Luận văn thạc sĩ: Khai thác bền vững tài nguyên rừng theo pháp luật môi trường Việt Nam

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích chuyên sâu về khai thác bền vững tài nguyên rừng tại Việt Nam, dựa trên các quy định pháp luật môi trường hiện hành, đề

• Tác giả: Vũ Trường Giang
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Phương
• Trường học: Trường Đại học Mở Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Khai thác bền vững tài nguyên rừng theo pháp luật môi trường Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về pháp luật khai thác bền vững tài nguyên rừng Việt Nam

Pháp luật khai thác bền vững tài nguyên rừng Việt Nam là hệ thống các quy phạm pháp luật điều chỉnh hoạt động khai thác, sử dụng và bảo vệ tài nguyên rừng. Hệ thống này bao gồm Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004, Luật Lâm nghiệp năm 2017, cùng nhiều nghị định và thông tư hướng dẫn thi hành. Mục tiêu cốt lõi là đảm bảo khai thác có hiệu quả nhưng vẫn duy trì được đa dạng sinh học và chức năng phòng hộ của rừng. Quá trình hình thành bắt đầu từ năm 1946 với các nghị định đầu tiên về lâm chính. Đến nay, hệ thống pháp luật đã phát triển toàn diện, bao gồm các nguyên tắc quản lý rừng bền vững, quy hoạch bảo vệ rừng, cấp phép khai thác và chế tài xử phạt vi phạm. Nguyên tắc hài hòa giữa lợi ích kinh tế và bảo tồn là nền tảng xuyên suốt toàn bộ hệ thống pháp luật này.

1.1. Khái niệm tài nguyên rừng và phân loại

Tài nguyên rừng bao gồm toàn bộ hệ sinh thái rừng với các thành phần động thực vật, đất, nước và không gian rừng. Theo pháp luật Việt Nam, tài nguyên rừng được phân loại thành ba loại chính: rừng đặc dụng nhằm bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học, rừng phòng hộ có chức năng bảo vệ môi trường và ngăn chặn thiên tai, rừng sản xuất cung cấp lâm sản cho nền kinh tế. Phân loại này là cơ sở pháp lý để áp dụng các quy định khai thác khác nhau tùy theo mục đích sử dụng và tính chất của từng loại rừng.

1.2. Nguyên tắc của pháp luật khai thác bền vững

Pháp luật khai thác bền vững tài nguyên rừng dựa trên các nguyên tắc cơ bản. Nguyên tắc bảo đảm đa dạng sinh học yêu cầu mọi hoạt động khai thác không được phá hủy hệ sinh thái rừng. Nguyên tắc khai thác có kế hoạch đòi hỏi phải thực hiện theo quy hoạch được phê duyệt. Nguyên tắc kết hợp bảo vệ và phát triển đảm bảo hài hòa giữa lợi ích kinh tế và bảo tồn. Mọi hoạt động khai thác phải có đánh giá tác động môi trường và đảm bảo khả năng tái sinh của rừng.

II. Thực trạng pháp luật khai thác bền vững tài nguyên rừng hiện hành

Thực trạng pháp luật khai thác bền vững tài nguyên rừng Việt Nam cho thấy nhiều tiến bộ đáng ghi nhận nhưng cũng tồn tại không ít hạn chế. Hệ thống pháp luật hiện hành bao gồm Luật Lâm nghiệp 2017, Luật Bảo vệ và Phát triển rừng 2004, cùng nhiều văn bản hướng dẫn thi hành. Các quy định về quy hoạch bảo vệ rừng, cấp phép khai thác và chế tài xử phạt đã được hoàn thiện đáng kể qua từng giai đoạn. Tuy nhiên, sự chồng chéo giữa các luật như Luật Đất đai, Luật Lâm nghiệp vẫn gây khó khăn trong thực tiễn áp dụng. Vấn đề mâu thuẫn về hình thức sử dụng đất rừng đặc dụng giữa Luật Đất đai và Luật Lâm nghiệp là một điển hình. Năng lực thực thi pháp luật ở địa phương còn yếu, tình trạng khai thác rừng trái phép vẫn diễn ra phức tạp ở nhiều vùng miền núi.

