẫn diễn ra ở nhiều nơi, đặc biệt tại các vùng sâu vùng xa.

III. Giải pháp hoàn thiện pháp luật khai thác bền vững tài nguyên rừng

Để hoàn thiện pháp luật khai thác bền vững tài nguyên rừng, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước tiên, cần rà soát và loại bỏ các quy định chồng chéo giữa Luật Lâm nghiệp, Luật Đất đai và Luật Bảo vệ và Phát triển rừng. Thứ hai, xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành trong quản lý rừng bền vững. Thứ ba, tăng cường năng lực thực thi pháp luật ở địa phương thông qua đào tạo cán bộ và trang bị phương tiện hiện đại. Thứ tư, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ giám sát rừng bằng vệ tinh và thiết bị bay không người lái. Cuối cùng, cần hoàn thiện chế tài xử phạt để đảm bảo tính răn đe và công bằng trong thực thi pháp luật bảo vệ rừng.

3.1. Hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật về quản lý rừng

Cần xây dựng Luật Lâm nghiệp sửa đổi, bổ sung để thống nhất các quy định về quản lý rừng bền vững. Quy định rõ thẩm quyền của từng cấp chính quyền trong quản lý, bảo vệ và khai thác rừng. Ban hành tiêu chí đánh giá rừng bền vững phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội Việt Nam. Xây dựng cơ chế khuyến khích cộng đồng địa phương tham gia bảo vệ rừng hiệu quả.

3.2. Nâng cao năng lực thực thi và giám sát bảo vệ rừng

Đào tạo chuyên sâu cho cán bộ kiểm lâm và quản lý rừng ở địa phương về kỹ năng giám sát và xử lý vi phạm. Trang bị công nghệ giám sát rừng hiện đại như hệ thống vệ tinh viễn thám, camera giám sát tự động. Xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành giữa kiểm lâm, công an và chính quyền địa phương. Tăng cường kiểm tra định kỳ và xử lý nghiêm các hành vi khai thác rừng trái phép.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn của pháp luật khai thác bền vững

Pháp luật khai thác bền vững tài nguyên rừng Việt Nam đã trải qua quá trình hình thành và phát triển lâu dài, từ những nghị định đầu tiên năm 1946 đến Luật Lâm nghiệp 2017. Hệ thống pháp luật này đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ tài nguyên rừng quốc gia, đảm bảo phát triển kinh tế hài hòa với bảo tồn môi trường. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng vẫn còn nhiều bất cấp cần được nghiên cứu và hoàn thiện. Việc áp dụng pháp luật trong thực tiễn đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, cộng đồng địa phương và doanh nghiệp. Ứng dụng thực tiễn thể hiện rõ trong các hoạt động quy hoạch rừng, cấp phép khai thác, xử phạt vi phạm và giám sát bảo tồn. Để đạt mục tiêu khai thác bền vững, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao năng lực thực thi.

4.1. Ý nghĩa lý luận của pháp luật khai thác bền vững

Pháp luật khai thác bền vững tài nguyên rừng có ý nghĩa lý luận quan trọng trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Hệ thống pháp luật này thể hiện quan điểm của Đảng và Nhà nước về phát triển bền vững, bảo vệ môi trường sinh thái. Đồng thời, nó là cơ sở khoa học để nghiên cứu, giảng dạy trong các trường đại học và viện nghiên cứu về luật môi trường và luật kinh tế.

