Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÒNG NGỪA TÌNH HÌNH TỘI TRỘM CẮP TÀI SẢN 1. Khái niệm, mục đích và ý nghĩa của phòng ngừa tình hình tội trộm cắp tài sản 1. Khái niệm phòng ngừa tình hình tội trộm cắp tài sản Phòng ngừa tình hình tội phạm là một trong những nội dung quan trọng và chiếm một vị trí đặc biệt của lý luận về tội phạm học. Nghiên cứu về phòng ngừa tình hình tội phạm chính là nghiên cứu cơ sở, nền tảng và điểm xuất phát để tiếp tục nghiên cứu những nội dung khác trong lý luận tội phạm học.
Cho nên, phòng ngừa tội phạm vừa là bộ phận cấu thành quan trọng của tội phạm học, vừa là mục tiêu, chức năng cơ bản của tội phạm học. Hơn nữa, suy cho cùng thì mục đích của ngành khoa học về tội phạm học chính là để phòng ngừa tội phạm, để cho tội phạm không xảy ra, không gây ra các hậu quả nguy hiểm cho xã hội. Liên quan đến khái niệm phòng ngừa tình hình tội phạm, các nhà nghiên cứu hiện nay có hai xu hướng chính: Xu hướng thứ nhất cho rằng phòng ngừa tình hình tội phạm bao gồm cả hoạt động phòng và chống tội phạm; xu hướng thứ hai cho rằng phòng ngừa tình hình tội phạm chỉ bao gồm hoạt động tác động vào nguyên nhân và điều kiện của tội phạm nhằm ngăn ngừa không cho tội phạm xảy ra.TS Võ Khánh Vinh: “Phòng ngừa tình hình tội phạm là hệ thống nhiều mức độ và biện pháp mang tính chất Nhà nước, xã hội và Nhà nước – xã hội nhằm khắc phục các nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm hoặc làm vô hiệu hóa (làm yếu, hạn chế) chúng và bằng cách đó làm giảm và dần dần loại bỏ tình hình tội phạm” [53, tr. 6 Giáo trình Tội phạm học của Trường Đại học Luật Hà Nội định nghĩa: “Phòng ngừa tình hình tội phạm là việc áp dụng một cách tổng thể các biện pháp kinh tế, chính trị, tư tưởng, pháp luật… do các cơ quan, các tổ chức và công dân tiến hành dưới sự lãnh đạo của Đảng nhằm xóa bỏ hoặc vô hiệu hóa các nguyên nhân, điều kiện phạm tội; không để cho tội phạm xảy ra; làm giảm tội phạm và tiến tới loại trừ hoàn toàn tình hình tội phạm ra khỏi đời sống xã hội” [48, tr.
Qua nghiên cứu, tham khảo các quan điểm lý luận về phòng ngừa tình hình tội phạm, có thể hiểu: Phòng ngừa tình hình tội phạm là hoạt động của các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và mọi công dân trong xã hội áp dụng tổng hợp và đồng bộ các biện pháp chính trị, kinh tế, pháp luật, nghiệp vụ chuyên ngành, hành chính, giáo dục… hướng vào thủ tiêu những nguyên nhân và điều kiện phạm tội, cũng như loại bỏ các yếu tố tiêu cực ảnh hưởng đến quá trình hình thành phẩm chất cá nhân tiêu cực, từ đó từng bước hạn chế, đẩy lùi và tiến tới loại bỏ tình hình tội phạm ra khỏi đời sống xã hội. Tình hình tội trộm cắp tài sản là một thuộc tính của xã hội tái sản xuất ra các hành vi nguy hiểm đối với con người, xã hội và Nhà nước, là một hiện tượng pháp luật – xã hội, được thay đổi về mặt lịch sử, tiêu cực, phổ biến, bao gồm tổng thể các tội phạm trộm cắp tài sản được thực hiện ở một không gian và giai đoạn nhất định, được đặc trưng bởi các chỉ số về lượng và chất. Dưới gốc độ tội phạm học, tình hình tội trộm cắp tài sản là một bộ phận cấu thành của tình hình tội phạm, do đó phòng ngừa tình hình tội trộm cắp tài sản không thể tách rời phòng ngừa tình hình tội phạm. Phòng ngừa tình hình tội trộm cắp tài sản là hoạt động mang tính hệ thống, đồng bộ và có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan, ban ngành, đoàn thể.
