Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.Chủ đề và hệ thống chủ đề 1. Chủ đề Theo Từ điển thuật ngữ văn học, chủ đề là “vấn đề cơ bản, vấn đề trung tâm được tác giả nêu lên, đặt ra và qua nội dung cụ thể của tác phẩm văn học”[14, tr.Có thể hiểu, chủ đề là những vấn đề được nhà văn tập trung soi rọi, tô đậm, thể hiện trong tác phẩm mà nhà văn cho rằng quan trọng nhất, đó là điều nhà văn quan tâm cũng như chiều sâu nhận thức của nhà văn đối với cuộc sống.Ví dụ, trong tác phẩm Truyện Kiều của Nguyễn Du nêu bật lên số phận bi kịch của người phụ nữ, những ước mơ vươn tới hạnh phúc, vấn đề đấu tranh để thực hiện tự do và công lí. Chủ đề luôn được xây dựng từ một đề tài nhất định và xuất phát từ chính ý đồ, những gợi dẫn từ các hiện tượng cuộc sống cụ thể thông qua cách nhìn, quan niệm của nhà văn. Chủ đề là sự thể hiện thống nhất hữu cơ giữa hiện thực khách quan và tư tưởng chủ quan của nhà văn.
Vì vậy, có khi cùng viết về một đề tài gần gũi, mà mỗi nhà văn sẽ nêu lên được những vấn đề sâu sắc khác nhau tùy thuộc vào tài năng, khả năng thâm nhập vào đời sống và lí tưởng thẩm mĩ. Hay nói một cách cụ thể hơn là chủ đề được hình thành trong thực tế cuộc sống, được khái quát hóa vào tác phẩm thông qua cái nhìn chủ quan của tác giả. Đúng như tác giả M.Gorki đã từng nói: “Chủ đề là cái tư tưởng manh nha trong kinh nghiệm của tác giả, do cuộc sống gợi lên, làm tổ trong kho ấn tượng của anh ta, nhưng chưa định hình và thể hiện thành hình tượng, thức tỉnh nhà văn, kêu gọi anh ta lao động để tạo dựng hình thức cho nó” [32, tr. Trong văn học, chủ đề không bao giờ là một vấn đề đơn nhất.Nếu trong cuộc sống, bản chất con người đã là tổng hòa các mối quan hệ xã hội thì bất cứ một vấn đề nào của nhân sinh cũng liên quan tới hàng loạt vấn đề phức tạp khác của quan hệ xã hội.
Chủ đề có mối quan hệ mật thiết với đề tài và nội dung tác phẩm. Nếu khái niệm đề tài giúp chúng ta xác định “Tác phẩm viết cái gì?”thì khái niệm chủ đề trả 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lời cho câu hỏi “Vấn đề cơ bản của tác phẩm là gì?”.Đề tài chính là nền tảng, cơ sở hình thành của chủ đề.Trong một số trường hợp đặc biệt như một số tác phẩm truyện đồng thoại, tác phẩm ngụ ngôn, một số thơ trữ tình… thì chủ đề và đề tài hòa quyện vào nhau không tách rời. Tầm quan trọng của chủ đề không phụ thuộc vào khuôn khổ văn bản, cũng không phụ thuộc vào việc chọn đề tài. Có những văn bản rất ngắn, đề tài rất hẹp nhưng chủ đề đặt ra hết sức lớn lao.Trong bài thơ Bánh trôi nước, nữ thi sĩ Hồ Xuân Hương qua việc miêu tả chiếc bánh trôi nước đã gửi gắm bao tình cảm tốt đẹp về phẩm chất và thân phận của người phụ nữ Việt Nam trong cuộc đời.
Như vậy, chủ đề chính là vấn đề, là khía cạnh hay ý nghĩa cơ bản của đề tài được tập trung thể hiện trong tác phẩm, cũng có thể hiểu chủ đề là góc độ, bình diện, con đường mà tác giả đưa dắt người đọc thâm nhập vào và tiếp nhận nội dung tác phẩm. Hệ thống chủ đề Trong một tác phẩm, thường không chỉ có một chủ đề duy nhất mà có nhiều chủ đề gắn bó chặt chẽ, bổ sung cho nhau tạo thành một hệ thống chủ đề. Nói đến hệ thống là nói đến một thể thống nhất, tập hợp các phần tử có quan hệ hữu cơ với nhau, tác động chi phối lẫn nhau theo các quy luật nhất định để trở thành một chỉnh thể. Ví dụ, chủ đề chính trong tác phẩm Tắt đèn là mâu thuẫn giữa quyền sống của con người dân quê và tính chất phát xít tàn bạo trong chính sách sưu thuế của bọn thực dân nửa phong kiến, còn chủ đề phụ là lòng tham vô độ, đạo đức thối nát, sự ngu dốt và độc ác của bọn quan lại, chức dịch, phẩm chất tốt đẹp của người dân quê, số phận của phụ nữ và trẻ em.