4.2. Ứng dụng thực tiễn trong quản lý rừng bền vững

Trong thực tiễn, pháp luật khai thác bền vững được áp dụng rộng rãi trong quản lý rừng sản xuất, rừng phòng hộ và rừng đặc dụng. Các quy định về cấp phép khai thác, đánh giá tác động môi trường và giám sát bảo tồn đã phát huy tác dụng tích cực. Tuy nhiên, hiệu quả thực thi phụ thuộc lớn vào năng lực của cán bộ địa phương và sự hợp tác của cộng đồng dân cư sống gần rừng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê từ Tổ chức Nông Lương Thế giới, mỗi năm toàn cầu mất đi khoảng 9 triệu ha rừng tự nhiên do áp lực khai thác và chuyển đổi mục đích sử dụng đất. Tại Việt Nam, sau giai đoạn suy giảm nghiêm trọng vào đầu thập niên 1990 với tỷ lệ che phủ chỉ còn 27,8%, diện tích rừng đã từng bước phục hồi và đạt độ che phủ 41,6% vào năm 2018. Tuy nhiên, sự phát triển này vẫn đối mặt với thách thức lớn khi giá trị môi trường sinh thái chiếm tới 75% đến 80% tổng giá trị tài nguyên rừng nhưng chưa được khai thác tương xứng so với 20% đến 25% giá trị trực tiếp từ gỗ và lâm sản truyền thống.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết xung đột giữa nhu cầu tăng trưởng kinh tế lâm nghiệp với yêu cầu bảo tồn đa dạng sinh học trong bối cảnh thực thi Luật Lâm nghiệp năm 2017. Mục tiêu cụ thể của đề tài nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận về khai thác bền vững, phân tích các điểm mới và bất cập trong hệ thống quy phạm pháp luật hiện hành, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả quản trị tài nguyên rừng. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian pháp lý tại Việt Nam với trọng tâm dữ liệu thực tiễn trong giai đoạn từ năm 2015 đến năm 2019. Luận văn mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện cơ chế quản lý, hướng tới cân bằng ba trụ cột kinh tế, xã hội và môi trường, đồng thời bảo vệ nguồn thu bền vững từ xuất khẩu lâm sản đạt hơn 9,3 tỷ USD mỗi năm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng Lý thuyết hệ sinh thái rừng do A.G. Tansley khởi xướng năm 1935 cùng các phát triển của E.P. Odum, xác định rừng là một thể thống nhất sinh học - vật lý có khả năng tự phục hồi khi không bị can thiệp tiêu cực. Đồng thời, đề tài kết hợp Lý thuyết phát triển bền vững để xây dựng mô hình quản trị lâm nghiệp dung hòa giữa tăng trưởng kinh tế, công bằng xã hội và an ninh môi trường.

Bốn khái niệm then chốt được phân tích xuyên suốt bao gồm:

• Rừng: Theo Điều 2 Luật Lâm nghiệp năm 2017, rừng là hệ sinh thái có diện tích liên vùng từ 0,3 ha trở lên, độ tàn che của tán cây từ 0,1 trở lên và chiều cao cây đạt chuẩn theo từng điều kiện lập địa từ 1,0 m đến 5,0 m.
• Khai thác bền vững tài nguyên rừng: Hoạt động thu lấy và sử dụng giá trị lâm sản kết hợp khai thác dịch vụ môi trường rừng mà không làm suy giảm cấu trúc, khả năng tái sinh và đa dạng sinh học của hệ sinh thái.
• Giá trị rừng: Tổng hòa các yếu tố cấu thành hệ sinh thái, trong đó giá trị dịch vụ môi trường như hấp thụ các-bon, giữ nước và chống xói mòn chiếm 75% đến 80%, vượt trội so với giá trị kinh tế trực tiếp chiếm 20% đến 25%.
• Phân loại rừng: Xác lập chế độ pháp lý riêng biệt cho ba loại rừng gồm rừng đặc dụng, rừng phòng hộ và rừng sản xuất nhằm tối ưu hóa chức năng kinh tế và bảo tồn.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp từ hệ thống văn bản pháp luật như Luật Lâm nghiệp năm 2017, Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004, Nghị định số 156/2018/NĐ-CP, Thông tư số 28/2018/TT-BNNPTNT cùng các văn bản dưới luật từ năm 1993 đến năm 2019. Nguồn dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ báo cáo định kỳ của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Tổng cục Lâm nghiệp và số liệu quốc tế từ FAO.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát 100% các đạo luật chuyên ngành lâm nghiệp của Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử, kết hợp chọn mẫu điển hình đối với các vụ việc vi phạm và điểm nóng suy giảm diện tích rừng tại Tây Nguyên với hơn 2,55 triệu ha và Vườn quốc gia Phú Quốc với 60 vụ vi phạm pháp luật lâm nghiệp. Phương pháp phân tích chủ đạo là duy vật biện chứng, phân tích luật học so sánh, tổng hợp quy nạp và phân tích logic. Phương pháp so sánh luật học được lựa chọn nhằm làm rõ bước chuyển biến về chất giữa các quy định cũ và mới, từ đó chỉ ra những khoảng trống pháp lý cần bổ sung trong thực tiễn áp dụng. Toàn bộ quá trình thu thập và xử lý thông tin được thực hiện trong khung thời gian từ năm 2017 đến năm 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, thể chế lâm nghiệp có sự chuyển dịch mang tính bước ngoặt từ phương thức khai thác gỗ truyền thống sang kinh doanh đa dạng hóa dịch vụ môi trường rừng. Tỷ lệ che phủ rừng toàn quốc phục hồi liên tục, đạt mức 41,6% vào năm 2018 so với mức trung bình 29% của thế giới, đồng thời kim ngạch xuất khẩu gỗ và lâm sản đạt 9,3 tỷ USD, đưa Việt Nam vươn lên vị trí thứ 5 toàn cầu.

