CHƯƠNG 1 TÌNH HÌNH TỘI PHẠM TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN CẨM LỆ, THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG 1. Khái quát lý luận về tình hình tội phạm 1. Khái niệm, đặc điểm của tình hình tội phạm Theo Đại từ Điển Tiếng Việt thì: “tình hình” được hiểu là “ trạng thái, xu thế phát triển của sự vật, hiện tượng với tất cả những sự kiện diễn ra, biến đổi trong đó” [51]. Dưới góc độ luật hình sự, tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm quyền con người, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa mà theo quy định của Bộ luật này phải bị xử lý hình sự [21].
Tình hình tội phạm là khái niệm (phạm trù) quan trọng của tội phạm học, bởi nghiên cứu các vấn đề về nguyên nhân và điều kiện cũng như các giải pháp phòng ngừa tình hình tội phạm phải bắt đầu từ việc nghiên cứu làm sáng tỏ thế nào là tình hình tội phạm. Hiện nay có nhiều quan điểm khác nhau về tình hình tội phạm. Chẳng hạn có quan điểm cho rằng: Tình hình tội phạm là trạng thái, xu thế vận động của các tội phạm (nhóm tội phạm hoặc loại tội phạm) đã xảy ra trong đơn vị không gian và đơn vị thời gian xác định Theo một quan điểm khác thì: Tình hình tội phạm là toàn bộ tình hình, cơ cấu, động thái, diễn biến của các loại tội phạm hay từng loại tội phạm trong một giai đoạn nhất định xảy ra trong một lĩnh vực, một địa phương, trong phạm vi quốc gia, khu vực hoặc toàn thế giới trong một khoảng thời gian nhất định [52]. Cũng có quan điểm cho rằng: Tình hình tội phạm là hiện tượng xã hội tiêu cực, thường xuyên thay đổi, giai cấp, pháp luật hình sự và được phản ánh bằng toàn 7 luan an bộ tình hình, cơ cấu, diễn biến của tổng thể các loại hoặc của một loại tội phạm đã xảy ra trong khoảng thời gian và trong một phạm vi nhất định [38].
Như vậy, đúng là hiện nay có nhiều quan điểm khác nhau về tình hình tội phạm. Tuy nhiên, xét trên nhiều phương diện, chúng tôi chia sẻ với quan điểm cho rằng “Tình hình tội phạm là một hiện tượng xã hội, pháp lý – hình sự, được thay đổi về mặt lịch sử, mang tính chất giai cấp, bao gồm tổng thể thống nhất (hệ thống) các tội phạm thực hiện trong một xã hội (quốc gia) nhất định và trong khoảng thời gian nhất định” [48, tr. Từ khái niệm nêu trên có thể thấy tình hình tội phạm có đặc điểm: Thứ nhất, Tình hình tội phạm là hiện tượng xã hội: Đây là thuộc tính quan trọng và căn bản nhất của tình hình tội phạm, xuất phát từ việc tình hình tội phạm được hình thành từ những hành vi xã hội được luật hình sự xem là tội phạm và do những cá nhân sống trong xã hội thực hiện dưới tác động qua lại của nhiều mối quan hệ xã hội. Mặt khác, tình hình tội phạm có tác động tiêu cực đến đời sống xã hội, xâm hại đến các quan hệ xã hội, phá vỡ những trật tự và giá trị vốn có của xã hội và khi tình hình xã hội thay đổi thì tình hình tội phạm cũng sẽ thay đổi theo.
Thứ hai, Tình hình tội phạm là hiện tượng pháp lý hình sự: Tội phạm là khái niệm được ghi nhận trong Bộ luật hình sự, nhiều hành vi phạm tội sẽ tạo nên tình hình tội phạm trong xã hội nhất định, đó là những hành vi bị luật hình sự cấm đoán thực hiện nên chế tài cho những hành vi đó được luật quy định chi tiết và đảm bảo thực thi bằng biện pháp cưỡng chế của Nhà Nước, đó gọi là hình phạt. Thuộc tính này thể hiện rõ nhất thông qua sự thay đổi của pháp luật hình sự trong cách ghi nhận hành vi nguy hiểm nào bị xem là tội phạm, theo đó việc thu hẹp hay mở rộng phạm vi trừng trị sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến các thông số cơ bản của tình hình tội phạm trên thực tế. Thứ ba, tình hình tội phạm là hiện tượng mang tính giai cấp: Bộ luật Hình sự là sản phẩm của giai cấp thống trị trong xã hội có giai cấp, tính giai cấp của tình hình tội phạm được thể hiện ở các nội dung: Tình hình tội phạm không phải là hiện tượng có trong mọi xã hội loài người mà nó chỉ ra đời cùng với sự xuất hiện tư hữu, 8 luan an có sự phân chia xã hội thành các giai cấp đối kháng, sự ra đời của nhà nước và khi có những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa được, do đó tình hình tội phạm mất đi khi những mâu thuẫn giữa các giai cấp trong xã hội được giải quyết. Theo đó, giai cấp thống trị quy định hành vi nguy hiểm nào bị xem là tội phạm và từ đó xây dựng hệ thống các biện pháp trừng trị hành vi phạm tội, khi tương quan về lực lượng giữa các giai cấp trong xã hội thay đổi thì tình hình tội phạm cũng có sự thay đổi.