Chủ thể chính của hoạt động phòng ngừa tình hình tội trộm cắp tài sản là các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội và mọi công dân. Hoạt động phòng ngừa tình hình tội trộm cắp tài sản 7 được tiến hành dưới hai dạng, đó là phòng ngừa xã hội (hay còn gọi là phòng ngừa chung) và phòng ngừa nghiệp vụ (hay còn gọi là phòng ngừa riêng). Trong đó, phòng ngừa xã hội là hoạt động của tất cả các cơ quan, ban ngành, đoàn thể và toàn xã hội với chức năng và nhiệm vụ của mình tiến hành các hoạt động phòng ngừa, ngăn chặn tình hình tội phạm; phòng ngừa nghiệp vụ có thể hiểu là hoạt động của các cơ quan chuyên môn áp dụng các biện pháp, phương tiện, chiến thuật nghiệp vụ vào hoạt động phòng ngừa, ngăn chặn tình hình tội phạm. Từ những phân tích trên, có thể định nghĩa: “Phòng ngừa tình hình tội trộm cắp tài sản là hoạt động của các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và mọi công dân áp dụng tổng hợp và đồng bộ các biện pháp chính trị, kinh tế, pháp luật, nghiệp vụ chuyên ngành, hành chính, giáo dục… nhằm hạn chế, thủ tiêu các nguyên nhân, điều kiện của tình hình tội trộm cắp tài sản, từ đó ngăn chặn, hạn chế và tiến tới loại bỏ tình hình tội trộm cắp tài sản ra khỏi đời sống xã hội”.
Mục đích và ý nghĩa của phòng ngừa tình hình tội trộm cắp tài sản Phòng ngừa tình hình tội phạm nói chung và phòng ngừa tình hình tội trộm cắp tài sản nói riêng là hoạt động mang tính tất yếu, mang tính chiến lược, lâu dài, hỗ trợ và tạo điều kiện cho các hoạt động đấu tranh phòng, chống tội phạm. Đây là hoạt động có mục đích và có ý nghĩa vô cùng quan trọng, cụ thể: Thứ nhất, về mục đích: Chỉ thị số 48-CT/TW ngày 22/10/2010 của Bộ Chính trị về “Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tội phạm trong tình hình mới” đã chỉ rõ: “Trong thời gian tới, công tác phòng, chống tội phạm phải kiềm chế, làm giảm các loại tội phạm, nhất là các tội phạm nghiêm trọng, tội phạm mới; tạo ra môi trường lành mạnh, phục vụ có hiệu 8 quả nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, bảo vệ cuộc sống hạnh phúc và bình yên của nhân dân” [4, tr. Từ nhận thức trên, có thể xác định mục đích của phòng ngừa tình hình tội trộm cắp tài sản là nhằm hướng đến không để hình thành và tồn tại các nguyên nhân, điều kiện của tình hình tội phạm trộm cắp tài sản, từ đó hạn chế, làm giảm, chặn đứng để không có sự gia tăng phát triển và tiến tới xóa bỏ, thủ tiêu tình hình tội phạm trộm cắp tài sản ra khỏi đời sống xã hội góp phần bảo đảm ANTT của đất nước. Cụ thể hóa mục đích phòng ngừa tình hình tội trộm cắp tài sản bao gồm 2 mục đích chính sau: - Phát hiện, hạn chế, tiến tới thủ tiêu các nguyên nhân, điều kiện của tình hình tội trộm cắp tài sản, không để nảy sinh và phát triển loại tội phạm này trong xã hội.
