Cơ chế pháp lý và vai trò của nó trong bảo đảm pháp chế hoạt động hành chính nhà nước

Luận án tiến sĩ nghiên cứu cơ chế pháp lý bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải pháp khoa học cho

• Tác giả: Dương Hoán
• Người hướng dẫn: Gs. Phạm Hồng Thái
• Trường học: Trường Đại Học Luật Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Học
• Đề tài: Cơ Chế Pháp Lý Bảo Đảm Pháp Chế Trong Hoạt Động Hành Chính Nhà Nước
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu nước ngoài
• 1.2. Về pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước và yêu cầu của việc bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước
• 1.3. Về cơ chế bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước
• 1.4. Về nội dung của các phương thức trong cơ chế bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước
• 1.5. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.6. Về pháp chế và sự cần thiết bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước ở Việt Nam
• 1.7. Về khái niệm cơ chế pháp lý bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước
• 1.8. Nội dung và thực trạng của thể chế pháp lý bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước
• 1.9. Về thiết chế bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước
• 1.10. Về các điều kiện bảo đảm vận hành cơ chế bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước
• 1.11. Về vấn đề hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước
• 1.12. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.13. Về các nghiên cứu nước ngoài có liên quan đến đề tài
• 1.14. Về các nghiên cứu trong nước có liên quan đến đề tài
• 1.15. Những vấn đề cần nghiên cứu của Luận án, câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CƠ CHẾ PHÁP LÝ BẢO ĐẢM PHÁP CHẾ TRONG HOẠT ĐỘNG HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC
• 2.1. Khái niệm, bản chất của pháp chế
• 2.1.1. Khái niệm pháp chế
• 2.1.2. Bản chất của pháp chế
• 2.1.3. Hoạt động hành chính nhà nước và sự cần thiết bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước
• 2.1.4. Khái niệm, nội dung và phạm vi của hoạt động hành chính nhà nước
• 2.1.5. Sự cần thiết bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước
• 2.2. Khái niệm, các yếu tố cấu thành cơ chế pháp lý bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước
• 2.2.1. Khái niệm cơ chế pháp lý bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước
• 2.2.2. Các yếu tố cấu thành của cơ chế pháp lý bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước
• 2.2.3. Vai trò của cơ chế pháp lý bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG CƠ CHẾ PHÁP LÝ BẢO ĐẢM PHÁP CHẾ TRONG HOẠT ĐỘNG HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM
• 3.1. Thể chế pháp lý bảo đảm pháp chế trong hệ thống hành chính nhà nước
• 3.1.1. Nội dung cơ bản của thể chế pháp lý bảo đảm pháp chế trong hệ thống hành chính nhà nước
• 3.1.2. Bất cập của thể chế pháp lý bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước
• 3.2. Thiết chế bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước
• 3.2.1. Nội dung cơ bản của thiết chế pháp lý bảo đảm pháp chế trong hệ thống hành chính nhà nước
• 3.2.2. Bất cập của tổ chức bộ máy bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước
• 3.3. Các điều kiện bảo đảm cho sự vận hành của cơ chế pháp lý bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước
• 3.4. Kết quả bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước của cơ chế pháp lý hiện hành
• 4. CHƯƠNG 4: NGUYÊN NHÂN BẤT CẬP, PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CƠ CHẾ PHÁP LÝ BẢO ĐẢM PHÁP CHẾ TRONG HOẠT ĐỘNG HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM
• 4.1. Nguyên nhân bất cập của cơ chế pháp lý bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước ở nước ta
• 4.2. Phương hướng hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước
• 4.2.1. Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về vấn đề hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước
• 4.2.2. Mục tiêu hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước
• 4.2.3. Những giải pháp hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước
• 4.2.3.1. Những giải pháp chung
• 4.2.3.2. Giải pháp trực tiếp hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• LỜI CAM ĐOAN

Tóm tắt

I. Tổng quan về pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước

Pháp chế là một khái niệm quan trọng trong hoạt động hành chính nhà nước. Pháp lý không chỉ là việc tuân thủ các quy định mà còn là sự đảm bảo quyền lợi của công dân. Bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước là yêu cầu thiết yếu để duy trì trật tự và công bằng xã hội. Hoạt động hành chính cần phải được thực hiện trên cơ sở các quy định pháp luật rõ ràng, minh bạch. Điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý mà còn tạo dựng niềm tin của người dân vào chính quyền. Theo đó, quy định pháp luật cần phải được thực thi một cách nghiêm túc, từ đó bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân và tổ chức. Việc giám sát hành chính cũng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm tính hợp pháp của các quyết định hành chính. Sự cần thiết của việc bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước không chỉ nằm ở việc tuân thủ pháp luật mà còn ở việc nâng cao hiệu quả và chất lượng phục vụ của các cơ quan nhà nước.

1.1. Khái niệm và bản chất của pháp chế

Khái niệm pháp chế được hiểu là hệ thống các quy định pháp luật nhằm điều chỉnh các hoạt động của nhà nước và công dân. Bản chất của pháp chế là sự tuân thủ pháp luật, đảm bảo rằng mọi hành động của cơ quan nhà nước đều phải dựa trên cơ sở pháp lý. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của công dân mà còn tạo ra một môi trường pháp lý ổn định cho sự phát triển của xã hội. Cơ chế pháp lý bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước cần phải được thiết lập một cách đồng bộ và hiệu quả. Các yếu tố cấu thành cơ chế này bao gồm quy định pháp luật, tổ chức thực hiện và giám sát. Sự kết hợp chặt chẽ giữa các yếu tố này sẽ tạo ra một hệ thống hành chính minh bạch và hiệu quả.

II. Thực trạng cơ chế pháp lý bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước ở Việt Nam

Thực trạng cơ chế pháp lý bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều bất cập. Mặc dù đã có những nỗ lực trong việc hoàn thiện quy định pháp luật, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết. Các cơ quan hành chính thường gặp khó khăn trong việc thực hiện các quy định pháp luật do thiếu sự đồng bộ và rõ ràng trong các văn bản hướng dẫn. Trách nhiệm hành chính của các cơ quan nhà nước trong việc thực thi pháp luật cũng chưa được xác định rõ ràng, dẫn đến tình trạng lạm quyền và vi phạm pháp chế. Hệ thống giám sát hành chính cũng chưa phát huy được hiệu quả, khi mà quyền lợi công dân chưa được bảo vệ một cách đầy đủ. Việc cải cách hành chính cần phải được thực hiện một cách đồng bộ, từ việc hoàn thiện thể chế đến việc nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ, công chức.

2.1. Những bất cập trong thể chế pháp lý

Thể chế pháp lý bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước hiện nay còn nhiều bất cập. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu đồng bộ giữa các quy định pháp luật. Nhiều văn bản pháp luật còn chồng chéo, gây khó khăn cho việc thực thi. Công vụ và tổ chức hành chính chưa được phân định rõ ràng, dẫn đến tình trạng lạm quyền và vi phạm pháp chế. Hệ thống giám sát cũng chưa đủ mạnh để phát hiện và xử lý kịp thời các hành vi vi phạm. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của các cơ quan nhà nước mà còn làm giảm niềm tin của người dân vào chính quyền. Cần có những giải pháp cụ thể để khắc phục những bất cập này, từ việc hoàn thiện quy định pháp luật đến việc nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ, công chức.