Thứ hai, việc áp dụng chứng chỉ quản lý rừng bền vững quốc tế còn rất hạn chế. Cả nước hiện có khoảng 3 triệu ha rừng trồng sản xuất, nhưng tính đến năm 2018 mới chỉ có hơn 230.000 ha được cấp chứng chỉ quản lý rừng bền vững, tương đương tỷ lệ khoảng 7,7%, tạo ra khoảng cách lớn so với mục tiêu 1 triệu ha vào năm 2025.

Thứ ba, tình trạng vi phạm pháp luật lâm nghiệp và phá rừng tự nhiên vẫn diễn biến phức tạp tại các vùng trọng điểm. Điển hình tại Tây Nguyên, diện tích rừng năm 2016 còn 2,55 triệu ha, giảm hơn 3.170 ha so với năm 2015, chiếm 53,7% tổng diện tích rừng bị thiệt hại trên cả nước. Tại Điện Biên, chỉ trong 9 tháng đã ghi nhận 229 vụ phá rừng làm thiệt hại 195,6 ha.

Thứ tư, chính sách hỗ trợ tài chính cho chủ rừng tự nhiên khi thực hiện lệnh đóng cửa rừng còn thấp, trung bình chỉ khoảng 200.000 đồng/ha/năm, tạo ra sự chênh lệch lớn so với mức thu nhập từ 150 đến 250 triệu đồng/ha của rừng trồng sản xuất sau chu kỳ 6 đến 10 năm.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những hạn chế trên xuất phát từ sự thiếu đồng bộ giữa quy hoạch lâm nghiệp cấp quốc gia với quy hoạch sử dụng đất cấp tỉnh. Tình trạng chuyển đổi rừng phòng hộ sang mục đích kinh tế thông qua điều chỉnh quy hoạch đất đai diễn ra phức tạp, điển hình như dự án quy mô hơn 100 ha tại khu vực núi Ngang thuộc tỉnh Vĩnh Phúc. Ngoài ra, việc quy định thẩm quyền phê duyệt chuyển mục đích sử dụng trên 20 ha thuộc Thủ tướng Chính phủ và trên 50 ha thuộc Quốc hội vẫn bị lợi dụng qua các hình thức phân kỳ dự án.