2.1. Điểm tiến bộ trong hệ thống pháp luật hiện hành

Luật Lâm nghiệp 2017 đánh dấu bước tiến quan trọng trong việc thống nhất quản lý nhà nước về lâm nghiệp. Luật đã bỏ quy định cho thuê rừng đặc dụng nhằm tránh mâu thuẫn với Luật Đất đai 2013. Các quy định về phân loại rừng, quản lý rừng sản xuất và rừng phòng hộ được chi tiết hóa rõ ràng hơn. Chế tài xử phạt vi phạm cũng được nâng cao, tạo sức răn đe tốt hơn đối với các hành vi xâm hại tài nguyên rừng.

2.2. Hạn chế và bất cập trong thực tiễn áp dụng

Sự chồng chéo giữa Luật Lâm nghiệp, Luật Đất đai và Luật Bảo vệ và Phát triển rừng gây khó khăn cho việc áp dụng thống nhất. Quy định về thẩm quyền quản lý rừng ở các cấp còn chưa rõ ràng, dẫn đến tình trạng đùn đẩy trách nhiệm. Năng lực kiểm tra, giám sát của cơ quan chuyên môn còn hạn chế. Tình trạng khai thác rừng trái phép vẫn diễn ra ở nhiều nơi, đặc biệt tại các vùng sâu vùng xa.

III. Giải pháp hoàn thiện pháp luật khai thác bền vững tài nguyên rừng

Để hoàn thiện pháp luật khai thác bền vững tài nguyên rừng, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước tiên, cần rà soát và loại bỏ các quy định chồng chéo giữa Luật Lâm nghiệp, Luật Đất đai và Luật Bảo vệ và Phát triển rừng. Thứ hai, xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành trong quản lý rừng bền vững. Thứ ba, tăng cường năng lực thực thi pháp luật ở địa phương thông qua đào tạo cán bộ và trang bị phương tiện hiện đại. Thứ tư, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ giám sát rừng bằng vệ tinh và thiết bị bay không người lái. Cuối cùng, cần hoàn thiện chế tài xử phạt để đảm bảo tính răn đe và công bằng trong thực thi pháp luật bảo vệ rừng.

3.1. Hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật về quản lý rừng

Cần xây dựng Luật Lâm nghiệp sửa đổi, bổ sung để thống nhất các quy định về quản lý rừng bền vững. Quy định rõ thẩm quyền của từng cấp chính quyền trong quản lý, bảo vệ và khai thác rừng. Ban hành tiêu chí đánh giá rừng bền vững phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội Việt Nam. Xây dựng cơ chế khuyến khích cộng đồng địa phương tham gia bảo vệ rừng hiệu quả.

3.2. Nâng cao năng lực thực thi và giám sát bảo vệ rừng

Đào tạo chuyên sâu cho cán bộ kiểm lâm và quản lý rừng ở địa phương về kỹ năng giám sát và xử lý vi phạm. Trang bị công nghệ giám sát rừng hiện đại như hệ thống vệ tinh viễn thám, camera giám sát tự động. Xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành giữa kiểm lâm, công an và chính quyền địa phương. Tăng cường kiểm tra định kỳ và xử lý nghiêm các hành vi khai thác rừng trái phép.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn của pháp luật khai thác bền vững

Pháp luật khai thác bền vững tài nguyên rừng Việt Nam đã trải qua quá trình hình thành và phát triển lâu dài, từ những nghị định đầu tiên năm 1946 đến Luật Lâm nghiệp 2017. Hệ thống pháp luật này đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ tài nguyên rừng quốc gia, đảm bảo phát triển kinh tế hài hòa với bảo tồn môi trường. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng vẫn còn nhiều bất cấp cần được nghiên cứu và hoàn thiện. Việc áp dụng pháp luật trong thực tiễn đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, cộng đồng địa phương và doanh nghiệp. Ứng dụng thực tiễn thể hiện rõ trong các hoạt động quy hoạch rừng, cấp phép khai thác, xử phạt vi phạm và giám sát bảo tồn. Để đạt mục tiêu khai thác bền vững, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao năng lực thực thi.

4.1. Ý nghĩa lý luận của pháp luật khai thác bền vững

Pháp luật khai thác bền vững tài nguyên rừng có ý nghĩa lý luận quan trọng trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Hệ thống pháp luật này thể hiện quan điểm của Đảng và Nhà nước về phát triển bền vững, bảo vệ môi trường sinh thái. Đồng thời, nó là cơ sở khoa học để nghiên cứu, giảng dạy trong các trường đại học và viện nghiên cứu về luật môi trường và luật kinh tế.

