CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ CÔNG TÁC ĐÀO TẠO NGƯỜI DÙNG TIN VÀ TRUNG TÂM THÔNG TIN THƯ VIỆN TRƯỜNG ĐẠI HỌC NỘI VỤ HÀ NỘI 1. Những vấn đề chung về đào tạo người dùng tin 1. Khái niệm người dùng tin Người dùng tin là một trong bốn yếu tố cấu thành nên thư viện. Người dùng tin được coi là một bộ phận vô cùng quan trọng, không thể thiếu đối với mỗi cơ quan, trung tâm thông tin – thư viện.
Họ vừa là đối tượng phục vụ, vừa là người tiêu thụ các sản phẩm và dịch vụ thông tin, đồng thời họ cũng là người sản sinh ra thông tin mới, phục vụ người dùng tin cũng là phục vụ mục đích cao cả, mục đích cuối cùng của bất của một cơ quan, trung tâm thông tin – thư viện nào7. Người dùng tin có thể được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau: - Theo nghĩa thông thường là người có nhu cầu đọc và sử dụng tài liệu để thỏa mãn nhu cầu đọc của bản thân. Người dùng tin với tư cách là người tham gia hoạt động thông tin – thư viện được hiểu là người có nhu cầu đọc, đồng thời sử dụng tài liệu trong thư viện để thỏa mãn nhu cầu đọc của mình. Đó là những con người cụ thể trong xã hội, bị chi phối bởi nhiều mối quan hệ xã hội phức tạp.
Tuy nhu cầu đọc chỉ thể hiện một khía cạnh quan hệ của con người, nhưng nó nằm trong hệ thống các nhu cầu của con người, vì thế đương nhiên bị chi phối bởi hệ thống các nhu cầu đó. Mỗi người trong xã hội chỉ có thể trở thành bạn đọc của cơ quan thông tin thư viện khi họ sử dụng các sản phẩm và dịch vụ của các cơ quan đó để thỏa mãn nhu cầu tin của mình8. 7 Nguyễn Thị Hồng Nhung (2021), Bài giảng “Công tác người đọc và dịch vụ thư viện”, Trường Đại học Nội vụ Hà Nội 8 Lê Văn Viết (2001), “Cẩm nang nghề thư viện”, Nxb. Văn hóa Thông tin, Hà Nội 11 Luan van - Theo quan điểm hiện đại, bạn đọc hay người dùng tin là thượng đế đối với những người tham gia hoạt động thông tin - thư viện.
Mỗi cơ quan thông tin – thư viện muốn tồn tại và phát triển đều phải quan tâm tới nhu cầu tin của từng đối tượng người dùng tin, không có người dùng tin hoạt động thông tin – thư viện sẽ không thể tồn tại9. Bạn đọc được sử dụng với nhiều thuật ngữ khác nhau như “Library user” (người sử dụng thư viện), “information user” (người dùng tin), “client” (khách hàng), “user” (người sử dụng). Tuy có nhiều thuật ngữ, tên gọi khác nhau nhưng bản chất của chúng không khác nhau nhiều, bạn đọc là yếu tố quan trọng nhất trong bốn yếu tố cấu thành thư viện (nguồn lực thông tin, cán bộ thư viện, cơ sở vật chất và bạn đọc)10. Từ những khái niệm trên, ta có thể hiểu người dùng tin là những người có nhu cầu tin, muốn tìm hiểu nghiên cứu, sử dụng nguồn lực thông tin tại các cơ quan, trung tâm thông tin – thư viện, họ đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc phát triển thư viện.