So với các nghiên cứu giai đoạn trước, luận văn làm rõ bước tiến lớn của Luật Lâm nghiệp năm 2017 khi chính thức luật hóa lệnh đóng cửa rừng tự nhiên tại các Điều 29 đến Điều 32. Dữ liệu thực tiễn có thể được mô hình hóa qua bảng tổng hợp so sánh các chỉ tiêu kỹ thuật khai thác lâm sản: đối với rừng phòng hộ tự nhiên, cường độ khai thác chọn không quá 20% trữ lượng, độ tàn che sau khai thác phải duy trì trên 0,6; đối với rừng trồng phòng hộ, mật độ sau tỉa thưa phải đạt tối thiểu 600 cây/ha. Sự tương quan giữa biểu đồ tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu 9,3 tỷ USD và tỷ lệ rừng có chứng chỉ 7,7% phản ánh áp lực cấp bách phải chuẩn hóa nguồn gốc gỗ hợp pháp trước các rào cản thương mại quốc tế.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện thể chế và khắc phục xung đột pháp luật giữa Luật Lâm nghiệp năm 2017 và Luật Đất đai năm 2013. Bộ Tài nguyên và Môi trường cùng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cần ban hành thông tư liên tịch trước năm 2021 nhằm thống nhất tiêu chí phân loại đất rừng, kiểm soát chặt chẽ quy trình chuyển đổi mục đích sử dụng đối với các diện tích rừng phòng hộ từ 20 ha đến trên 50 ha.

Thứ hai, nâng mức hỗ trợ tài chính cho công tác bảo vệ rừng tự nhiên. Chính phủ và Bộ Tài chính cần điều chỉnh mức hỗ trợ đóng cửa rừng từ mức 200.000 đồng/ha/năm lên mức tối thiểu 600.000 đến 800.000 đồng/ha/năm trong giai đoạn 2020 đến 2023, giúp đảm bảo sinh kế cho người dân vùng đệm và giảm áp lực xâm hại tài nguyên rừng.

Thứ ba, đẩy mạnh lộ trình cấp chứng chỉ quản lý rừng bền vững quy mô toàn quốc. Cục Lâm nghiệp cần hoàn thiện bộ tiêu chí quản lý rừng bền vững tương thích tiêu chuẩn quốc tế, phấn đấu nâng diện tích rừng trồng sản xuất có chứng chỉ từ 230.000 ha lên 300.000 ha vào năm 2020 và đạt mốc 1 triệu ha vào năm 2025.

Thứ tư, tăng cường hiệu lực cưỡng chế và ứng dụng công nghệ giám sát viễn thám. Lực lượng Kiểm lâm phối hợp Ủy ban nhân dân các cấp thiết lập hệ thống cảnh báo sớm mất rừng bằng vệ tinh, đặt mục tiêu giảm ít nhất 20% số vụ vi phạm hành chính và giảm 30% diện tích rừng bị thiệt hại hàng năm tại các địa bàn trọng điểm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách lâm nghiệp. Nghiên cứu cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cùng các cơ quan hữu quan xây dựng văn bản hướng dẫn Luật Lâm nghiệp năm 2017, điều chỉnh định mức chi trả dịch vụ môi trường rừng và chính sách hỗ trợ 200.000 đồng/ha/năm.

Thứ hai, các chủ rừng tổ chức và doanh nghiệp khai thác, chế biến gỗ. Doanh nghiệp có thể tham khảo quy trình xây dựng phương án quản lý rừng bền vững theo Thông tư số 28/2018/TT-BNNPTNT, chuẩn hóa quy trình chuỗi hành trình sản phẩm để đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu sang các thị trường quốc tế với kim ngạch mục tiêu trên 9,3 tỷ USD.

Thứ ba, lực lượng Kiểm lâm và cơ quan tiến hành tố tụng tại địa phương. Cán bộ thực thi có thể sử dụng các phân tích pháp lý trong luận văn để chuẩn hóa hồ sơ xử phạt vi phạm hành chính, áp dụng các chế tài hình sự và dân sự đối với hành vi hủy hoại rừng và khai thác lâm sản trái phép.

Thứ tư, giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Luật Kinh tế, Luật Môi trường. Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu chuyên sâu về pháp luật tài nguyên thiên nhiên và phát triển kinh tế sinh thái.

