CHƯƠNG 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CƠ CHẾ KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC NHÀ NƯỚC VIỆT NAM 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm quyền lực, quyền lực nhà nước a.
Quyền lực Trong hầu hết các lĩnh vực của đời sống xã hội, chúng ta thấy sự tồn tại của quyền lực. Điều này dẫn đến sự đa dạng trong các cấu trúc quyền lực. Nguồn gốc của từ quyền lực xuất phát từ tiếng Latin "potere", có ý nghĩa là uy quyền hoặc quyền điều khiển. Do sự đa dạng trong nhận thức, đã có nhiều định nghĩa khác nhau được đưa ra.
Trong khoảng thời gian từ giữa thế kỷ XIX đến hiện nay, lĩnh vực khoa học chính trị đã trải qua những bước tiến bộ đáng kể, đặc biệt là ở các quốc gia phương Tây. Các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đã đưa ra các giải thích khác nhau về quyền lực từ nhiều góc độ quan điểm khác nhau. Một số cho rằng quyền lực là khả năng kiểm soát, chi phối người khác để đạt được lợi ích, trong khi những người khác xem nó là sự chịu trách nhiệm về các hậu quả của việc chi phối. Có nhiều trường phái và lý thuyết khác nhau trong lĩnh vực quyền lực, như quyền lực chính trị, quyền lực nhà nước, quyền lực kinh tế và quyền lực tư tưởng, mỗi trường phái có quan điểm và phương pháp riêng.
Các học giả trên thế giới đã đưa ra nhiều định nghĩa khác nhau về quyền lực, trong đó có một số định nghĩa tiêu biểu như: Max Weber, một trong những nhà nghiên cứu về quyền lực xã hội nổi tiếng, đã đưa ra một định nghĩa quan trọng về quyền lực, mô tả nó như là khả năng của một người trong một mối quan hệ xã hội cụ thể để thực hiện những mong muốn của mình mặc dù có sự kháng cự. Leslie Lipson định nghĩa quyền lực là khả năng đạt được kết quả thông qua hành động phối hợp. Quyền lực là kết quả của việc huy động sự ủng hộ. Ở Việt Nam, cũng có nhiều định nghĩa khác nhau về quyền lực: Tác giả Nguyễn Khắc Viện cho rằng, “Quyền lực là năng lực được một người, hay nhóm người sử dụng để buộc những cá nhân hay những nhóm người khác phải có một hành vi nhất định” [10; tr.105] 9 Tác giả Lưu Văn Sùng quan niệm, “Quyền lực là mối quan hệ giữa các chủ thể hành động của đời sống xã hội, trong đó chủ thể này chi phối hoặc buộc chủ thể khác phải phục tùng ý chí của mình nhờ có sức mạnh, vị thế nào đó trong quan hệ xã hội” [11; tr.236] Theo Từ điển tiếng Việt, “Quyền lực là quyền định đoạt mọi công việc quan trọng về mặt chính trị và sức mạnh để bảo đảm việc thực hiện quyền lực ấy” [12; tr.815] Theo các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác-Lênin, quyền lực được định nghĩa là mối quan hệ xã hội, trong đó, một cá nhân hoặc nhóm người chi phối hành vi của cá nhân hoặc nhóm người khác thông qua sự áp đặt, buộc họ phải tuân thủ.
Hai loại quyền lực cần được phân loại rõ ràng: thứ nhất là quyền lực chính trị, tức là quyền lực mà các chính đảng của giai cấp công nhân nắm giữ để đưa ra các chủ trương và định hình hướng phát triển của đất nước. Thứ hai là quyền lực nhà nước, đó là quyền lực có ảnh hưởng trong các tổ chức kinh tế và xã hội, khi mọi người cần phải hành động cùng nhau và hợp tác. Đây là quyền lực công mà mọi tầng lớp trong xã hội chấp nhận thông qua niềm tin tôn giáo hoặc ý thức về pháp luật. Khi xã hội không còn giai cấp đối kháng, thì quyền lực của giai cấp thống trị sẽ mất đi.
Ở đây, mối quan hệ giữa các giai cấp xã hội không chỉ là mối quan hệ giữa các cá nhân mà còn là mối quan hệ quyền lực. Giai cấp này có thể ảnh hưởng giai cấp khác bởi vị thế ưu trội của nó trong hệ thống sản xuất xã hội. Mặc dù có nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau, nhưng nói chung, các nhà nghiên cứu đều đồng tình với quan điểm: Quyền lực đề cập đến khả năng thúc đẩy hành động của người khác theo ý muốn của bản thân thông qua sự ảnh hưởng của một loại sức mạnh nào đó. Tuy nhiên, những quan điểm này thường giới hạn ở mức độ quan hệ cá nhân và chưa khám phá sâu hơn về bản chất của quyền lực trong các mối quan hệ giữa các tầng lớp xã hội, các lực lượng và quốc gia dân tộc.
Trong xã hội, quyền lực luôn đi kèm với khả năng thay đổi hành vi của người hoặc nhóm người khác để đạt được mục tiêu của chính mình, dù có sự phản kháng. Quyền lực cũng có thể được hiểu là một dạng khả năng hay năng lực. Trong xã hội, quyền lực có nhiều dạng khác nhau như: Quyền lực chính đáng, quyền lực cưỡng bức, quyền lực uy tín, quyền lực xã hội, quyền lực chính trị, quyền lực kinh tế và quyền lực tư tưởng. Quyền lực nhà nước Quyền lực nhà nước là vấn đề trung tâm, cơ bản nhất của đời sống chính trị xã hội.