Khái niệm kiến thức thông tin Trong xã hội ngày nay, kiến thức thông tin không còn là vấn đề xa lạ, nó đóng vai trò vô cùng quan trọng phục vụ trực tiếp cho quá trình học tập, nghiên cứu và làm việc của con người. Đã có rất nhiều các khái niệm định nghĩa thế nào là kiến thức thông tin: Theo Hiệp hội các thư viện đại học và thư viện nghiên cứu Mỹ (ACRL, 1989), kiến thức thông tin là sự hiểu biết và một tập hợp các khả năng cho phép các cá nhân có thể “nhận biết thời điểm cần thông tin và có thể định vị, thẩm 9 Lê Văn Viết (2001), “Cẩm nang nghề thư viện”, Nxb. Văn hóa Thông tin, Hà Nội 10 Thạch Hương Giang (2017), “Công tác phục vụ bạn đọc tại Trung tâm Thông tin – Thư viện Học viện Ngân hàng”, Luận văn Thạc sĩ Thông tin – Thư viện, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Hà Nội; 12 Luan van định và sử dụng thông tin cần thiết một cách hiệu quả”11. McKie, trong tài liệu của Cheek và các tác giả khác đã khẳng định “kiến thức thông tin là khả năng nhận biết nhu cầu thông tin, tìm kiếm, tổ chức, thẩm định và sử dụng thông tin trong việc ra quyết định một cách hiệu quả, cũng như áp dụng những kỹ năng này vào việc tự học suốt đời” 12.
Theo Hiệp hội Các thư viện chuyên ngành và các trường đại học Hoa Kỳ, người có kiến thức thông tin là người “đã học được cách thức để học. Họ biết cách học bởi họ nắm được phương thức tổ chức tri thức, tìm kiếm thông tin và sử dụng thông tin, do đó những người khác có thể học tập được từ họ. Họ là những người đã được chuẩn bị cho khả năng học tập suốt đời, bởi lẽ họ luôn tìm được thông tin cần thiết cho bất kỳ nhiệm vụ hoặc quyết định nào một cách chủ động. Từ các khái niệm trên ta có thể hiểu, kiến thức thông tin là các kỹ năng như: xác định nhu cầu tin, xây dựng biểu thức tìm tin, lựa chọn và đánh giá nguồn tin.
Người có kiến thức thông tin là người có thể làm chủ được nguồn tin, sử dụng thông tin một cách hiệu quả, khoa học 1. Khái niệm công tác đào tạo người dùng tin Công tác đào tạo người dùng tin là một hoạt động mà bất kỳ cơ quan, trung tâm thông tin – thư viện nào cũng triển khai thực hiện nhằm đào tạo các nhóm đối tượng người dùng tin tại cơ quan của họ. Nhờ có công tác đào tạo người dùng tin mà các cơ quan, trung tâm thông tin – thư viện có thể truyền đạt, phổ biến, cung cấp các kiến thức, kỹ năng thông tin đồng thời hướng dẫn người dùng tin cách thức khai thác các sản phẩm, dịch vụ, nguồn lực thông tin tại cơ quan của mình. 11 Nguyễn Thị Thu Thủy (2016), “Thư viện Tạ Quang Bửu với công tác đào tạo các kỹ năng cho người dùng tin”, Kỷ yếu Hội thảo ngành Thông tin - Thư viện (LIC) 12 Nguyễn Thị Thu Thủy (2016), “Thư viện Tạ Quang Bửu với công tác đào tạo các kỹ năng cho người dùng tin”, Kỷ yếu Hội thảo ngành Thông tin - Thư viện (LIC) 13 Nguyễn Thị Thu Thủy (2016), “Thư viện Tạ Quang Bửu với công tác đào tạo các kỹ năng cho người dùng tin”, Kỷ yếu Hội thảo ngành Thông tin - Thư viện (LIC) 13 Luan van Công tác đào tạo người dùng tin có thể coi là cầu nối giữa người dùng tin và cơ quan, trung tâm thông tin – thư viện.
