phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, mục lục, phụ lục, luận văn gồm có 3 chương, 6 tiết. 7 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG CỦA ĐẠO CÔNG GIÁO 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò quản lý hoạt động của đạo Công giáo 1. Các khái niệm cơ bản Khái niệm quản lý Hoạt động quản lý xuất hiện từ rất lâu, nhưng thuật ngữ “quản lý” cho đến nay vẫn còn nhiều cách hiểu khác nhau.
Tùy theo mục đích nghiên cứu mà người ta đưa ra những quan niệm khác nhau về quản lý. Có người cho rằng quản lý là tiến trình bao gồm các khâu như lập kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo, kiểm tra các thành viên trong tổ chức và sử dụng tất cả các nguồn lực của tổ chức để đạt mục tiêu đã định trước. Có người cho rằng quản lý là sự tác động có định hướng lên một hệ thống nào đó nhằm trật tự hóa nó và hướng nó phát triển phù hợp với những quy luật nhất định. Mặc dù có nhiều quan niệm khác nhau, song đa số các nhà nghiên cứu, các nhà quản lý thống nhất quản lý nhà nước có hai nội dung cơ bản sau đây: Một là, quản lý là sự tác động mang tính tổ chức, tính mục đích của chủ thể quản lý tới đối tượng quản lý.
Hai là, mục tiêu quản lý là nhằm làm cho đối tượng quản lý hoạt động (vận hành) phù hợp với ý chí của chủ thể quản lý đã định ra từ trước. Trước hết, quản lý là sự tác động trực tiếp hoặc gián tiếp của chủ thể quản lý tới đối tượng quản lý. Sự tác động này không phải mang tính đơn l , tự phát mà nó mang tính tổ chức, tính mục đích rõ ràng. Mục đích mà chủ thể quản lý đặt ra là hướng đối tượng quản lý hoạt động phù hợp với ý chí của mình.
Sách Quản lý xã hội về tôn giáo, nêu lên khái niệm về quản lý như sau: “Quản lý là quá trình tác động có tổ chức, có ý thức và bằng quyền lực của chủ thể quản lý đối với đối tượng quản lý, nhằm đạt được mục đích quản lý trong những điều kiện nhất định” [5, tr. 8 Khái niệm quản lý nhà nước Khi nhà nước xuất hiện, những công việc quản lý xã hội quan trọng nhất do nhà nước đảm nhiệm - quản lý nhà nước ra đời. Khái niệm quản lý nhà nước được hiểu theo cả nghĩa rộng và nghĩa hẹp. Theo nghĩa rộng, quản lý nhà nước là dạng quản lý xã hội của nhà nước, sử dụng quyền lực nhà nước để điều chỉnh các quá trình xã hội và hành vi hoạt động của con người do các cơ quan nhà nước (lập pháp, hành pháp, tư pháp) tiến hành để thực hiện các chức năng của Nhà nước đối với xã hội.
Theo nghĩa hẹp, quản lý nhà nước là dạng quản lý xã hội mang tính quyền lực nhà nước với chức năng chấp hành pháp luật và tổ chức thực hiện pháp luật của các cơ quan trong hệ thống hành pháp (Chính phủ, Uỷ ban nhân dân (UBND) các cấp). Giáo trình “Quản lý hành chính nhà nước” của Học viện Hành chính quốc gia nêu rõ: “Quản lý nhà nước là hoạt động của nhà nước trên lĩnh vực lập pháp, hành pháp và tư pháp nhằm thực hiện chức năng đối nội, đối ngoại của nhà nước; là dạng quản lý xã hội mang tính quyền lực nhà nước, được sử dụng quyền lực nhà nước để điều hành các quan hệ xã hội và hành vi hoạt động của con người” [24, tr. Khái niệm quản lý nhà nước về tôn giáo Tôn giáo là một hiện tượng lịch sử, xã hội đã xuất hiện từ lâu trong lịch sử nhân loại, như Phật giáo ra đời khoảng thế kỉ thứ VI trước công nguyên, Kitô giáo (gồm các hệ phái Công giáo, Chính Thống giáo, Tin lành, Anh giáo) ra đời thế kỉ I sau công nguyên, song khái niệm tôn giáo có nhiều cách hiểu khác nhau (có tài liệu cho rằng hiện nay có khoảng 250 khái niệm tôn giáo). Trong Pháp lệnh tín ngưỡng, tôn giáo, phần giải thích từ ngữ, khái niệm tôn giáo vẫn còn bỏ ngỏ.