4.2. Ứng dụng thực tiễn trong quản lý rừng bền vững

Trong thực tiễn, pháp luật khai thác bền vững được áp dụng rộng rãi trong quản lý rừng sản xuất, rừng phòng hộ và rừng đặc dụng. Các quy định về cấp phép khai thác, đánh giá tác động môi trường và giám sát bảo tồn đã phát huy tác dụng tích cực. Tuy nhiên, hiệu quả thực thi phụ thuộc lớn vào năng lực của cán bộ địa phương và sự hợp tác của cộng đồng dân cư sống gần rừng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT KHAI THÁC BỀN VỮNG TÀI NGUYÊN RỪNG 1. Quan niệm về khai thác bền vững tài nguyên rừng 1. Khái niệm tài nguyên rừng và phân loại tài nguyên rừng Rừng là bộ phận cấu thành quan trọng bậc nhất của hệ sinh quyển và có ý nghĩa lớn trong việc phát triển kinh tế - xã hội, sinh thái và môi trường. Có rất nhiều định nghĩa, khái niệm về rừng đã được đưa ra.

Tùy vào từng chuyên ngành của các ngành khoa học khác nhau mà có những định nghĩa cũng khác nhau về rừng. Khi nói đến rừng chúng ta thường hay nghĩ đến nó là những khu vực rộng lớn với rất nhiều cây và là nhà của nhiều loài động vật. Theo cách hiểu chung nhất thì "Rừng là quần xã sinh vật trong đó cây rừng là thành phần chủ yếu. Quần xã sinh vật phải có diện tích đủ lớn.

Giữa quần xã sinh vật và môi trường, các thành phần trong quần xã sinh vật phải có mối quan hệ mật thiết để đảm bảo khác biệt giữa hoàn cảnh rừng và các hoàn cảnh khác" [38]. Dưới giác độ sinh thái học thì một tập hợp cây gỗ có mật độ thưa, tán lá và hệ thống rễ của chúng không giao nhau thì không được gọi là rừng. Khu đất như thế thường được gọi là công viên hay vườn cây. Ngược lại, "rừng phải là một tập hợp vô số cây thân gỗ, cây thân bụi, thảm cỏ và các sinh vật khác định cư trên một khoảng đất nhất định và giữa chúng có mối quan hệ qua lại chặt chẽ với nhau, tán lá và hệ rễ của chúng phải giao nhau" [25, tr.

Nhà bác học người Nga G. Morozov (1912) đã định nghĩa như sau: "Rừng là những quần xã cây gỗ, trong đó chúng biểu hiện các ảnh hưởng qua lại lẫn nhau làm nảy sinh ra những hiện tượng mới mà những cây mọc đơn lẻ không có. Trong quần lạc sinh địa rừng không chỉ có mối quan hệ qua lại giữa các cây rừng với nhau mà còn có mối quan hệ qua lại giữa chung với đất và môi trường không khí; rừng có khả năng tự phục hồi". Xukachev (1945, 1960) đã cho rằng "rừng là 6 một quần lạc sinh địa" và "quần lạc sinh địa rừng là một khoảnh đất bất kỳ có sự đồng nhất về thành phần, cấu trúc và các đặc điểm của các thành phần tạo nên nó và về mối quan hệ giữa chúng với nhau, có nghĩa là đồng nhất về thực vật che phủ, về thế giới động vật và vi sinh vật cư trú tại đó về các điều kiện tiểu khí hậu, thủy văn và đất đai, về các kiểu trao đổi vật chất và năng lượng giữa các thành phần của nó với nhau và với các hiện tượng tự nhiên khác".