Câu hỏi thường gặp

Khai thác bền vững tài nguyên rừng theo Luật Lâm nghiệp năm 2017 được hiểu như thế nào? Khai thác bền vững là hoạt động thu hoạch lâm sản song song với bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển dịch vụ môi trường rừng. Pháp luật hiện nay coi trọng toàn diện các giá trị sinh thái chiếm 75% đến 80% tổng giá trị rừng, thay vì chỉ tập trung vào khai thác gỗ chiếm 20% đến 25% như giai đoạn trước.

Điều kiện khai thác lâm sản trong rừng phòng hộ tự nhiên được quy định ra sao? Chủ rừng chỉ được khai thác cây chết, gãy đổ, sâu bệnh hoặc tỉa thưa cây đứng ở nơi có mật độ vượt chuẩn trong thời gian mở cửa rừng. Phương thức khai thác chọn phải đảm bảo cường độ không quá 20% trữ lượng và duy trì độ tàn che sau khai thác trên 0,6 theo quy định tại Nghị định số 156/2018/NĐ-CP.

Chính sách đóng cửa rừng tự nhiên tại Việt Nam được thể chế hóa như thế nào? Từ các chỉ thị riêng lẻ ban hành từ năm 1993, chính sách dừng khai thác gỗ rừng tự nhiên đã được chính thức luật hóa tại các Điều 29 đến Điều 32 Luật Lâm nghiệp năm 2017. Nhà nước chịu trách nhiệm bảo đảm ngân sách hỗ trợ cho chủ rừng nhằm bảo tồn hệ sinh thái và duy trì độ che phủ đạt trên 41,6%.

Tại sao tỷ lệ cấp chứng chỉ quản lý rừng bền vững tại Việt Nam vẫn còn thấp? Cả nước hiện mới có hơn 230.000 ha trên tổng số 3 triệu ha rừng trồng sản xuất đạt chứng chỉ, chiếm khoảng 7,7%. Nguyên nhân do chi phí đánh giá cao, hồ sơ đất đai của chủ rừng còn thiếu đồng bộ và nhân lực am hiểu tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế chưa đáp ứng kịp mục tiêu 1 triệu ha vào năm 2025.

Quy hoạch lâm nghiệp cấp quốc gia có điểm gì mới so với pháp luật cũ? Luật Lâm nghiệp năm 2017 đã bãi bỏ quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng ở 4 cấp hành chính để thay thế bằng Quy hoạch lâm nghiệp cấp quốc gia duy nhất. Quy hoạch mới quản lý tập trung các diện tích rừng liên vùng từ 0,3 ha trở lên và liên kết trực tiếp với quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý và khai thác bền vững tài nguyên rừng, khẳng định vai trò chi phối của giá trị môi trường sinh thái chiếm tới 80% tổng giá trị rừng.
• Làm rõ những bước tiến vượt bậc của Luật Lâm nghiệp năm 2017 trong việc thể chế hóa lệnh đóng cửa rừng tự nhiên và đa dạng hóa nguồn thu từ dịch vụ chi trả môi trường rừng.
• Chỉ ra các nút thắt thực thi gồm tỷ lệ rừng có chứng chỉ quốc tế mới đạt 7,7%, mức hỗ trợ bảo vệ rừng 200.000 đồng/ha/năm còn thấp và các nguy cơ chuyển đổi đất rừng sai quy hoạch.
• Xây dựng 4 nhóm giải pháp trọng tâm về hoàn thiện thể chế, nâng hạn mức hỗ trợ tài chính, chuẩn hóa chứng chỉ rừng và ứng dụng công nghệ viễn thám giám sát.
• Xác định lộ trình then chốt hướng tới mục tiêu đạt 1 triệu ha rừng có chứng chỉ bền vững vào năm 2025 và bảo vệ vững chắc tỷ lệ che phủ rừng toàn quốc trên 41,6%.