III. Nguyên nhân và giải pháp hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo đảm pháp chế

Nguyên nhân của những bất cập trong cơ chế pháp lý bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước chủ yếu xuất phát từ việc thiếu sự đồng bộ trong hệ thống pháp luật. Quản lý nhà nước còn nhiều hạn chế, dẫn đến việc thực thi pháp luật không hiệu quả. Để hoàn thiện cơ chế này, cần có những giải pháp cụ thể như: hoàn thiện quy định pháp luật, tăng cường giám sát hành chính, và nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ, công chức. Việc xây dựng một hệ thống pháp lý đồng bộ, rõ ràng sẽ giúp bảo đảm tính hợp pháp trong hoạt động hành chính. Đồng thời, cần có cơ chế kiểm soát hiệu quả để phát hiện và xử lý kịp thời các hành vi vi phạm. Chỉ khi nào cơ chế pháp lý được hoàn thiện, quyền lợi của công dân mới được bảo vệ một cách tốt nhất.

3.1. Giải pháp hoàn thiện cơ chế pháp lý

Để hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước, cần thực hiện một số giải pháp quan trọng. Thứ nhất, cần rà soát và sửa đổi các quy định pháp luật để đảm bảo tính đồng bộ và thống nhất. Thứ hai, cần tăng cường giám sát hành chính thông qua việc thiết lập các cơ chế kiểm tra, thanh tra hiệu quả. Thứ ba, cần nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ, công chức để họ có thể thực hiện tốt nhiệm vụ của mình. Cuối cùng, cần tạo ra một môi trường pháp lý minh bạch, nơi mà quyền lợi của công dân được bảo vệ một cách tốt nhất. Chỉ khi thực hiện đồng bộ các giải pháp này, cơ chế pháp lý bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước mới có thể hoạt động hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước (HĐHC) là một trong những trụ cột then chốt cấu thành nền tảng của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN). Hoạt động hành chính nhà nước về bản chất mang tính chấp hành - điều hành, được thực thi bởi hệ thống cơ quan hành chính đồ sộ với thẩm quyền áp đặt ý chí đơn phương và tính tùy nghi (administrative discretion) sâu sắc nhằm thực hiện lợi ích công cộng. Tuy nhiên, tính tùy nghi và quyền lực cưỡng chế luôn tiềm ẩn nguy cơ lạm quyền, dẫn đến sự xâm phạm trực tiếp đến quyền con người, quyền công dân và trật tự pháp luật. Luận án tiến sĩ luật học "Cơ chế pháp lý bảo đảm pháp chế trong hoạt động hành chính nhà nước" của nghiên cứu sinh Dương Hoán (chuyên ngành Luật Hiến pháp – Luật Hành chính, Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS. Phạm Hồng Thái) là công trình nghiên cứu hệ thống hóa và giải quyết căn cơ các điểm nghẽn của cơ chế kiểm soát quyền hành chính tại Việt Nam.

                  ┌───────────────────────────────────────────────┐
                  │    HOẠT ĐỘNG HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC (HĐHC)       │
                  │   (Tính chấp hành - điều hành, tính tùy nghi, │
                  │       thẩm quyền áp đặt ý chí đơn phương)     │
                  └───────────────────────┬───────────────────────┘
                                          │ Nguy cơ lạm quyền &
                                          │ sai phạm quy chuẩn
                                          ▼
                  ┌───────────────────────────────────────────────┐
                  │    CƠ CHẾ PHÁP LÝ BẢO ĐẢM PHÁP CHẾ (BĐPC)     │
                  │    (Kiểm soát hậu kiểm đối với QĐHC & HVHC)   │
                  └───────┬───────────────┬───────────────┬───────┘
                          │               │               │
         ┌────────────────┴──────┐ ┌──────┴────────┐ ┌────┴─────────────────┐
         │   THỂ CHẾ PHÁP LÝ     │ │ THIẾT CHẾ     │ │ ĐIỀU KIỆN BẢO ĐẢM    │
         │ - Thẩm quyền BĐPC     │ │ - CQHC nội bộ │ │ - Chính trị, tổ chức │
         │ - Phạm vi HĐHC        │ │ - TAND        │ │ - Năng lực công vụ   │
         │ - Thủ tục kích hoạt   │ │ - Cơ quan     │ │ - Văn hóa pháp lý &  │
         │ - Mức độ xử lý hậu quả│ │   dân cử      │ │   minh bạch thông tin│
         └───────────────────────┘ └───────────────┘ └──────────────────────┘

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) mà luận án định vị nằm ở việc: Các công trình tiền nhiệm tại Việt Nam thường tiếp cận hoạt động bảo đảm pháp chế một cách phân mảnh, cô lập từng phương thức đơn lẻ (như chuyên khảo về thanh tra, luận án về giải quyết khiếu nại, hoặc giáo trình về tố tụng hành chính), hoặc tiếp cận pháp chế thuần túy như một nguyên tắc chính trị trừu tượng. Chưa có công trình nào xây dựng được mô hình lý thuyết hoàn chỉnh về "cơ chế pháp lý" bao gồm 3 yếu tố cấu thành hữu cơ (thể chế, thiết chế, điều kiện vận hành) để đánh giá toàn diện hoạt động hậu kiểm đối với các sản phẩm pháp lý của hành chính nhà nước (quyết định hành chính cá biệt, quyết định hành chính quy phạm và hành vi hành chính).

Để giải quyết khoảng trống này, luận án xác lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết tương ứng:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất của pháp chế và cơ chế pháp lý bảo đảm pháp chế (BĐPC) trong HĐHC nhà nước được xác lập dựa trên những nền tảng lý thuyết nào?
  • Giả thuyết 1 (H1): Pháp chế trước hết là tính hợp pháp (legality), là chuẩn mực tối thiểu bắt buộc của tính đúng đắn (legitimacy) nhằm khống chế tính tùy nghi của quyền hành chính; cơ chế pháp lý BĐPC là chỉnh thể thống nhất giữa thể chế, thiết chế và điều kiện bảo đảm vận hành.
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thể chế và thiết chế pháp lý hiện hành tại Việt Nam đang bộc lộ những xung đột, bất cập mang tính cấu trúc nào khi kiểm soát các sản phẩm hành chính?
  • Giả thuyết 2 (H2): Cơ chế hiện hành mang tính chắp vá, quá phụ thuộc vào hệ thống tự kiểm soát nội bộ (internal review), trong khi phương thức tài phán tư pháp của Tòa án nhân dân (TAND) bị giới hạn nghiêm trọng về thẩm quyền hủy bỏ văn bản quy phạm pháp luật và bị ràng buộc bởi yếu tố địa giới hành chính.
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Định hướng và giải pháp đột phá nào có thể tái cấu trúc toàn diện cơ chế pháp lý BĐPC tại Việt Nam?
  • Giả thuyết 3 (H3): Cần chuyển dịch từ mô hình hành chính tự kiểm tra sang mô hình kiểm soát tư pháp độc lập, mở rộng thẩm quyền xét xử của Tòa án sang cả quyết định hành chính quy phạm và thiết lập thiết chế tài phán hành chính chuyên biệt.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp: Học thuyết Pháp chế XHCN (Lenin, Đào Trí Úc), Học thuyết Tính đúng đắn/Hợp thức hành chính (Administrative Legitimacy - Richard H. Fallon, David Arkush), và Lý thuyết Kiểm soát quyền lực nhà nước (Separation and Balance of Powers - Montesquieu, Christoph Möllers). Phạm vi nghiên cứu tập trung vào thực tiễn pháp lý Việt Nam từ thời kỳ Đổi mới (năm 1986) đến năm 2019, lấy đối tượng trung tâm là cơ chế pháp lý kiểm soát hậu kiểm các quyết định hành chính (QĐHC) và hành vi hành chính (HVHC).