Thứ tư, tình hình tội phạm mang tính lịch sử: Tình hình tội phạm không phải là hiện tượng bất biến trong xã hội mà nó hình thành, thay đổi và mất đi trong những điều kiện lịch sử nhất định. Tình hình tội phạm thay đổi tùy thuộc vào sự phát triển của các hình thái kinh tế xã hội khác nhau trong lịch sử và ngay trong cùng một hình thái kinh tế xã hội nếu có sự thay đổi về cơ cấu kinh tế, cơ cấu xã hội, cơ cấu giai cấp thì tình hình tội phạm cũng có sự thay đổi. Ngoài ra, số lượng các hành vi bị coi là tội phạm trong những giai đọan lịch sử khác nhau là khác nhau. Thứ năm, tình hình tội phạm là hiện tượng tiêu cực và nguy hiểm cho xã hội: So với các hiện tượng tiêu cực khác trong xã hội thì tình hình tội phạm vừa mang tính tiêu cực vừa thể hiện sự nguy hiểm cao nhất cho xã hội vì tội phạm gây ra những thiệt hại về mọi mặt cho đời sống xã hội, như: Thiệt hại về tài sản; thiệt hại về thể chất (tính mạng, sức khỏe); thiệt hại về tinh thần.
Thứ sáu, tình hình tội phạm được hình thành từ một thể thống nhất của các tội phạm cụ thể: Thể hiện sự thống nhất biện chứng giữa lượng và chất, giữa tình hình tội phạm và các tội phạm cụ thể cũng như tác động qua lại của chúng. Tình hình tội phạm được nhận thức ở mức độ chung khái quát và biện chứng từ những hành vi phạm tội cụ thể. Sự biến đổi của một tội phạm cụ thể sẽ kéo theo sự thay đổi của nhóm tội và tình hình tội phạm nói chung trong xã hội, như khi tội phạm ma túy tăng thì sẽ kéo theo sự gia tăng của nhóm tội xâm phạm quyền sở hữu, xâm phạm tính mạng sức khỏe. Thứ bảy, tình hình tội phạm là hiện tượng mang tính không gian và thời gian xác định vì tình hình tội phạm xuất hiện gắn bó chặt chẽ với các phạm vi không 9 luan an gian nhất định như: Toàn quốc, phạm vi vùng, phạm vi địa phương hoặc phạm vi nghành, lĩnh vực.
Phạm vi thời gian có thể là 10 năm hay 5 năm. Tình hình tội phạm là một hiện tượng xã hội, pháp lý xảy ra trên thực tế, cho dù hành vi phạm tội có bị phát hiện và xử lý bằng chế tài hình sự hay không thì sau khi xảy ra, hành vi đã gây ảnh hưỡng xấu đến đời sống của xã hội. Tuy nhiên, do tính chất phức tạp của tội phạm nên không phải tất cả các tội phạm đều đã bị phát hiện và xử lý mà trong số đó có nhiều hành vi phạm tội đã xảy ra nhưng không bị phát hiện và trừng trị. Hay nói cách khác dưới góc độ nhận thức thì tình hình tội phạm được tạo nên từ phần hiện và phần ẩn của tình hình tội phạm, trong đó, phần hiện của tình hình tội phạm được hiểu là toàn bộ những hành vi phạm tội đã xảy ra và chủ thể của những hành vi đó đã bị xử lý hình sự.
Còn phần ẩn của tình hình tội phạm là bộ phận của tình hình tội phạm bao gồm những tội phạm đã xảy ra do nhiều nguyên nhân khác nhau mà không bị phát hiện hoặc không bị xử lý về hình sự hoặc bị xử lý về hình sự mà không có trong thống kê hình sự. Phần hiện của tình hình tội phạm 1. Các chỉ số (thông số) về lượng của tình hình tội phạm a. Mức độ (thực trạng) của tình hình tội phạm Mức độ của tình hình tội phạm là số lượng các tội phạm đã được thực hiện và những người thực hiện các tội phạm đó trong một phạm vi địa lý và khoảng thời gian nhất định.
Thông thường mức độ của tình hình tội phạm thường được khảo sát trên các phương diện như mức độ tổng quan, mức độ nhóm và mức độ hành vi. Mức độ tổng quan: Được xác định bằng tổng số vụ án và tổng số bị cáo đã được đưa ra xét xử trong một đơn vị hành chính nhất định và trong một khoảng thời gian nhất định. Mức độ tổng quan thể hiện qua chỉ số tội phạm và cơ số hành vi phạm tội. Trong đó, chỉ số tội phạm được tính bằng tổng số vụ phạm tội trên 10.000 dân trong một năm.
Cơ số hành vi phạm tội được tính bằng số hành vi phạm tội (số bị cáo) trên 10.000 dân trong một năm. Căn cứ vào các chỉ số, bằng thực tiễn nghiên cứu người ta phân chia thành các mức độ nào là bình thường, mức độ nào là nguy hiểm, đáng báo động. Thông qua đối chiếu với chỉ số của tình hình tội phạm có thể 10 luan an đánh giá tính chất của tình hình tội phạm tại một đơn vị hành chính, từ đó xác định khu vực nào có tình hình tội phạm nghiêm trọng hơn. Mức độ nhóm: Là tổng số vụ phạm tội của một nhóm tội phạm nào đó trong tổng số vụ án đã xảy ra.
Mức độ tội phạm cụ thể là tổng số vụ phạm tội của một tội phạm cụ thể nào đó trong tổng số vụ án đã xảy ra.