Đóng góp lớn nhất của công trình là cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giúp cân bằng lợi ích giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế lâm nghiệp. Các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và nhà nghiên cứu cần tiếp tục phối hợp triển khai đồng bộ các giải pháp thể chế nêu trên để hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững tài nguyên rừng Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT KHAI THÁC BỀN VỮNG TÀI NGUYÊN RỪNG 1. Quan niệm về khai thác bền vững tài nguyên rừng 1. Khái niệm tài nguyên rừng và phân loại tài nguyên rừng Rừng là bộ phận cấu thành quan trọng bậc nhất của hệ sinh quyển và có ý nghĩa lớn trong việc phát triển kinh tế - xã hội, sinh thái và môi trường. Có rất nhiều định nghĩa, khái niệm về rừng đã được đưa ra.

Tùy vào từng chuyên ngành của các ngành khoa học khác nhau mà có những định nghĩa cũng khác nhau về rừng. Khi nói đến rừng chúng ta thường hay nghĩ đến nó là những khu vực rộng lớn với rất nhiều cây và là nhà của nhiều loài động vật. Theo cách hiểu chung nhất thì "Rừng là quần xã sinh vật trong đó cây rừng là thành phần chủ yếu. Quần xã sinh vật phải có diện tích đủ lớn.

Giữa quần xã sinh vật và môi trường, các thành phần trong quần xã sinh vật phải có mối quan hệ mật thiết để đảm bảo khác biệt giữa hoàn cảnh rừng và các hoàn cảnh khác" [38]. Dưới giác độ sinh thái học thì một tập hợp cây gỗ có mật độ thưa, tán lá và hệ thống rễ của chúng không giao nhau thì không được gọi là rừng. Khu đất như thế thường được gọi là công viên hay vườn cây. Ngược lại, "rừng phải là một tập hợp vô số cây thân gỗ, cây thân bụi, thảm cỏ và các sinh vật khác định cư trên một khoảng đất nhất định và giữa chúng có mối quan hệ qua lại chặt chẽ với nhau, tán lá và hệ rễ của chúng phải giao nhau" [25, tr.

Nhà bác học người Nga G. Morozov (1912) đã định nghĩa như sau: "Rừng là những quần xã cây gỗ, trong đó chúng biểu hiện các ảnh hưởng qua lại lẫn nhau làm nảy sinh ra những hiện tượng mới mà những cây mọc đơn lẻ không có. Trong quần lạc sinh địa rừng không chỉ có mối quan hệ qua lại giữa các cây rừng với nhau mà còn có mối quan hệ qua lại giữa chung với đất và môi trường không khí; rừng có khả năng tự phục hồi". Xukachev (1945, 1960) đã cho rằng "rừng là 6 một quần lạc sinh địa" và "quần lạc sinh địa rừng là một khoảnh đất bất kỳ có sự đồng nhất về thành phần, cấu trúc và các đặc điểm của các thành phần tạo nên nó và về mối quan hệ giữa chúng với nhau, có nghĩa là đồng nhất về thực vật che phủ, về thế giới động vật và vi sinh vật cư trú tại đó về các điều kiện tiểu khí hậu, thủy văn và đất đai, về các kiểu trao đổi vật chất và năng lượng giữa các thành phần của nó với nhau và với các hiện tượng tự nhiên khác".

Xuất phát từ quan điểm hệ thống, X. Belov người Nga định nghĩa: "Rừng là một hệ thống sinh học tự điều chỉnh, bao gồm thảm cây gỗ, cây bụi, thảm cỏ, động vật, vi sinh vật, đất và chế độ thủy văn, không khí và các sinh vật sống trên đất" [Dẫn theo 25, tr. Quan điểm thứ hai, của các nhà khoa học phương Tây, coi rừng là một hệ sinh thái. Tansley là người đầu tiên đề cập đến khái niệm hệ sinh thái vào năm 1935, "mặc dù các cơ thể sống luôn có xu hướng muốn tách khỏi môi trường sống để dành được sự chú ý đặc biệt, nhưng thực tế các cơ thể sống không thể tách khỏi môi trường mà chúng phải cùng với môi trường sống đó hợp thành một thể thống nhất vật lý - sinh học thống nhất.