---

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về cơ chế kiểm soát hoạt động hành chính trên thế giới và tại Việt Nam phát triển qua nhiều giai đoạn với các luồng học thuật đa dạng:

                           KHÔNG GIAN HỌC THUẬT LÝ THUYẾT
                                         ▲
                                         │
        [Luồng Quốc tế: Legitimacy]      │      [Luồng Phân quyền & Giám sát]
        • Fallon (2005): Tính đúng đắn   │      • Möllers (2013): Cân bằng nhánh
        • Arkush (2012): Trách nhiệm DC  │      • Cane & Craig: Judicial Review
        • Jones (1995): Chuẩn mực quyền  │      • Eklundh (2002): Ombudsman
                                         │
 ────────────────────────────────────────┼────────────────────────────────────────►
                                         │
        [Luồng Pháp chế XHCN VN]         │      [ĐỊNH VỊ CỦA LUẬN ÁN DƯƠNG HOÁN]
        • Đào Trí Úc: Thượng tôn luật    │      • Tích hợp Thể chế - Thiết chế -
        • Nguyễn Cửu Việt: Chấp hành     │        Điều kiện vận hành
        • Phạm Hồng Thái: Tài phán HC    │      • Đánh giá hậu kiểm toàn diện
        • Đinh Văn Minh: Thanh tra/KN    │      • Đột phá mở rộng thẩm quyền Tòa án
                                         │

Luồng nghiên cứu quốc tế tập trung sâu sắc vào mối quan hệ giữa tính hợp pháp và tính hợp lý trong việc kiểm soát tính tùy nghi của cơ quan công quyền. Richard H. Fallon (2005) trong công trình kinh điển “Legitimacy and the Constitution” nhấn mạnh rằng: "Hoạt động hành chính trong thực tế không thuần khiết như hoạt động của Quốc hội hay Tổng thống, nó nhiều khi vừa mang tính lập pháp, vừa mang tính tư pháp và vừa mang tính điều hành, do đó việc hoài nghi về tính hợp pháp cũng như yêu cầu về bảo đảm tính hợp pháp của hoạt động này là vấn đề luôn luôn được đặt ra". Đồng quan điểm, David Arkush (2012) và Timothy H. Jones (1995) lập luận rằng tính đúng đắn (legitimacy) của hành chính công không chỉ dừng lại ở việc tuân thủ câu chữ của luật (legality), mà còn bao hàm tính trách nhiệm giải trình dân chủ, đạo đức công vụ và sự công bằng nội dung. Về phương thức kiểm soát tư pháp, các học giả như Peter Cane (2011) và P. Craig (1994) khẳng định việc xem xét tư pháp (judicial review of administrative action) là cơ chế ưu việt nhất nhằm bảo vệ quyền cá nhân trước sự lấn át của nhà nước.

Ngược lại, luồng nghiên cứu tại Việt Nam chịu ảnh hưởng sâu sắc từ học thuyết pháp chế XHCN. Các học giả hàng đầu như Đào Trí Úc (2003, 2011), Nguyễn Cửu Việt (2003, 2007, 2013), Nguyễn Minh Đoan (2010, 2016), Phạm Hồng Thái (2001, 2013, 2015), Bùi Xuân Đức (2008, 2016) và Đinh Văn Minh (2015, 2016) đã phân tích sâu về nguyên tắc tập trung dân chủ, tính chấp hành - điều hành của bộ máy quản lý, cũng như thực trạng các thiết chế thanh tra, kiểm tra văn bản, giải quyết khiếu nại, tố cáo và xét xử hành chính theo tinh thần cải cách tư pháp.

Tuy nhiên, trong y văn tồn tại hai luồng quan điểm tranh luận quyết liệt:

1. Quan điểm tuyệt đối hóa tư pháp: Cho rằng Tòa án phải là thiết chế trung tâm, duy nhất có đủ tính độc lập để phán xét toàn diện mọi quyết định hành chính (kể cả tính hợp lý và tính tùy nghi).
2. Quan điểm tôn trọng tính chuyên môn hành chính: Lập luận rằng Tòa án không có đủ chuyên môn nghiệp vụ để thay thế cơ quan quản lý điều hành xã hội. Christoph Möllers (2013) trong “The Three Branches: A Comparative Model of Separation of Powers” cảnh báo rằng: "Việc giám sát của Tòa án đối với hoạt động hành chính mang lại những lợi ích to lớn không thể chối cãi nhưng nó cũng có thể gây ra những cản ngại đối với hoạt động hành chính. Do đó, việc xác định giới hạn, phạm vi giám sát của Tòa án đối với hoạt động hành chính là điều cần thiết". Nếu cơ quan lập pháp quy định quá chi tiết, Tòa án sẽ không có không gian đánh giá; nhưng nếu trao quyền tùy nghi quá rộng, Tòa án cũng khó can thiệp sâu vào tính hợp lý của chính sách.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế:

• Trường hợp Cộng hòa Pháp: Duy trì hệ thống Tòa án hành chính độc lập đứng đầu bởi Hội đồng Nhà nước (Conseil d'État), tách biệt hoàn toàn khỏi Tòa án tư pháp, thực hiện song song việc kiểm soát tính hợp pháp và bảo đảm hiệu năng quản lý công.
• Trường hợp Australia: Vận hành mô hình Tòa phúc thẩm hành chính (Administrative Appeals Tribunal - AAT), cho phép xem xét lại vụ việc trên cả phương diện tính hợp pháp lẫn giá trị nội dung (merits review), tạo ra cầu nối hoàn hảo giữa hành chính và tư pháp.
• Trường hợp Ba Lan và các nước Bắc Âu: Ánh xạ qua nghiên cứu của Walter Gellhorn (1966) và Claes Eklundh (2002) về thiết chế Ombudsman (Ủy viên giám sát nhân quyền/hành chính), kiểm soát hành chính phi tài phán với thủ tục linh hoạt, tiếp cận công lý chi phí thấp.