Xuất phát từ quan điểm hệ thống, X. Belov người Nga định nghĩa: "Rừng là một hệ thống sinh học tự điều chỉnh, bao gồm thảm cây gỗ, cây bụi, thảm cỏ, động vật, vi sinh vật, đất và chế độ thủy văn, không khí và các sinh vật sống trên đất" [Dẫn theo 25, tr. Quan điểm thứ hai, của các nhà khoa học phương Tây, coi rừng là một hệ sinh thái. Tansley là người đầu tiên đề cập đến khái niệm hệ sinh thái vào năm 1935, "mặc dù các cơ thể sống luôn có xu hướng muốn tách khỏi môi trường sống để dành được sự chú ý đặc biệt, nhưng thực tế các cơ thể sống không thể tách khỏi môi trường mà chúng phải cùng với môi trường sống đó hợp thành một thể thống nhất vật lý - sinh học thống nhất.

Những hệ thống này là những đơn vị cơ bản của tự nhiên và được gọi là hệ sinh thái". Các nhà khoa học như Linderman (1942), C. Odum (1971,1975) và Whitetaker (1975)… đều coi hệ sinh thái là đơn vị chức năng cơ bản trong sinh thái học, trong đó bao gồm các thành phần tự sinh vật và các hoàn cảnh vô sinh, giữa các thành phần đó luôn có ảnh hưởng qua lại đến nhau và đều cần thiết để giữ gìn sự sống dưới dạng như đã tồn tại trên trái đất. Một hệ sinh thái được gọi là hệ sinh thái rừng khi các thành phần thực vật trong đó bao gồm những cây thân gỗ (hoặc các loài cây họ tre nứa, cau dừa…) sống lâu năm, có mật độ đủ lớn để chi phối các hoạt động trao đổi vật chất và tích lũy năng lượng của hệ sinh thái đó tạo ra một môi trường sinh thái bên trong hoàn toàn khác biệt [28, tr.

Như vậy, rừng được đặc trưng bởi ba đặc điểm sau đây: (1) Các loài cây gỗ và giữa các loài cây gỗ với các loài cây khác (cây bụi, cỏ rêu, dây leo…) có ảnh hưởng qua lại với nhau. Đặc điểm ảnh hưởng qua lại có thể có ích cho cây gỗ nhưng cũng có thể có hại cho cây gỗ. 7 (2) Các thành phần của rừng không chỉ phụ thuộc vào môi trường mà chính bản thân chúng cũng tác động trở lại môi trường. Sự tác động này dẫn đến hình thành tiểu khí hậu và đất đặc trưng cho rừng.

(3) Rừng có khả năng tự phục hồi, đảm bảo sự thay thế các thế hệ, nhưng khả năng này chỉ có được khi rừng không bị tác động xấu từ bên ngoài [25, tr. Để hướng dẫn đo đạc và công bố độ che phủ rừng mỗi nước, trong Báo cáo FRA năm 2015, FAO đã định nghĩa rừng như sau: "Rừng là một diện tích đất rộng hơn 0.5 hec-ta với cây cao hơn 5 mét, có tán bao phủ hơn 10 phần trăm, hoặc cây có thể vươn tới ngưỡng đó trong những điều kiện đặc biệt, không bao gồm đất mà trong đó, phần lớn thuộc về đất nông nghiệp hay đất thành thị…" [30]. Tổ chức gỗ nhiệt đới quốc tế đưa ra định nghĩa, giống như FAO, được Thang Hooi Chiew (2006) tiếp nhận như sau: "Đất phải rộng trên 0,5 héc-ta, với chiều cao của các cây hơn 5m và độ che phủ hơn 10 phần trăm hoặc các cây có khả năng đạt đến ngưỡng nguyên vị của nó. Điều này không bao gồm đất mà phần lớn đang sử dụng đất đô thị hoặc nông nghiệp.

Các cây có khả năng đạt đến độ cao tối thiểu là 5 mét. Những diện tích đang khôi phục mà chưa đạt được nhưng hy vọng sẽ đạt độ che phủ 10 phần trăm thì được chấp nhận và bao gồm cả các cây có chiều cao 5 mét…" [Dẫn theo 16]. Ở Việt Nam, theo Điều 2 khoản 3 Luật Lâm nghiệp 2017: "Rừng là một hệ sinh thái bao gồm các loài thực vật rừng, động vật rừng, nấm, vi sinh vật, đất rừng và các yếu tố môi trường khác, trong đó thành phần chính là một hoặc một số loài cây thân gỗ, tre, nứa, cây họ cau có chiều cao được xác định theo hệ thực vật trên núi đất, núi đá, đất ngập nước, đất cát hoặc hệ thực vật đặc trưng khác; diện tích liên vùng từ 0,3 ha trở lên; độ tàn che từ 0,1 trở lên" [24]. Định nghĩa này được xác định theo ba tiêu chí: diện tích; chiều cao cây; độ tàn che để phù hợp với thực tiễn Việt Nam và đáp ứng yêu cầu chung của quốc tế.