Những hệ thống này là những đơn vị cơ bản của tự nhiên và được gọi là hệ sinh thái". Các nhà khoa học như Linderman (1942), C. Odum (1971,1975) và Whitetaker (1975)… đều coi hệ sinh thái là đơn vị chức năng cơ bản trong sinh thái học, trong đó bao gồm các thành phần tự sinh vật và các hoàn cảnh vô sinh, giữa các thành phần đó luôn có ảnh hưởng qua lại đến nhau và đều cần thiết để giữ gìn sự sống dưới dạng như đã tồn tại trên trái đất. Một hệ sinh thái được gọi là hệ sinh thái rừng khi các thành phần thực vật trong đó bao gồm những cây thân gỗ (hoặc các loài cây họ tre nứa, cau dừa…) sống lâu năm, có mật độ đủ lớn để chi phối các hoạt động trao đổi vật chất và tích lũy năng lượng của hệ sinh thái đó tạo ra một môi trường sinh thái bên trong hoàn toàn khác biệt [28, tr.

Như vậy, rừng được đặc trưng bởi ba đặc điểm sau đây: (1) Các loài cây gỗ và giữa các loài cây gỗ với các loài cây khác (cây bụi, cỏ rêu, dây leo…) có ảnh hưởng qua lại với nhau. Đặc điểm ảnh hưởng qua lại có thể có ích cho cây gỗ nhưng cũng có thể có hại cho cây gỗ. 7 (2) Các thành phần của rừng không chỉ phụ thuộc vào môi trường mà chính bản thân chúng cũng tác động trở lại môi trường. Sự tác động này dẫn đến hình thành tiểu khí hậu và đất đặc trưng cho rừng.

(3) Rừng có khả năng tự phục hồi, đảm bảo sự thay thế các thế hệ, nhưng khả năng này chỉ có được khi rừng không bị tác động xấu từ bên ngoài [25, tr. Để hướng dẫn đo đạc và công bố độ che phủ rừng mỗi nước, trong Báo cáo FRA năm 2015, FAO đã định nghĩa rừng như sau: "Rừng là một diện tích đất rộng hơn 0.5 hec-ta với cây cao hơn 5 mét, có tán bao phủ hơn 10 phần trăm, hoặc cây có thể vươn tới ngưỡng đó trong những điều kiện đặc biệt, không bao gồm đất mà trong đó, phần lớn thuộc về đất nông nghiệp hay đất thành thị…" [30]. Tổ chức gỗ nhiệt đới quốc tế đưa ra định nghĩa, giống như FAO, được Thang Hooi Chiew (2006) tiếp nhận như sau: "Đất phải rộng trên 0,5 héc-ta, với chiều cao của các cây hơn 5m và độ che phủ hơn 10 phần trăm hoặc các cây có khả năng đạt đến ngưỡng nguyên vị của nó. Điều này không bao gồm đất mà phần lớn đang sử dụng đất đô thị hoặc nông nghiệp.

Các cây có khả năng đạt đến độ cao tối thiểu là 5 mét. Những diện tích đang khôi phục mà chưa đạt được nhưng hy vọng sẽ đạt độ che phủ 10 phần trăm thì được chấp nhận và bao gồm cả các cây có chiều cao 5 mét…" [Dẫn theo 16]. Ở Việt Nam, theo Điều 2 khoản 3 Luật Lâm nghiệp 2017: "Rừng là một hệ sinh thái bao gồm các loài thực vật rừng, động vật rừng, nấm, vi sinh vật, đất rừng và các yếu tố môi trường khác, trong đó thành phần chính là một hoặc một số loài cây thân gỗ, tre, nứa, cây họ cau có chiều cao được xác định theo hệ thực vật trên núi đất, núi đá, đất ngập nước, đất cát hoặc hệ thực vật đặc trưng khác; diện tích liên vùng từ 0,3 ha trở lên; độ tàn che từ 0,1 trở lên" [24]. Định nghĩa này được xác định theo ba tiêu chí: diện tích; chiều cao cây; độ tàn che để phù hợp với thực tiễn Việt Nam và đáp ứng yêu cầu chung của quốc tế.