Luận án của Dương Hoán đã định vị thành công nghiên cứu của mình tại giao điểm của các luồng tư tưởng trên: Không sao chép máy móc mô hình phân quyền phương Tây, nhưng kiên quyết vượt qua tư duy hành chính khép kín truyền thống của hệ thống XHCN cũ, xây dựng một cơ chế pháp lý BĐPC dung hòa giữa kiểm soát quyền lực và nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã đóng góp vào việc phát triển và hiện đại hóa hệ thống lý thuyết luật học hành chính Việt Nam thông qua 4 luận điểm mang tính bước ngoặt:

1. Tái định vị bản chất của Pháp chế trong mối tương quan với Nhà nước pháp quyền: Khắc phục quan niệm cũ xem pháp chế thuần túy là công cụ quản lý nhà nước (đòi hỏi cấp dưới và công dân phải phục tùng cấp trên). Luận án chứng minh rằng trong Nhà nước pháp quyền XHCN, pháp chế trước hết là đòi hỏi kiểm soát và ràng buộc chính cơ quan công quyền: "Bản chất của pháp chế hay cũng đồng thời là đòi hỏi của pháp chế trước hết chính là tính hợp pháp của các hoạt động quyền lực nhà nước rồi sau đó mới đến sự đòi hỏi sự tuân thủ pháp luật của cá nhân, tổ chức không mang quyền lực".
2. Phân định ranh giới lý luận giữa "Quyền hành pháp" và "Hoạt động hành chính": Luận án chỉ rõ hành pháp mang tính vĩ mô, tập trung vào hoạch định chính sách quốc gia (do Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ thực hiện theo Hiến pháp 2013, Điều 94, 96, 98), trong khi hành chính là hoạt động chấp hành - điều hành vi mô, mang tính tác chiến thường xuyên nhằm hiện thực hóa chính sách. Từ đó, xác lập cơ sở lý thuyết rằng mọi hành vi điều hành tác chiến đều phải chịu sự kiểm soát nghiêm ngặt của luật pháp.
3. Lý giải bản chất của "Quyền áp đặt hành chính" và "Tính tùy nghi": Dẫn xuất từ nguyên lý của René Seerden và Frits Stroink (2002), cơ quan hành chính được trao quyền đơn phương ban hành quyết định làm thay đổi địa vị pháp lý của công dân mà không cần có sự đồng thuận trước. Đây là đặc quyền vì lợi ích công nhưng cũng là nguồn cơn của sự lạm quyền nếu thiếu cơ chế kiềm chế đối trọng.
4. Xác lập nguyên tắc giới hạn quyền tùy nghi: Để bảo đảm pháp chế, cơ quan hành chính không được hành động trái với quy định do chính mình ban hành (nguyên tắc Patere legem quam ipse fecisti), và mọi hành vi vượt rào pháp lý dù mang động cơ hợp lý vẫn thuộc thẩm quyền của nhà lập pháp chứ không thuộc về chủ thể điều hành.

                    HỆ THỐNG QUYỀN LỰC & CƠ CHẾ KIỂM SOÁT HÀNH CHÍNH
                    
   ┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
   │                        QUYỀN HÀNH PHÁP (Vĩ mô)                         │
   │      (Chính phủ: Hoạch định chính sách quốc gia, lập quy vĩ mô)        │
   └───────────────────────────────────┬────────────────────────────────────┘
                                       │ Ủy quyền & Chỉ đạo
                                       ▼
   ┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
   │                     HOẠT ĐỘNG HÀNH CHÍNH (Vi mô)                       │
   │    (Bộ máy hành chính: Quyết định cá biệt, hành vi hành chính thực tế)  │
   │    [Đặc trưng: Quyền áp đặt đơn phương & Tính tùy nghi hành chính]     │
   └───────────────────────────────────┬────────────────────────────────────┘
                                       │ Đối tượng chịu sự hậu kiểm
                                       ▼
   ┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
   │               CƠ CHẾ PHÁP LÝ BẢO ĐẢM PHÁP CHẾ (BĐPC)                   │
   │  ┌───────────────────────┬──────────────────────┬───────────────────┐  │
   │  │   Tài phán Tư pháp    │  Giám sát Dân cử     │ Giám sát Nội bộ   │  │
   │  │ (TAND: Hủy QĐHC trái  │ (Quốc hội & HĐND:    │ (Thanh tra, Giải  │  │
   │  │  luật, xử lý liên đới)│  Bãi bỏ văn bản sai) │  quyết khiếu nại) │  │
   │  └───────────────────────┴──────────────────────┴───────────────────┘  │
   └────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp 3 thành tố tương hỗ:

$$\text{Cơ chế Pháp lý BĐPC} = \langle \text{Thể chế pháp lý}, \text{Thiết chế bảo đảm}, \text{Điều kiện vận hành} \rangle$$

• Thành tố 1: Thể chế pháp lý (Normative Framework): Hệ thống quy phạm xác định phạm vi đối tượng bị kiểm soát (QĐHC quy phạm, QĐHC cá biệt, HVHC), thẩm quyền của các cơ quan kiểm soát, quy trình - thủ tục kích hoạt (khiếu nại, tố cáo, khởi kiện, kiến nghị) và các chế tài xử lý (đình chỉ, hủy bỏ, bãi bỏ, bồi thường thiệt hại nhà nước).
• Thành tố 2: Thiết chế bảo đảm (Institutional Apparatus): Cơ cấu tổ chức và vị trí pháp lý của các chủ thể thực hiện kiểm soát, phân chia thành:
  • Thiết chế bên trong hệ thống hành chính: Thủ trưởng cơ quan hành chính, cơ quan Thanh tra Nhà nước.
  • Thiết chế bên ngoài hệ thống hành chính: Tòa án nhân dân, Cơ quan quyền lực nhà nước (Quốc hội, Hội đồng nhân dân), và các tổ chức chính trị - xã hội.
• Thành tố 3: Điều kiện bảo đảm vận hành (Operational & Environmental Conditions): Nguồn lực tài chính, hạ tầng công nghệ, năng lực và phẩm chất của đội ngũ cán bộ - công chức - thẩm phán, trình độ văn hóa pháp lý của người dân, tính minh bạch thông tin công vụ và thể chế chính trị lãnh đạo.

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích chỉ áp dụng đối với cơ chế pháp lý kiểm soát "hậu kiểm" (ex-post review) – tức là kiểm tra, soi rọi, xử lý các quyết định và hành vi hành chính đã hoàn thành và thể hiện ra bên ngoài; không bao hàm các quy trình nghiệp vụ kiểm soát nội bộ "tiền kiểm" (ex-ante) trong quá trình soạn thảo văn bản.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế trên nền tảng phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử Mác - Lênin, kết hợp với Chủ nghĩa thực chứng pháp lý (Legal Positivism) và Phân tích luật học so sánh (Comparative Legal Analysis).

                                SƠ ĐỒ THIẾT KẾ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
                                
   ┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
   │ NỀN TẢNG PHƯƠNG PHÁP LUẬN: Chủ nghĩa duy vật biện chứng & Duy vật lịch sử        │
   └────────────────────────────────────────┬─────────────────────────────────────────┘
                                            │
        ┌───────────────────────────────────┼───────────────────────────────────┐
        ▼                                   ▼                                   ▼
┌───────────────────────┐       ┌───────────────────────┐       ┌────────────────────────┐
│ PHÂN TÍCH QUY PHẠM   │       │ LUẬT HỌC SO SÁNH      │       │ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN   │
│ - Pháp điển hóa thể chế│      │ - Mô hình Anh, Mỹ     │       │ - Dữ liệu thực thi pháp│
│ - Đối chiếu Hiến pháp │       │ - Mô hình Pháp, Đức   │       │   luật giai đoạn       │
│   1992 & 2013         │       │ - Tài phán Úc &       │       │   1986 - 2019          │
│ - Luật TTHC 2010/2015 │       │   Ombudsman Bắc Âu    │       │ - Án văn & Báo cáo     │
└───────────────────────┘       └───────────────────────┘       └────────────────────────┘

Thiết kế nghiên cứu đa tầng bao gồm:

• Tầng lý luận chuẩn tắc (Normative Jurisprudential Level): Giải mã các khái niệm pháp chế, thẩm quyền hành chính, quyền con người và nguyên tắc phân công, phối hợp, kiểm soát quyền lực nhà nước theo Điều 2 Hiến pháp năm 2013.
• Tầng thể chế thực định (Positive Law Level): Rà soát toàn diện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam từ 1986 đến 2019 (Luật Tổ chức Chính phủ, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân, Luật Tố tụng hành chính 2010/2015, Luật Khiếu nại 2011, Luật Tố cáo 2011/2018, Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2015, Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017).
• Tầng thực nghiệm xã hội học pháp lý (Empirical Socio-Legal Level): Đánh giá hiệu lực thực tế của các phán quyết tư pháp, kết luận thanh tra và kiến nghị giám sát dân cử.