Như vậy, theo khái niệm này, một diện tích được coi là rừng khi đáp ứng các tiêu chí bao gồm: i) Có các loài thực vật rừng, động vật rừng, nấm, vi sinh vật, đất rừng và các yếu tố môi trường khác; ii) Một số loài cây thân gỗ, tre, nứa, cây họ cau có 8 chiều cao được xác định theo hệ thực vật; iii) Diện tích liên vùng từ 0,3 ha trở lên và iv) độ tàn che từ 0,1 trở lên. Độ tàn che được hiểu là mức độ che kín của tán cây rừng theo phương thẳng đứng trên một đơn vị diện tích rừng được biểu thị bằng tỷ lệ phần mười. Chiều cao trung bình được xác định phụ thuộc vào diện tích rừng đó là rừng tự nhiên hay rừng trồng. Điều 4 khoản 3 Nghị định 156/2018/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Lâm nghiệp (sau đây gọi là Nghị định số 156/2018/NĐ-CP) quy định về chiều cao trung bình của cây rừng tự nhiên như sau: Chiều cao trung bình của cây rừng là thành phần chính của rừng tự nhiên được phân chia theo các điều kiện lập địa như sau: a) Rừng tự nhiên trên đồi, núi đất và đồng bằng: chiều cao trung bình của cây rừng từ 5,0 m trở lên; b) Rừng tự nhiên trên đất ngập nước ngọt: chiều cao trung bình của cây rừng từ 2,0 m trở lên; c) Rừng tự nhiên trên đất ngập phèn: chiều cao trung bình của cây rừng từ 1,5 m trở lên; d) Rừng tự nhiên trên núi đá, đất cát, đất ngập mặn và các kiểu rừng ở điều kiện sinh thái đặc biệt khác: chiều cao trung bình của cây rừng từ 1,0 m trở lên.

Điều 5 khoản 3 Nghị định số 156/2018/NĐ-CP chiều cao trung bình của cây rừng được phân chia theo các điều kiện lập địa như sau: a) Rừng trồng trên đồi, núi đất và đồng bằng, trên đất ngập phèn: chiều cao trung bình của cây rừng từ 5,0 m trở lên; b) Rừng trồng trên núi đá có đất xen kẽ, trên đất ngập nước ngọt: chiều cao trung bình của cây rừng từ 2,0 m trở lên; c) Rừng trồng trên đất cát, đất ngập mặn: chiều cao trung bình của cây rừng từ 1,0 m trở lên. Có nhiều cách phân loại rừng theo các tiêu chí khác nhau. Một số cách phân loại phổ biến như: i) Theo hình thức sở hữu rừng: Sở hữu toàn dân, sở hữu nhà 9 nước, sở hữu ngoài nhà nước, sở hữu tư nhân.); ii) Theo mục đích sử dụng: Rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, rừng sản xuất, rừng chắn cát, rừng nghiên cứu khoa học.; iii) Theo nguồn gốc hình thành: Rừng tự nhiên, rừng trồng.; iv) Theo mức độ tác động của con người: Rừng tái sinh, rừng nguyên sinh, rừng thứ sinh, rừng phục hồi.; v) Theo trữ lượng của cây rừng chính: Rất giàu, giàu, trung bình, nghèo.; vi) Theo thổ nhưỡng: Rừng núi đất, rừng núi đá, rừng ngập nước, rừng trên bãi cát ven biển.; vii) Theo cây rừng chính: Rừng gỗ, rừng tre nứa, rừng thuần loài, rừng hỗn giao. viii) Theo khả năng tăng trưởng hay phát triển của rừng: Rừng chưa khép tán, rừng đang phát triển tốt, rừng thành thục, rừng già cỗi, rừng nghèo kiệt.; ix) Theo cấu trúc sinh thái: Rừng thấp tầng, rừng nhiều tầng, rừng mưa, rừng nhiệt đới, rừng ôn đới, rừng xú vẹt, rừng Tràm, rừng Đước.