Như vậy, theo khái niệm này, một diện tích được coi là rừng khi đáp ứng các tiêu chí bao gồm: i) Có các loài thực vật rừng, động vật rừng, nấm, vi sinh vật, đất rừng và các yếu tố môi trường khác; ii) Một số loài cây thân gỗ, tre, nứa, cây họ cau có 8 chiều cao được xác định theo hệ thực vật; iii) Diện tích liên vùng từ 0,3 ha trở lên và iv) độ tàn che từ 0,1 trở lên. Độ tàn che được hiểu là mức độ che kín của tán cây rừng theo phương thẳng đứng trên một đơn vị diện tích rừng được biểu thị bằng tỷ lệ phần mười. Chiều cao trung bình được xác định phụ thuộc vào diện tích rừng đó là rừng tự nhiên hay rừng trồng. Điều 4 khoản 3 Nghị định 156/2018/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Lâm nghiệp (sau đây gọi là Nghị định số 156/2018/NĐ-CP) quy định về chiều cao trung bình của cây rừng tự nhiên như sau: Chiều cao trung bình của cây rừng là thành phần chính của rừng tự nhiên được phân chia theo các điều kiện lập địa như sau: a) Rừng tự nhiên trên đồi, núi đất và đồng bằng: chiều cao trung bình của cây rừng từ 5,0 m trở lên; b) Rừng tự nhiên trên đất ngập nước ngọt: chiều cao trung bình của cây rừng từ 2,0 m trở lên; c) Rừng tự nhiên trên đất ngập phèn: chiều cao trung bình của cây rừng từ 1,5 m trở lên; d) Rừng tự nhiên trên núi đá, đất cát, đất ngập mặn và các kiểu rừng ở điều kiện sinh thái đặc biệt khác: chiều cao trung bình của cây rừng từ 1,0 m trở lên.

Điều 5 khoản 3 Nghị định số 156/2018/NĐ-CP chiều cao trung bình của cây rừng được phân chia theo các điều kiện lập địa như sau: a) Rừng trồng trên đồi, núi đất và đồng bằng, trên đất ngập phèn: chiều cao trung bình của cây rừng từ 5,0 m trở lên; b) Rừng trồng trên núi đá có đất xen kẽ, trên đất ngập nước ngọt: chiều cao trung bình của cây rừng từ 2,0 m trở lên; c) Rừng trồng trên đất cát, đất ngập mặn: chiều cao trung bình của cây rừng từ 1,0 m trở lên. Có nhiều cách phân loại rừng theo các tiêu chí khác nhau. Một số cách phân loại phổ biến như: i) Theo hình thức sở hữu rừng: Sở hữu toàn dân, sở hữu nhà 9 nước, sở hữu ngoài nhà nước, sở hữu tư nhân.); ii) Theo mục đích sử dụng: Rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, rừng sản xuất, rừng chắn cát, rừng nghiên cứu khoa học.; iii) Theo nguồn gốc hình thành: Rừng tự nhiên, rừng trồng.; iv) Theo mức độ tác động của con người: Rừng tái sinh, rừng nguyên sinh, rừng thứ sinh, rừng phục hồi.; v) Theo trữ lượng của cây rừng chính: Rất giàu, giàu, trung bình, nghèo.; vi) Theo thổ nhưỡng: Rừng núi đất, rừng núi đá, rừng ngập nước, rừng trên bãi cát ven biển.; vii) Theo cây rừng chính: Rừng gỗ, rừng tre nứa, rừng thuần loài, rừng hỗn giao. viii) Theo khả năng tăng trưởng hay phát triển của rừng: Rừng chưa khép tán, rừng đang phát triển tốt, rừng thành thục, rừng già cỗi, rừng nghèo kiệt.; ix) Theo cấu trúc sinh thái: Rừng thấp tầng, rừng nhiều tầng, rừng mưa, rừng nhiệt đới, rừng ôn đới, rừng xú vẹt, rừng Tràm, rừng Đước.