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Chiến lược thu thập dữ liệu thứ cấp: Khảo sát có hệ thống toàn bộ các văn bản luật thực định, các án lệ hành chính, báo cáo tổng kết ngành của Tòa án nhân dân tối cao, Thanh tra Chính phủ và Ủy ban Tư pháp của Quốc hội trong hơn 30 năm Đổi mới.
2. Kỹ thuật tam giác giác hóa (Methodological & Theoretical Triangulation):
   • Triangulation về dữ liệu: Kết hợp báo cáo ngành tư pháp, văn bản lập pháp và dữ liệu nghiên cứu so sánh quốc tế.
   • Triangulation về lý thuyết: Đối chiếu giữa Lý thuyết Pháp chế XHCN, Lý thuyết Phân quyền kiềm chế đối trọng và Lý thuyết Quản trị công hiện đại.
3. Tiêu chuẩn kiểm chứng độ tin cậy và giá trị khoa học: Các phân tích quy phạm được kiểm tra tính nhất quán logic nội tại (internal construct validity); các đề xuất cải cách thể chế được đối chiếu với định hướng văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc (Đại hội VIII, IX, X, XI, XII) và Nghị quyết số 49-NQ/TW về Chiến lược Cải cách tư pháp nhằm bảo đảm tính khả thi chính trị - thực tiễn (external ecological validity).

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã rút ra 5 phát hiện then chốt có tính chất đột phá về mặt khoa học pháp lý:

                            5 PHÁT HIỆN THEN CHỐT CỦA LUẬN ÁN
                            
 ┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
 │ [1] Sự mất cân đối cấu trúc: Quá lệ thuộc vào kiểm soát nội bộ, yếu về tài phán     │
 ├──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
 │ [2] Khoảng trống pháp lý đối với QĐHC Quy phạm: Tòa án chưa có quyền hủy bỏ trực tiếp│
 ├──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
 │ [3] Tính thiếu độc lập của Tòa án địa phương khi xét xử vụ án hành chính cơ quan cùng cấp│
 ├──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
 │ [4] Giám sát dân cử (Quốc hội, HĐND) mang tính dàn trải, thiếu chế tài pháp lý thực quyền│
 ├──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
 │ [5] Trách nhiệm công vụ & Bồi thường nhà nước còn mang tính nguyên tắc, khó thi hành  │
 └──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

1. Sự mất cân đối mang tính cấu trúc của cơ chế kiểm soát: Cơ chế pháp lý hiện hành được hình thành theo phương thức "đắp vá, dò dẫm, thừa cẩn trọng và thiếu quyết tâm". Việc BĐPC vẫn dựa chủ yếu vào các biện pháp tự kiểm soát nội bộ của chính bộ máy hành chính (thanh tra, kiểm tra, tự giải quyết khiếu nại). Phương thức này vi phạm nguyên tắc công lý tự nhiên: "Không ai có thể làm thẩm phán cho chính hành vi của mình" (Nemo judex in causa sua), dẫn đến tình trạng bao che, thiếu khách quan.
2. Khoảng trống pháp lý nghiêm trọng đối với Quyết định hành chính quy phạm: Tòa án nhân dân chỉ có thẩm quyền xét xử đối với quyết định hành chính cá biệt và hành vi hành chính. Khi phát hiện văn bản quy phạm pháp luật (thông tư, quyết định của UBND) trái luật có liên quan đến quyết định cá biệt bị khởi kiện, Tòa án chỉ có quyền "kiến nghị" cơ quan có thẩm quyền sửa đổi, bãi bỏ chứ không có thẩm quyền "hủy bỏ" trực tiếp văn bản quy phạm đó. Đây là lỗ hổng khiến các vi phạm mang tính hệ thống tiếp tục tồn tại.
3. Rào cản địa giới hành chính làm suy giảm tính độc lập tư pháp: Mô hình tổ chức TAND cấp huyện và cấp tỉnh gắn chặt với đơn vị hành chính lãnh thổ cùng cấp, khiến thẩm phán chịu áp lực lớn từ cấp ủy và chính quyền địa phương về chế độ, ngân sách và tổ chức nhân sự. Điều này giải thích tại sao tỷ lệ người dân khởi kiện thắng kiện các quyết định hành chính của Ủy ban nhân dân các cấp còn rất khiêm tốn.
4. Tính hình thức và thiếu chế tài của phương thức giám sát dân cử: Hoạt động giám sát của Quốc hội và HĐND các cấp có phạm vi quá rộng, dàn trải, thiếu trọng tâm chuyên sâu vào kiểm soát hành chính. Quan trọng hơn, pháp luật chưa quy định rõ ràng hậu quả pháp lý ràng buộc bắt buộc sau các hoạt động giám sát hay chất vấn, khiến các phát hiện sai phạm không được xử lý dứt điểm.
5. Cơ chế bồi thường nhà nước và truy cứu trách nhiệm công vụ bị tắc nghẽn: Quy định bồi thường thiệt hại do HĐHC trái pháp luật gây ra còn quá hẹp, thủ tục chứng minh phức tạp; quy định truy cứu trách nhiệm cá nhân cán bộ, công chức làm sai chỉ dừng lại ở các nguyên tắc chung chung, thiếu tính răn đe thực tế.

Implications đa chiều

                       HỆ THỐNG GIẢI PHÁP VÀ KHẢ THI THỰC THI
                       
         ┌─────────────────────────────────────────────────────────────┐
         │             TÁI CẤU TRÚC CƠ CHẾ PHÁP LÝ BĐPC                │
         └──────────────┬──────────────┬──────────────┬────────────────┘
                        │              │              │
        ┌───────────────┴──────┐ ┌─────┴────────┐ ┌───┴────────────────┐
        │ HOÀN THIỆN THỂ CHẾ   │ │ ĐỔI MỚI      │ │ NÂNG CAO ĐIỀU KIỆN │
        │ - Mở rộng thẩm quyền │ │ THIẾT CHẾ    │ │ VẬN HÀNH           │
        │   Tòa án xét xử QĐ   │ │ - Thành lập  │ │ - Công khai minh   │
        │   quy phạm liên quan │ │   Tòa án     │ │   bạch điện tử     │
        │ - Pháp điển hóa thủ  │ │   khu vực    │ │ - Đảm bảo ngân sách│
        │   tục tố tụng HC     │ │ - Thí điểm   │ │   độc lập tư pháp  │
        │ - Chế tài nghiêm minh│ │   Tài phán HC│ │ - Nâng cao văn hóa │
        │   trách nhiệm công vụ│ │   chuyên biệt│ │   pháp lý công dân │
        └──────────────────────┘ └──────────────┘ └────────────────────┘

