PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Chúng ta đang sống trong thế kỷ XXI, thế kỷ của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, trí tuệ nhân tạo trở thành sức mạnh kỳ diệu của nhân loại, thế kỷ của sự phát triển vượt bậc của khoa học công nghệ và truyền thông, cùng với nó là sự bùng nổ thông tin theo hàm số mũ. Thông tin trên thế giới không ngừng thay đổi theo từng giây, từng phút đã tạo nên thế mạnh và chiến thắng cho những ai nắm giữ những thông tin đặc biệt có giá trị. Vì vậy, việc đảm bảo tiếp cận nguồn tin đầy đủ, nhanh chóng, chất lượng luôn là đòi hỏi chung của tất cả mọi người.
Xác định được tầm quan trọng của thông tin, tri thức chính là chìa khóa vạn năng đối với các lĩnh vực của đời sống xã hội, tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII năm 1996 về Giáo dục và Đào tạo, Đảng ta đã nhấn mạnh:“Cùng với Khoa học và Công nghệ, Giáo dục và Đào tạo là quốc sách hàng đầu nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài”. Nền giáo dục của nước ta đang từng bước thay đổi cả về chất lượng lẫn quy mô đào tạo góp phần to lớn vào sự nghiệp công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước. Giáo dục đại học, cao đẳng từ đào tạo theo phương pháp truyền thống chuyển sang phương pháp đào tạo “lấy người học làm trung tâm”. Sinh viên phải tự học, tự nghiên cứu nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo trong tiếp thu kiến thức.
Phương pháp đào tạo theo tín chỉ trở thành nhiệm vụ trọng tâm của các trường đại học, cao đẳng ở Việt Nam hiện nay. Để thực hiện tốt sự đổi mới này đòi hỏi phải có sự chuyển biến toàn diện về cách vận hành chương trình đào tạo, mô hình quản lý đào tạo cũng như cơ sở vật chất, khả năng cung cấp nguồn học liệu, chất lượng phục vụ người dùng tin của các thư viện tại các cơ sở đào tạo. Giống như các lĩnh vực khác, ngành thông tin – thư viện Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội và thách thức. Việc đưa ra những giải pháp nhằm đổi mới, nâng cao hiệu quả hoạt động thông tin – thư viện nói chung và công tác phục vụ người dùng tin nói riêng là vấn đề then chốt hiện nay nhằm hội nhập với các nước 7 z trong khu vực, trên thế giới và sử dụng kho tàng tri thức của nhân loại một cách tiết kiệm, hiệu quả.
Hoạt động của một thư viện tuân theo dây chuyền thông tin tư liệu thống nhất, bắt đầu từ chọn lọc, bổ sung tài liệu đến xử lý, lưu trữ, bảo quản và cuối cùng là tìm và phổ biến thông tin. Mỗi công đoạn đóng một vai trò nhất định nhưng tất cả đều chung một mục đích là đem thông tin phục vụ tốt nhất cho người dùng tin. Tuy là công đoạn cuối cùng trong dây chuyền thông tin tư liệu nhưng lại là khâu trung tâm, đóng vai trò then chốt trong hoạt động thông tin – thư viện. Bởi vì, thông qua công tác này vốn tài liệu quý giá của thư viện mới được sử dụng có hiệu quả, vai trò xã hội của thư viện mới được khẳng định.
Công tác phục vụ người dùng tin vừa là mục đích đồng thời là thước đo hiệu quả của hoạt động thư viện. Bất cứ cơ quan thông tin – thư viện nào muốn đạt được hiệu quả hoạt động thì không thể không chú trọng đến công tác phục vụ người dùng tin. Sơn La là một tỉnh miền núi phía Tây Bắc của Tổ quốc, là nơi hội tụ và sinh sống của nhiều dân tộc anh em: Kinh, Mông, Thái, Mường …; nơi có nhiều phong cảnh đẹp nên thơ và hữu tình. Vì vậy, Sơn La là vùng đất giàu giá trị văn hoá, du lịch và tiềm năng kinh tế.
Tuy còn gặp nhiều khó khăn về mọi mặt, song ở Sơn La, vấn đề xây dựng và phát triển hệ thống thư viện đã và đang được Đảng và Nhà nước quan tâm đặc biệt. Trung tâm Thông tin – Thư viện Trường Cao đẳng Sơn La thuộc sự quản lý của Ủy ban nhân dân tỉnh Sơn La là một trong những Trung tâm Thông tin – Thư viện thuộc hệ thống thư viện trường học của tỉnh, có tiềm lực mạnh mẽ về nguồn nhân lực, được đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị hiện đại, và nguồn lực thông tin tương đối phong phú. Người dùng tin đến Trung tâm có thành phần rất đa dạng với nhiều trình độ, lứa tuổi, giới tính, thành phần dân tộc, mục đích và nhu cầu khác nhau. Để đáp ứng được nhu cầu đa dạng của người dùng tin, Trung tâm Thông tin – Thư viện Trường Cao đẳng Sơn La đã rất chú trọng đến công tác nâng cao chất lượng hoạt động nói chung và chất lượng công tác phục vụ người dùng tin nói riêng.