Theo Điều 2, mục 5, Luật tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016, giải thích Tôn giáo là niềm tin của con người, tồn tại với hệ thống quan niệm và hoạt động bao gồm: đối tượng tôn thờ; giáo lý, giáo luật; lễ nghi và tổ chức [34]. Như vậy, trên phương diện quản lý nhà nước đối với hoạt động tôn giáo, khái niệm tôn giáo bao gồm các yếu tố cơ bản sau: 1) 9 Cộng đồng người có chung niềm tin vào một thế lực siêu nhiên, thần thánh; 2) Có đối tượng thờ cúng là Phật, Chúa, Thượng đế, Allah, thánh, thần (có thể là nhiên thần hay nhân thần hoặc thiên thần) nào đó có khả năng chi phối cuộc sống của họ; 3) Có hệ thống giáo lý, giáo luật, giáo lễ, nghi lễ; 4) Có tổ chức giáo hội (nền hành chính đạo), đội ngũ chức sắc, nhà tu hành (người hoạt động tôn giáo chuyên nghiệp). Theo khái niệm trên, tôn giáo được xem là một thực thể xã hội - một thực thể hiện hữu, vừa tĩnh, vừa động. Do đó, quản lý nhà nước về tôn giáo trước hết và chủ yếu là quản lý các hoạt động tôn giáo.
Đó chính là những hoạt động tôn giáo của các tổ chức tôn giáo, của tín đồ, chức sắc, nhà tu hành vừa mang những đặc điểm chung của người Việt Nam, nhưng đồng thời cũng có đặc trưng riêng của cộng đồng tôn giáo. Vấn đề quan trọng của công tác quản lý nhà nước đối với hoạt động tôn giáo là xác nhận pháp nhân và thể nhân tôn giáo. Pháp nhân tôn giáo là các tổ chức tôn giáo đã được Nhà nước công nhận. Điều 30, Luật tín ngưỡng, tôn giáo về tư cách pháp nhân của tổ chức tôn giáo, tổ chức tôn giáo trực thuộc, quy định: 1.
Tổ chức tôn giáo là pháp nhân phi thương mại kể từ ngày được cơ quan nhà nước có thẩm quyền công nhận trừ trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 67 Luật này [34]. Theo đó, khoản 2, Điều 67 Luật Tôn giáo, tín ngưỡng quy định: Tổ chức tôn giáo trực thuộc đã được thành lập, chia tách, sát nhập, hợp nhất; hội đoàn tôn giáo, dòng tu và tổ chức tu hành tập thể đã được đăng ký hoạt động trước ngày Luật này có hiệu lực không phải làm thủ tục đề nghị, đăng ký lại theo quy định của Luật này [34]. Điều 30 Luật Tôn giáo, tín ngưỡng quy định: 1. Tổ chức tôn giáo là pháp nhân phi thương mại kể từ ngày được cơ quan nhà nước có thẩm quyền công nhận [34].
Các tổ chức tôn giáo được Nhà nước công nhận và hoạt động theo đúng những qui phạm pháp luật mới là hợp pháp và được Nhà nước bảo hộ. Về nguyên tắc, tổ chức tôn giáo phải được Nhà nước công nhận mới là hợp 10 pháp, còn khi chưa được công nhận thì hoạt động của cá nhân trong tổ chức đó chỉ là với tư cách cá nhân theo quyền tự do TNTG của mỗi người chứ không được hoạt động với tư cách là tổ chức. Nói cách khác, nếu không có tư cách pháp nhân, thì hoạt động tôn giáo với tư cách của một tổ chức sẽ không được luật pháp chấp nhận, còn hoạt động tôn giáo với tư cách của cá nhân vẫn được chấp nhận. Đây là điểm khác biệt của luật pháp tôn giáo ở Việt Nam so với luật pháp tôn giáo của một số nước trên thế giới.