• Hàm ý lập pháp (Legislative Implications): Sửa đổi toàn diện Luật Tố tụng hành chính theo hướng trao thẩm quyền cho Tòa án được tuyên hủy bỏ một phần hoặc toàn bộ các văn bản quy phạm pháp luật dưới luật khi trái với luật và Hiến pháp; xây dựng Luật Thủ tục Hành chính thống nhất để chuẩn hóa quy trình ra quyết định của các cơ quan công quyền.
• Hàm ý cải cách thiết chế (Institutional Reforms): Tách TAND ra khỏi sự phụ thuộc vào địa giới hành chính bằng việc thành lập hệ thống Tòa án nhân dân sơ thẩm khu vực; nghiên cứu lộ trình thí điểm thành lập Cơ quan Tài phán hành chính độc lập hoặc Ủy ban Giám sát quyền công dân (Ombudsman).
• Hàm ý thực thi chính sách (Policy Implementation): Nâng cao tính minh bạch công vụ thông qua chuyển đổi số hành chính; hoàn thiện cơ chế bảo vệ thẩm phán và nhân chứng trong các vụ kiện hành chính; gắn kết quả giải quyết khiếu kiện hành chính với việc đánh giá, bổ nhiệm cán bộ quản lý công vụ.

---

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những đóng góp học thuật xuất sắc, công trình vẫn tồn tại một số giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn phạm vi đối tượng: Luận án giới hạn nghiên cứu ở cơ chế hậu kiểm (sau khi QĐHC, HVHC đã được ban hành), chưa bao quát toàn diện quy trình kiểm soát phòng ngừa tiền kiểm nội bộ trong quá trình hoạch định chính sách.
• Giới hạn dữ liệu thực chứng: Phân tích thực trạng chủ yếu dựa trên nguồn dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo hành chính tổng kết của các cơ quan nhà nước; thiếu vắng các cuộc điều tra xã hội học pháp lý định lượng quy mô lớn đo lường sự hài lòng và niềm tin tư pháp của người dân.
• Giới hạn bối cảnh thể chế: Đề tài nghiên cứu dưới khuôn khổ Hiến pháp 2013 và các đạo luật chuyên ngành đến năm 2019, chưa cập nhật những biến động pháp lý sau làn sóng chuyển đổi số hành chính công mạnh mẽ giai đoạn hậu 2020.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Đánh giá tác động kinh tế (Law and Economics) của các sai phạm hành chính và chi phí xã hội của quy trình khiếu kiện hành chính kéo dài.
2. Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data) trong việc tự động phát hiện xung đột quy phạm giữa các văn bản quy phạm pháp luật hành chính.
3. Nghiên cứu so sánh chuyên sâu về khả năng chuyển giao mô hình Tài phán hành chính độc lập (Administrative Tribunals) vào thể chế chính trị đơn nguyên tại Việt Nam.
4. Cơ chế bảo hiến (Constitutional Review) đối với các quyết định hành chính vi phạm quyền con người được quy định trong Hiến pháp.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án là tài liệu tham khảo nền tảng cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Luật Hiến pháp - Hành chính; cung cấp khung khái niệm chuẩn xác về cơ chế BĐPC, giúp giải tỏa các nhầm lẫn kéo dài giữa khái niệm quyền hành pháp và hoạt động hành chính.
• Tác động lập pháp và tư pháp: Đóng góp trực tiếp các luận cứ khoa học thực tiễn phục vụ các đề án cải cách tư pháp của Ban Chỉ đạo Cải cách Tư pháp Trung ương; cung cấp cơ sở để TAND tối cao xây dựng các Nghị quyết hướng dẫn áp dụng thống nhất Luật Tố tụng hành chính.
• Lợi ích xã hội: Tạo tiền đề lý luận thúc đẩy việc xây dựng một nền hành chính phục vụ, minh bạch, bảo vệ hữu hiệu quyền và lợi ích hợp pháp của người dân và cộng đồng doanh nghiệp trước sự can thiệp sai trái của bộ máy công quyền.

---

Đối tượng hưởng lợi

                              BẢN ĐỒ ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI
                              
   ┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
   │ 1. NCS & Học giả: Hệ thống khung lý thuyết & 25+ thuật ngữ chuẩn hóa   │
   ├────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
   │ 2. Cơ quan Lập pháp: Luận cứ sửa đổi Luật TTHC & Luật Ban hành VBQPPL  │
   ├────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
   │ 3. Ngành Tòa án: Cơ sở lý luận thành lập Tòa án khu vực độc lập        │
   ├────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
   │ 4. Luật sư & Tranh tụng: Kỹ năng định vị sai phạm QĐHC cá biệt/quy phạm│
   ├────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
   │ 5. Công dân & Doanh nghiệp: Nâng cao năng lực tự bảo vệ quyền hợp pháp│
   └────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

1. Nghiên cứu sinh và Giảng viên Luật học: Tiếp cận một khung lý thuyết chuẩn tắc, hệ thống tài liệu tham khảo phong phú (182 tài liệu tham khảo chọn lọc trong và ngoài nước) và phương pháp luận đa tầng để triển khai các nghiên cứu chuyên sâu.
2. Cơ quan Soạn thảo Chính sách (Bộ Tư pháp, Văn phòng Chính phủ): Sử dụng các kiến nghị hoàn thiện thể chế để rà soát, cắt giảm tính tùy nghi bất hợp lý trong các văn bản quy phạm pháp luật.
3. Thẩm phán và Cán bộ Tòa án: Nắm vững bản chất của tính hợp pháp và tính hợp lý của quyết định hành chính để nâng cao chất lượng xét xử án hành chính, hạn chế tối đa việc bác đơn kiện không có căn cứ.
4. Luật sư và Giới Tranh tụng: Trang bị hệ thống luận điểm sắc bén nhằm bảo vệ quyền lợi của thân chủ khi khởi kiện các quyết định, hành vi hành chính trái pháp luật.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Luận án đã mở rộng và hiện đại hóa học thuyết Pháp chế XHCN bằng cách tích hợp Lý thuyết về Tính đúng đắn (Legitimacy) của Richard H. Fallon. Luận án khẳng định bản chất cốt lõi của pháp chế không phải là sự phục tùng của người dân đối với nhà nước, mà trước hết là tính hợp pháp bắt buộc của chính các quyết định và hành vi quyền lực công.

2. Đột phá phương pháp luận của luận án so với các công trình trước đây là gì? Trả lời: Thay vì phân tích đơn lẻ từng thủ tục (như chuyên khảo của Đào Trí Úc về giám sát, hay Đinh Văn Minh về thanh tra), luận án lần đầu tiên thiết lập mô hình cấu trúc 3 thành tố hữu cơ (Thể chế - Thiết chế - Điều kiện vận hành), áp dụng phương pháp luật học so sánh đối chiếu giữa hệ thống Thông luật (Anh, Mỹ), Dân luật (Pháp, Đức) và thể chế chuyển đổi tại Việt Nam.