Tuy nhiên, Sơn La là một tỉnh đa văn hóa, đa sắc tộc, một miền đất nằm ở vùng sâu, vùng xa của Tổ quốc nên hoạt động thư viện và công tác phục vụ người 8 z dùng tin còn gặp nhiều khó khăn bất cập. Bên cạnh đó, sự phát triển mạnh mẽ của xã hội, nhu cầu thông tin của người dùng tin cũng ngày một tăng, trong khi đó Trung tâm chỉ mới dừng ở mức phục vụ người dùng tin đơn điệu chưa thực sự có hiệu quả, sản phẩm và dịch vụ thông tin – thư viện chưa phong phú, nguồn lực thông tin chưa đáp ứng nhu cầu người dùng tin, cơ sở vật chất hạ tầng công nghệ không đồng bộ, trình độ cán bộ của Trung tâm và người dùng tin chưa đáp ứng. Vì vậy, nghiên cứu tìm ra các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng công tác phục vụ người dùng tin là cần thiết với một thư viện, và đặc biệt cần thiết hơn trong xã hội bùng nổ thông tin như hiện nay. Từ những phân tích trên cho thấy, hoạt động phục vụ người dùng tin tại Trung tâm Thông tin – Thư viện Trường Cao đẳng Sơn La là một vấn đề bức thiết cần phải được nghiên cứu, phân tích hiện trạng để có những nhận xét, đánh giá khách quan, nghiêm túc; trên cơ sở đó đưa ra các giải pháp phù hợp, khả thi để nâng cao chất lượng công tác phục vụ người dùng tin và hiệu quả hoạt động của Trung tâm Thông tin – Thư viện.
Vì vậy tôi chọn đề tài “Nâng cao hiệu quả công tác phục vụ ngƣời dùng tin tại Trung tâm Thông tin – Thƣ viện Trƣờng Cao đẳng Sơn La” làm đề tài luận văn thạc sĩ Khoa học Thư viện của mình, với mong muốn vận dụng những kiến thức lý luận đã được học, kinh nghiệm và kĩ năng thực tế, đồng thời kế thừa và phát triển các kết quả nghiên cứu của các tác giả trước để phân tích thực trạng, đánh giá những ưu điểm, hạn chế; từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả công tác phục vụ người dùng tin tại đơn vị của mình. Tổng quan tình hình nghiên cứu Nghiên cứu nâng cao chất lượng và hiệu quả trong công tác phục vụ người dùng tin trong hoạt động thông tin – thư viện hiện không còn là một đề tài mới, nhưng với vai trò và tầm quan trong của nó, vấn đề này vẫn luôn nhận được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều tác giả, các cơ quan thông tin – thư viện và các anh chị em đồng nghiệp trong và ngoài nước ở nhiều góc độ và phương diện khác nhau. Mỗi nghiên cứu lại được các tác giả nhìn nhận, phản ánh, khai thác ở nhiều khía cạnh.Vì vậy tuy là đề tài không mới nhưng vấn đề này vẫn có sức thuyết phục cao. 9 z - Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài: Trong một số nghiên cứu của các tác giả nước ngoài mà tác giả đã tìm hiểu khi thực hiện luận văn, liên quan đến hoạt động phục vụ người dùng tin có các công trình nghiên cứu sau: Bài viết “Designing library services based on user needs: new opportunities to re-position the library” (Thiết kế dịch vụ thư viện dựa trên nhu cầu của người sử dụng: cơ hội mới để định vị lại thư viện) của tác giả Yoo - Seong Song, Đại học Illinois, Hoa Kỳ.
Tác giả Yoo - Seong Song đã đưa ra dịch vụ thư viện dựa trên chuyên môn và thiết lập quy trình cho dịch vụ mới này giúp thư viện định vị lại hình ảnh, thương hiệu của mình; Bài“Getting to know library users’needs – experimental ways to user – centred library innovation” (Tìm hiểu nhu cầu của người sử dụng thư viện – những cách thử nghiệm để đổi mới thư viện lấy người sử dụng thư viện làm trung tâm) của hai tác giả Karen Harbo và Thomas Vibjerg Hansen viết vào 11/2012 đề cập đến phương pháp nghiên cứu hành vi người sử dụng thư viện và phân tích rõ hơn về nhu cầu sử dụng các dịch vụ thư viện của họ đồng thời trình bày bảy nguyên tắc cho đổi mới lấy con người làm trung tâm cho hoạt động thư viện; “The anatomy of library users in the 21st century”(Phân tích người sử dụng thư viện trong thế kỷ 21) viết vào 5/2011 của tác giả Isaac Echezonam Anyira tại trường Đại học Western Delta nhấn mạnh người sử dụng thư viện trong thế kỷ thứ 21 cần có kỹ năng sử dụng công nghệ thông tin hiện đại để truy cập các bộ sưu tập thư viện. Tác giả phân chia người sử dụng thư viện thành các nhóm để tìm hiểu kỹ năng tìm kiếm thông tin của họ và đưa ra các kiến nghị, đề xuất nhằm thỏa mãn nhu cầu của mọi đối tượng người sử dụng thư viện. Cuốn sách“Information users and usability in the digital age” (Người dùng tin và khả năng sử dụng trong thời đại kỹ thuật số), tác giả G.G Chowdhury và Sudatta Chowdhury tập trung nghiên cứu về nhu cầu tin và phương pháp nghiên cứu nhu cầu tin, người dùng tin trong môi trường web, khả năng sử dụng và đánh giá các dịch vụ thông tin, mô hình hành vi thông tin của con người, khả năng sử 10 z dụng và khả năng truy cập web cùng với các thư viện số, các vấn đề và xu hướng trong nghiên cứu khả năng sử dụng của người dùng tin.