Từ trước tới nay, vấn đề này đã được coi là một trong những yếu tố cơ bản nhất trong việc tổ chức và vận hành xã hội. Theo quá trình này, các nhà nghiên cứu đã khám phá các nguyên tắc, cơ sở và cách thức tổ chức QLNN để tạo mối quan hệ tương tác giữa công dân và nhà nước. Quyền lực của nhà nước không hoàn toàn tạo ra sự tuân lệnh. Mấu chốt là mỗi cá nhân trong cộng đồng nhận thức rõ về việc duy trì trật tự và cần phải xây dựng một hệ thống quyền lực tổng thể để điều hành xã hội.
Điều này giúp đảm bảo tự do và an ninh cho tất cả mọi người. Nếu không có khả năng nhận thức về một trật tự tất yếu, cộng đồng sẽ rơi vào tình trạng hỗn loạn. Ở thời kỳ cổ đại, những triết gia tin rằng quyền lực là một yếu tố tồn tại sẵn có trong xã hội. Theo Aristotle, con người có xu hướng tự nhiên hình thành một cộng đồng chính trị, bởi vì họ không thể tồn tại một cách độc lập.
Điều này không phải là sự lựa chọn, mà là một bắt buộc từ tự nhiên. Do đó, trong xã hội, tự nhiên sẽ tồn tại một trật tự, với một số người đưa ra mệnh lệnh và một số khác phải tuân theo. Ở thời phong kiến, sự tồn tại của quyền lực nhà nước được giải thích theo hướng duy tâm. Để khẳng định sự ổn định của chính quyền, tầng lớp phong kiến đã luôn bênh vực quan điểm rằng quyền lực nhà nước là một sự ban tặng từ thượng đế, được trao cho vua, hoặc nhà vua được coi là đại diện của thượng đế để cai quản trần thế.
Do đó, vua thường được xem là thiên tử và quyền lực nhà nước tập trung hoàn toàn trong tay vua. Ở thời kỳ cận đại, dựa trên tư tưởng pháp quyền tự nhiên, theo các nhà tư sản, khẳng định rằng QLNN là kết quả của các hiệp ước xã hội và sự đồng thuận của các thành viên trong xã hội, điều này là cơ sở của mọi chính quyền hợp pháp. Vì vậy, quyền lực của nhà nước là sự phản chiếu của quyền lực của nhân dân, được thể hiện qua quyền lực của họ và luôn phải chịu sự kiểm soát của nhân dân. Trong một nhà nước, quyền lực của nhân dân là sự thống nhất dưới chủ quyền của quốc gia.
Do đó, quyền lực của nhà nước là quyền lực mà nhân dân ủy thác cho một số người đại diện để quản lý nhà nước và xã hội. Tư tưởng chính trị Mác - Lênin đề cập đến việc quyền lực nhà nước hình thành như một phần của quá trình phát triển lịch sử của xã hội nhân loại. Theo họ, khi kinh tế 11 phát triển, xã hội chứng kiến sự phân hoá giai cấp giữa người giàu và người nghèo, và quan hệ giai cấp thay thế quan hệ bình đẳng và hợp tác trước đây. Sự xuất hiện và cuộc đấu tranh giữa các tầng lớp đã dẫn đến việc hình thành một loại quyền lực mới - quyền lực chính trị và quyền lực nhà nước.
Quyền lực chính trị được hiểu là sức mạnh của một tầng lớp hoặc liên minh tầng lớp để thực hiện mục tiêu chính trị thông qua quyền lực nhà nước. Đặc tính đặc biệt của quyền lực nhà nước thể hiện qua sự công khai, sự thống nhất và sự bao trùm toàn diện đối với xã hội. Quyền lực nhà nước không chỉ là khả năng kiểm soát và ép buộc các chủ thể khác tuân thủ thông qua các biện pháp cưỡng chế. Mà còn là sự thể hiện của ý chí của giai cấp cầm quyền thông qua hệ thống tổ chức của nhà nước, là yếu tố then chốt hình thành bản chất của quyền lực nhà nước.
Với cách hiểu đã được đề cập bên trên thì quyền lực nhà nước là khả năng của Nhà nước với tổng thể quyền hạn quyền lực công, do các cơ quan nhà nước, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền thực hiện, tác động đến các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội theo những hình thức và phương pháp phù hợp với Hiến pháp, pháp luật và thích ứng với thực tiễn nhằm phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân, dân tộc, vì sự trường tồn và phát triển bền vững của quốc gia, dân tộc. Trong quan hệ giữa quyền lực chính trị và quyền lực nhà nước, thường xuyên được hiểu là quyền lực chính trị biểu thị sức ảnh hưởng tiềm năng, trong khi quyền lực nhà nước thường thể hiện sức ảnh hưởng thực tế. Quyền lực nhà nước thường được xem là có tính chính đáng, tức là quyền lực được xã hội ủy quyền và công nhận, dựa trên nhiều yếu tố như lịch sử, văn hóa và tính hợp lý. Dựa trên cách suy luận trên đây, có thể khẳng định rằng, mặc dù mọi quyền lực nhà nước đều có tính chính trị, nhưng không phải tất cả quyền lực chính trị đều phải là quyền lực nhà nước.
Khái niệm kiểm soát quyền lực nhà nước Chúng tôi đồng tình với quan điểm cho rằng “kiểm soát” chính là việc “xem xét để phát hiện, ngăn chặn những gì trái với quy định” [13; tr.523] Việc kiểm soát quyền lực nhà nước là việc đảm bảo rằng quyền lực này được thực hiện đúng mục đích và hiệu quả. Việc kiểm soát quyền lực nhà nước bao gồm một loạt các biện pháp quan trọng. Đầu tiên, cần kiểm soát phạm vi hoạt động của quyền lực nhà nước để đảm bảo rằng nó hoạt động trong các giới hạn và quy định của pháp luật.