3. Phát hiện thực tiễn nào mang tính bất ngờ và có giá trị nhất? Trả lời: Phát hiện về "khoảng trống pháp lý có cấu trúc" đối với quyết định hành chính quy phạm. Mặc dù văn bản quy phạm dưới luật là nguồn gốc trực tiếp sinh ra các quyết định hành chính cá biệt trái luật, TAND tại Việt Nam theo Luật TTHC 2015 chỉ được dừng lại ở quyền "kiến nghị" mà không được quyền "tuyên hủy", làm suy giảm nghiêm trọng hiệu lực bảo vệ công lý của nhánh tư pháp.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) không? Trả lời: Luận án xây dựng quy trình phân tích logic thực chứng rõ ràng: từ nhận diện bản chất quyền áp đặt hành chính $\rightarrow$ phân tích lỗi thể chế $\rightarrow$ đánh giá thực trạng thiết chế $\rightarrow$ đề xuất giải pháp đồng bộ. Toàn bộ các tiêu chí đánh giá tính hợp pháp (thẩm quyền, hình thức, nội dung, trình tự thủ tục) đều được chuẩn hóa chi tiết.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được định hình như thế nào? Trả lời: Định hình lộ trình chuyển đổi từ cơ chế kiểm soát mang tính hành chính sang cơ chế tài phán tư pháp toàn diện, hướng tới việc thiết lập mô hình Tòa án Hành chính sơ thẩm khu vực độc lập và cơ chế bảo hiến chuyên trách tại Việt Nam.

---

Kết luận

Công trình nghiên cứu của NCS. Dương Hoán đại diện cho một bước tiến quan trọng trong khoa học luật hành chính Việt Nam với 5 đóng góp nền tảng:

1. Xác lập hệ thống khái niệm chuẩn mực về cơ chế pháp lý bảo đảm pháp chế trong HĐHC nhà nước.
2. Phân định ranh giới khoa học giữa quyền hành pháp vĩ mô và hoạt động hành chính tác chiến vi mô.
3. Vạch trần toàn diện các bất cập mang tính cấu trúc của hệ thống tự kiểm soát nội bộ và những rào cản hạn chế quyền hạn của TAND.
4. Xây dựng hệ thống giải pháp cải cách đồng bộ cả 3 trụ cột: thể chế, thiết chế và điều kiện vận hành.
5. Đặt nền móng lý luận vững chắc cho việc mở rộng thẩm quyền xét xử của Tòa án đối với các văn bản quy phạm pháp luật dưới luật.

Công trình mở ra 3 hướng nghiên cứu mới về quản trị tư pháp số, tài phán hành chính chuyên biệt và kiểm soát bảo hiến, khẳng định giá trị học thuật lâu dài trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong thời kỳ hội nhập quốc tế toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương I); (2) Đào Trí Úc (chủ biên, 2005), Xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, NXB CTQG (mục II, chương V); (3) Đỗ Ngọc Hải (2009), Bàn về pháp chế XHCN trong điều kiện xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, Tạp chí Tổ chức nhà nước, số 1 (4) Võ Khánh Vinh (1991), Pháp chế XHCN – một phương thức thể hiện và thực hiện quyền lực nhân dân, Tạp chí NN và PL, số 1; BĐPC tức đề cao tinh thần thượng tôn pháp luật, đó chính là thừa nhận những giá trị tiến bộ khác như dân chủ, văn minh, nhân đạo, vì con người. Để có pháp chế, pháp luật phải bảo vệ được các quyền, tự do của công dân, của tập thể và các tổ chức chứ không phải pháp luật chung chung. Các tác giả có các nghiên cứu thể hiện quan điểm này như: (1) Hoàng Thị Kim Quế (2013), Mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức trong nhà nước pháp quyền và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam hiện nay, Tạp chí Luật học, số 2; (2) Nguyễn Tiến Hiệp (2014), Mối quan hệ giữa đạo đức với pháp luật luan an 14 trong công vụ, Tạp chí quản lý nhà nước, số 1; (4) Nguyễn Minh Đoan (2008), Pháp luật với công bằng xã hội, Tạp chí NN và PL, số 12; (5) Hồ Sỹ Sơn (2009), Mối liên hệ giữa nhân đạo và pháp luật, Tạp chí NN và PL, số 1. Về khái niệm cơ chế pháp lý BĐPC trong HĐHC nhà nước Thứ nhất, về khái niệm cơ chế pháp lý Cơ chế pháp lý là một chỉnh thể gồm các thể chế pháp lý và các thiết chế của nhà nước gắn kết chặt chẽ với nhau, cùng vận hành nhằm thực hiện mục đích đặt ra.

Quan điểm này được nêu trong các công trình sau: (1) Nguyễn Minh Đoan (chủ biên, 2016), Cơ chế pháp lý kiểm soát quyền lực nhà nước của các cơ quan nhà nước ở Việt Nam hiện nay, NXB CTQG; (2) Võ Khánh Vinh (2011, chủ biên), Cơ chế bảo đảm và bảo vệ quyền con người, Viện Khoa học xã hội, NXB KHXH; (3) Các luận án tiến sĩ: Trương Thị Hồng Hà (2007), Hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo đảm chức năng giám sát của Quốc hội nước Cộng hòa XHCN Việt Nam, Hà Nội; Nguyễn Mạnh Bình (2010), Hoàn thiện cơ chế pháp lý giám sát xã hội đối với việc thực thi quyền lực nhà nước ở Việt Nam hiện nay, Học viện Chính trị quốc gia Hà Nội. Thứ hai, về khái niệm cơ chế pháp lý BĐPC trong HĐHC nhà nước Theo các tác giả như: (1) Vũ Thư (2006), Về kiểm soát quyền lực hành pháp trong hệ thống quyền lực nhà nước ở Việt Nam hiện nay, Tạp chí NN và PL. số 12; (2) Nguyễn Minh Đoan (chủ biên, 2016), Cơ chế pháp lý kiểm soát quyền lực nhà nước của các cơ quan nhà nước ở Việt Nam hiện nay, NXB CTQG thì cơ chế kiểm soát quyền hành pháp và hành chính là hệ thống các phương thức, khả năng và quy tắc được ghi nhận để thông qua đó biết được quyền lực hành pháp đang làm gì, làm như thế nào và khống chế, điều chỉnh được. Cơ chế pháp lý được cấu thành từ: thể chế, thiết chế và các điều kiện bảo đảm cho sự vận hành của cơ chế.

Các bài viết thể hiện sự đồng tình về quan điểm này như: (1) Lê Thiên Hương (2014), Về cơ chế kiểm tra, giám sát đối với bộ máy hành chính nhà nước, Tạp chí QLNN. số 4; (2) Trường hành chính trung ương (1988), Những cơ sở khoa học và lý luận về quản lý nhà nước XHCN, chương VIII, NXB Sự Thật. Nội dung và thực trạng của thể chế pháp lý BĐPC trong HĐHC nhà nước Thể chế pháp lý BĐPC trong HĐHC nhà nước là tổng thể những quy định pháp luật về các phương thức kiểm soát HĐHC nhằm bảo đảm sự hợp pháp của hoạt động này. Khi khảo sát tổng thể về thể chế pháp lý BĐPC trong HĐHC nhà nước, theo chúng tôi, các nội dung cơ bản quyết định đến hiệu quả BĐPC của cơ chế pháp lý bao luan an 15 gồm: thứ nhất, phạm vi HĐHC nhà nước được BĐPC bởi cơ chế pháp lý; thứ hai, thẩm quyền BĐPC trong HĐHC nhà nước; thứ ba, cơ chế làm phát sinh quan hệ BĐPC trong HĐHC nhà nước và thứ tư là mức độ BĐPC của cơ chế pháp lý BĐPC trong HĐHC nhà nước.