Thông qua quá trình đào tạo người dùng tin, mỗi cơ quan, trung tâm thông tin – thư viện sẽ cung cấp, phổ biến, truyền đạt đến người dùng tin những thông tin, kiến thức cần thiết để người dùng tin có thể trang bị và vận dụng trong quá trình khai thác, sử dụng các sản phẩm, dịch vụ, nguồn lực thông tin hiện có tại cơ quan, trung tâm một cách nhanh chóng, khoa học, thuận tiện và hiệu quả nhất14. Theo Flerning (1990): “Công tác đào tạo người dùng tin là những chương trình hướng dẫn và giảng dạy đa dạng được thư viện cung cấp cho người sử dụng nhằm giúp họ sử dụng các nguồn tin và dịch vụ của thư viện một cách hiệu quả và độc lập. Như vậy, đào tạo người dùng tin bao hàm việc nâng cao tri thức của họ về các dịch vụ thư viện, giúp họ sử dụng các trang thiết bị và tiện nghi của thư viện”15. Theo Jacques Tocatlian: “Công tác đào tạo người dùng tin được hiểu những chương trình hướng dẫn và đào tạo người sử dụng hiện tại hay tiềm năng, một cách riêng rẽ hay tập thể, với mục đích tạo điều kiện thuận lợi cho: - Sự nhận biết của họ về nhu cầu tin của mình; - Sự trình bày rõ ràng những nhu cầu này; - Việc sử dụng hiệu quả các sản phẩm, dịch vụ thông tin cũng như sự đánh giá về các sản phẩm và dịch vụ đó”16.
Công tác đào tạo người dùng tin là hoạt động không thể thiếu, vô cùng quan trọng đối với bất kỳ một cơ quan, trung tâm thông tin – thư viện nào khi mà họ muốn tiếp cận trực tiếp đến với mọi đối tượng người dùng tin. Nếu hoạt 14 Nguyễn Thị Tươi (2009), “Tìm hiểu công tác đào tạo người dùng tin tại Trung tâm Thông tin - Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội”, Đại học Quốc gia Hà Nội 15 Trần Thị Thu Hường (2011), “Công tác đào tạo kỹ năng thông tin cho sinh viên tại một số thư viện đại học ở Hà Nội”, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội 16 Trần Thị Thu Hường (2011), “Công tác đào tạo kỹ năng thông tin cho sinh viên tại một số thư viện đại học ở Hà Nội”, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội 14 Luan van động này được triển khai hiệu quả, phù hợp với từng đối tượng người dùng tin khác nhau của cơ quan, trung tâm sẽ đem lại nhiều lợi ích đối với người dùng tin và cơ quan trung tâm đó. Đối với cơ quan, trung tâm sẽ tiếp cận được đến nhiều đối tượng người dùng tin hơn, thu hút người dùng tin đến với thư viện mình, đồng thời truyền tải, giới thiệu đến người dùng tin thư viện mình có những sản phẩm, dịch vụ nào. Đối với người dùng tin, thông qua công tác đào tạo, người dùng tin trang bị thêm cho mình những kiến thức về tìm kiếm thông tin sao cho phù hợp với nhu cầu của mình, cách thức sử dụng dịch vụ, sản phẩm hiện có tại cơ quan, trung tâm thông tin – thư viện mà mình sử dụng.
Điều này có nghĩa đòi hỏi mỗi cơ quan, trung tâm thông tin – thư viện cần phải có kế hoạch xây dựng chương trình công tác đào tạo người dùng tin sao cho hiệu quả, phù hợp với đối tượng người dùng tin mà mình đang phục vụ. Đặc điểm của công tác đào tạo người dùng tin 1. Đối tượng đào tạo Đối tượng đào tạo của công tác đào tạo người dùng tin chính là những người sử dụng, người dùng tin tại các trung tâm thông tin – thư viện. Mỗi nhóm người dùng tin khác nhau sẽ tương ứng với một nhóm đối tượng của công tác đào tạo người dùng tin,.
Để công tác đào tạo người dùng tin đạt hiệu quả cao nhất, đòi hỏi mỗi cơ quan, trung tâm thông tin – thư viện cần xây dựng chương trình đào tạo riêng với cách thức, phương pháp đào tạo phù hợp với đặc điểm của từng nhóm người dùng tin đào tạo.