Ví như, ở Ả Rập Xêút chỉ có Hồi giáo mới được thừa nhận, mọi tôn giáo khác đều bị coi là bất hợp pháp, bị cấm hoạt động. Hoặc Trung Quốc chỉ thừa nhận năm tôn giáo (Đạo giáo, Phật giáo, Công giáo (Trung Quốc gọi là Thiên Chúa giáo), Tin lành (Trung Quốc gọi là Cơ Đốc giáo) và Hồi giáo, còn các tôn giáo khác bị coi là tà đạo, không được phép hoạt động). Indonesia chỉ thừa nhận sáu tôn giáo (Hồi giáo, Phật giáo, Công giáo, Tin lành, Ấn Độ giáo và Khổng giáo), còn các tôn giáo khác bị coi là bất hợp pháp. Quản lý nhà nước về tôn giáo là hoạt động của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm bảo đảm quyền tự do TNTG và quyền tự do không TNTG của nhân dân, hướng dẫn các hoạt động tôn giáo phục vụ lợi ích chính đáng của các tín đồ và phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam.
Nhà nước quy định bằng pháp luật các hoạt động tôn giáo nhằm bảo đảm quyền bình đẳng giữa các cá nhân, các tổ chức xã hội trước pháp luật, hình thành khung pháp lý, làm cơ sở để các tôn giáo thực hiện hoạt động của mình trong khuôn khổ luật pháp. Từ hệ thống khái niệm đã nêu ra trên, có thể đưa ra khái niệm về quản lý đối với các hoạt động tôn giáo như sau: Quản lý đối với các hoạt động tôn giáo là quá trình tác động, điều chỉnh, hướng dẫn của các cơ quan nhà nước đối với hoạt động tôn giáo và hành vi tôn giáo của chức sắc, nhà tu hành, tín đồ các tôn giáo cho phù hợp với lợi ích của quốc gia, dân tộc, phục vụ cho sự nghiệp cách mạng trong những giai đoạn lịch sử nhất định. 11 Trong luận văn này, các khái niệm “quản lý nhà nước đối với tôn giáo” hoặc “quản lý nhà nước về tôn giáo”, được hiểu là quản lý đối với các hoạt động tôn giáo. Khái niệm về hoạt động tôn giáo Với tư cách là một thực thể xã hội, tôn giáo gắn với niềm tin tôn giáo, thực hành niềm tin tôn giáo và cộng đồng tôn giáo.
Hoạt động tôn giáo diễn ra trên nhiều bình diện khác nhau. Điều 2, khoản 11 Luật TNTG định nghĩa: Hoạt động tôn giáo là việc truyền bá tôn giáo, sinh hoạt tôn giáo và quản lý tổ chức của tôn giáo [34]. Truyền bá giáo lý, giáo luật (còn gọi là truyền đạo hay truyền giáo) là việc tuyên truyền những lý lẽ về niềm tin, về nguồn gốc ra đời, giáo lý, luật lệ của tổ chức tôn giáo. Truyền đạo làm cho niềm tin tôn giáo được thông tin (chuyển tải) đến người khác, đồng thời làm cho niềm tin tôn giáo của tín đồ được củng cố, luật lệ, nghi lễ tôn giáo được tín đồ thực hiện đúng theo giáo luật của tôn giáo.
Hoạt động truyền đạo giúp phát triển lực lượng tín đồ. Vì đối với những người chưa phải là tín đồ, hoạt động truyền đạo giúp họ hiểu, tin và có thể theo tôn giáo.