Thứ nhất, phạm vi HĐHC nhà nước được BĐPC bởi cơ chế pháp lý hiện hành Theo pháp luật hiện hành, HĐHC được BĐPC bởi cơ chế pháp lý được xác định theo các phương thức cụ thể. Theo đó, với phương thức khiếu nại, giải quyết khiếu nại và phương khiếu kiện, HĐHC được BĐPC là các QĐHC, HVHC; với phương thức kiểm tra xử lý văn bản thì đối tượng được hướng đến là QĐHC quy phạm; phương thức giám sát thì có đối tượng rộng hơn, không giới hạn các HĐHC được giám sát. Theo đó, phạm vi HĐHC được BĐPC bởi cơ chế pháp lý vừa hẹp, thiếu bao quát nhưng cũng vừa rộng, thiếu trọng tâm. Các công trình nghiên cứu có đề cập vấn đề này chủ yếu đánh giá theo phương thức cụ thể.

Với phương thức kiểm tra, thanh tra: các nội dung cơ bản của các phương thức này được nghiên cứu bởi các công trình như: (1) Đinh Văn Mậu (2003), Kiểm soát việc thực hiện thẩm quyền hành chính nhà nước và Phạm Tuấn Khải (2003), Tăng cường hoạt động kiểm tra, thanh tra nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của Chính phủ, trong cuốn “Giám sát và cơ chế giám sát việc thực hiện quyền lực nhà nước ở nước ta hiện nay” (Đào Trí Úc, Võ Khánh Vinh đồng chủ biên); (2) Bùi Thị Đào (2015), Tính hợp pháp và tính hợp lý của QĐHC, NXB Chính trị quốc gia (chương 4); (3) Đoàn Thị Tố Uyên (2012), Luận án tiến sĩ, Kiểm tra và xử lý văn bản quy phạm pháp luật ở Việt Nam hiện nay, Đại học Luật Hà Nội; (4) Trần Đức Lượng (Chủ nhiệm, 2002), Đề tài khoa học cấp nhà nước, Hoàn thiện cơ chế thanh tra, kiểm tra, giám sát nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước; 5) Đinh Văn Minh (2016), Bàn về chức năng giám sát hành chính của cơ quan thanh tra Chính phủ, Tạp chí Thanh tra, số 5; Với phương thức khiếu nại, giải quyết khiếu nại, tố cáo, giải quyết tố cáo, các công trình nghiên cứu trực tiếp như: (1) Bùi Xuân Đức (2008), Đổi mới cơ chế giải quyết khiếu nại, khiếu kiện hành chính ở nước ta hiện nay, Tạp chí Dân chủ và pháp luật, số 5; (2) Đinh Văn Minh (2015), Khiếu nại hành chính: lịch sử phát triển và những vấn đề thực tiễn, NXB Hồng Đức; (3) Vũ Duy Duẩn (2014), Luận án tiến sĩ, Khiếu nại, tố cáo: phương thức BĐPC, kỷ luật trong quản lý hành chính nhà nước. Về phương thức khiếu kiện tại Toà án, phạm vi HĐHC được BĐPC bằng Tòa án: là các QĐHC, HVHC được xác định là “đối tượng xét xử của TAND”. Các bài viết luan an 16 nổi bật nghiên cứu vấn đề này gồm: (1) Phạm Hồng Thái (chủ biên, 2001), QĐHC, HVHC – Đối tượng xét xử của Tòa án, NXB Tổng hợp Đồng Nai; (2) Nguyễn Thanh Bình (2004), Thẩm quyền xét xử khiếu kiện hành chính của Tòa án – sự bảo đảm công lý trong quan hệ giữa nhà nước và công dân, NXB Tư pháp; (3) Lương Thanh Cường (2010), Tính hợp pháp và tính hợp lý của QĐHC, HVHC, trong cuốn sách Tài phán hành chính trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền và hội nhập quốc tế ở Việt Nam, Nguyễn Như Phát và Nguyễn Thị Việt Hương đồng chủ biên, NXB KHXH; (4) Đinh Văn Mậu (1997), Những HĐHC thuộc thẩm quyền tài phán của Tòa án, Tạp chí Luật học, số 5; (5) Nguyễn Mạnh Hùng (2011), Thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án hành chính theo Luật Tố tụng hành chính: sự kế thừa, phát triển và những nội dung cần được hoàn thiện, Tạp chí Luật học, số 9. Về phương thức giám sát của cơ quan dân cử, các thiết chế độc lập thì có phạm vi kiểm soát rộng hơn các phương thức do bộ máy hành chính thực hiện.

Về vấn đề này, có quan điểm sau: (1) Các bài viết: Trần Ngọc Đường (2003), Quyền giám sát tối cao của Quốc hội và Quyền giám sát của các cơ quan của Quốc hội: Đối tượng, nội dung, phương thức thực hiện và hậu quả pháp lý; Phạm Hồng Thái, về phạm vi, hình thức giám sát của Quốc hội, trong cuốn sách sách Giám sát và cơ chế giám sát việc thực hiện quyền lực nhà nước do Đào Trí Úc, Võ Khánh Vinh đồng chủ biên, NXB CAND, 2003; (2) Nguyễn Sĩ Dũng, Vũ Công Giao (chủ biên), Hoạt động giám sát của cơ quan dân cử ở Việt Nam: vấn đề và giải pháp, Viện Chính sách công và pháp luật. Theo tác giả, thể chế giám sát của cơ quan dân cử nói chung còn bất cập như: phạm vi giám sát của Quốc hội và HĐND rất rộng, dàn trải, không phù hợp với tính chất, điều kiện của cơ quan dân cử, chưa phân định rõ phạm vi giám sát đối với từng chủ thể giám sát; hoặc theo tác giả Nguyễn Sĩ Dũng (2016), Giám sát Quốc hội: vấn đề khái niệm, Tạp chí Tia sáng, bản điện tử đăng tại http://tiasang.vn thì phạm vi giám sát của Quốc hội Việt Nam thiếu tập trung, giám sát cả những hoạt động mà nhìn chung Nghị viện ở các nước không giám sát. Thứ hai, thẩm quyền BĐPC trong HĐHC nhà nước Đối với phương thức thanh tra: thẩm quyền thanh tra theo pháp luật hiện hành được quy định chung chung, chủ yếu mang tính phối hợp với các phương thức khác. Các tác giả có quan điểm này như: (1) Đinh Văn Minh (2016), Chức năng giám sát hành chính của cơ quan thanh tra Chính phủ, Tạp chí Thanh tra, số 6; (2) Đỗ Thị Hằng (2016), Bàn về những ưu điểm, hạn chế khi thực hiện các quyền trong hoạt động thanh tra, Tạp chí thanh tra, số 6; (3) Nguyễn Huy Hoàng (2016), Thực trạng về thực hiện quyền yêu cầu trong hoạt động thanh tra hành chính, Tạp chí thanh tra, số 9.

luan an 17 Thẩm quyền giải quyết khiếu nại, tố cáo: Pháp luật hiện hành còn nhiều khoảng trống và chưa rõ ràng về thẩm quyền giải quyết khiếu nại, tố cáo.