- Kịp thời ngăn chặn không để xảy ra các hành vi phạm tội trộm cắp tài sản mới; tập trung quản lý, giáo dục đối với những người có điều kiện, khả năng phạm tội trộm cắp tài sản và phòng ngừa tái phạm tội. Thứ hai, về ý nghĩa: Dưới góc độ tội phạm học, phòng ngừa tình hình tội trộm cắp tài sản có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, thể hiện trên các khía cạnh sau: - Ở khía cạnh xã hội, phòng ngừa tình hình tội trộm cắp tài sản có ý nghĩa chiến lược và nhân văn sâu sắc. Thực tế đã chứng minh rằng, nếu không có các biện pháp phòng ngừa tình hình tội trộm cắp tài sản thích hợp và có hiệu quả thì những người phạm tội trộm cắp tài sản hôm nay là “nguồn bổ sung” tội phạm trưởng thành và có kinh nghiệm phạm tội trong tương lai. Vì vậy, việc phát hiện, hạn chế và triệt tiêu các nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội trộm cắp tài sản không chỉ làm giảm tình hình tội trộm cắp tài sản trong hiện tại mà còn giúp làm giảm tình hình tội phạm này trong tương lai, đây là vấn đề mang tính chiến lược trong đấu tranh phòng, chống tội phạm.
Bên cạnh đó, thông qua phòng ngừa tình hình tội trộm cắp tài sản sẽ 9 hạn chế số người bị pháp luật trừng phạt, xã hội cách ly, đồng thời giúp nại nhân và cộng đồng xã hội không phải gánh chịu các hậu quả do tội phạm trộm cắp tài sản gây ra, đây là vấn đề mang tính nhân văn sâu sắc. - Ở khía cạnh kinh tế, phòng ngừa tình hình tội trộm cắp tài sản mang lại những hiệu quả kinh tế nhất định. Trước hết, phòng ngừa tình hình tội trộm cắp tài sản hiệu quả sẽ ngăn chặn những thiệt hại to lớn về kinh tế do tội phạm này gây ra, kể cả những thiệt hại gián tiếp mà Nhà nước và xã hội phải bỏ kinh phí để khắc phục hậu quả. Mặt khác, phòng ngừa tình hình tội trộm cắp tài sản hiệu quả sẽ giúp nhà nước và xã hội không phải tốn kém nguồn nhân lực và tài chính cho việc điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án và tái hòa nhập cộng đồng cho người phạm tội trộm cắp tài sản.
- Ở khía cạnh quản lý xã hội, thông qua phòng ngừa tình hình tội trộm cắp tài sản, các cơ quan chức năng kiểm soát được tình hình tội trộm cắp tài sản, góp phần bảo đảm ANTT, duy trì trật tự, kỹ cương của nhà nước. Từ đó, tạo được niềm tin trong nhân dân và tạo thuận lợi cơ bản cho hoạt động quản lý xã hội. Điều này còn kéo theo sự ủng hộ, phát huy tính tích cực, tự giác của quần chúng nhân dân trong đấu tranh phòng, chống tội phạm, tạo ra hưởng ứng của xã hội, của cộng đồng trong đấu tranh với những hành vi tiêu cực, lệch chuẩn, vi phạm pháp luật. - Ở khía cạnh chuyên môn nghiệp vụ, phòng ngừa tình hình tội trộm cắp tài sản có hiệu quả sẽ tạo ra những điều kiện thuận lợi cho hoạt động đấu tranh chống tội phạm.
Đặc biệt, trong lĩnh vực điều tra, khám phá tội phạm trộm cắp tài sản, nếu làm tốt hoạt động phòng ngừa, huy động được sức mạnh của toàn dân tham gia đấu tranh phòng, chống tội phạm, quản lý chặt chẽ các đối tượng sưu tra, làm tốt công tác xác minh hiềm nghi, đấu tranh chuyên án sẽ là điều kiện thuận lợi phục vụ cho hoạt động điều tra, khám phá các vụ án trộm cắp tài sản được tiến hành kịp thời, chính xác, hiệu quả. Cơ sở, nguyên tắc phòng ngừa tình hình tội trộm cắp tài sản 1.