Hệ thống chủ đề bao gồm tập hợp các chủ đề, giữa chúng thường có mối quan hệ, liên hệ lẫn nhau.Trong hệ thống chủ đề có chủ đề chính và chủ đề phụ. Chủ đề chính là chủ đề có ý nghĩa trung tâm, chi phối toàn bộ tác phẩm, còn chủ đề phụ là những chủ đề có ý nghĩa bộ phận, góp phần bổ sung làm nổi bật chủ đề chính. Khi nghiên cứu, tìm hiểu tác phẩm văn học việc xác định đúng đắn chủ đề chính, chủ đề phụ góp phần quan trọng trong việc lí giải ý nghĩa tác phẩm.Một tác phẩm thường có một chủ đề chính, song cũng có trường hợp có những tác phẩm có nhiều chủ đề.Ví dụ, 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tác phẩm Truyện Kiều của Nguyễn Du có chủ đề trung tâm là tiếng kêu xé lòng về quyền sống của con người bị chà đạp. Ngoài ra, còn có chủ đề lên án sự tác oai, tác quái của đồng tiền, lên án bộ mặt tàn bạo của giai cấp thống trị và ca ngợi những người anh hùng đấu tranh cho tự do.
Điều kiện hình thành và quá trình phát triển thơ Nôm Đường luật trong lịch sử văn học Việt Nam 1. Điều kiện hình thành thơ Nôm Đường luật Thơ Nôm Đường luật là một thành tựu rực rỡ của thơ ca Việt Nam.Đây được coi là một hiện tượng vừa tiêu biểu vừa độc đáo trong lịch sử văn học dân tộc. Đó là những bài thơ được viết bằng chữ Nôm theo thể Đường luật, bao gồm những bài thơ viết theo thể Đường luật hoàn chỉnh và cả những bài theo thể Đường luật phá cách.Thơ Nôm Đường luật phản ánh những điều kiện, bản chất, quy luật của quá trình giao lưu tiếp biến văn học.Thơ Nôm Đường luật là khái niệm dùng để chỉ một thể loại văn học. Nó bao gồm những bài thơ viết bằng chữ Nôm theo thể Đường luật.
Thơ Nôm Đường luật là “một thể loại có nguồn gốc ngoại lai nhưng trong quá trình phát triển lại trở thành thể loại văn học dân tộc, có địa vị ngang hàng với những thể loại văn học thuần túy dân tộc như truyện thơ viết theo thể lục bát và ngâm khúc viết theo thể song thất lục bát” [52, tr. Qua quá trình tiếp thu, kế thừa, sáng tạo từ Đường luật Trung Quốc thì thơ Nôm đường luật đã trở thành một thể loại văn học mang yếu tố mới, từ một biến thể thơ ngoại lai thành một thể loại văn học dân tộc; giữ vị trí quan trọng ngang hàng với những thể loại văn học thuần túy của dân tộc như: truyện thơ (viết theo thể lục bát), ngâm khúc (viết theo thể song thất lục bát), hát nói… Có thể nói, thơ Nôm Đường luật là một trong những thể loại độc đáo vào hàng bậc nhất của văn học Việt Nam. Để thưởng thức trọn vẹn cái hay, cái đẹp của thơ Nôm Đường luật cần nắm rõ bản chất của thể thơ này. Điểm đặc sắc tạo nên cái hay của mỗi bài thơ Đường luật đó là sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố Nôm và yếu tố Đường luật.
Chính sự đan xen, hòa quyện của hai yếu tố này góp phần tạo nên giá trị của mỗi tác phẩm thơ Nôm Đường luật.Dù vậy, bản thân mỗi yếu tố đó lại mang những giá trị biểu cảm, biểu đạt, thẩm mỹ riêng và khi cần có thể tách ra để nhận diện. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đường luật là khái niệm dùng để chỉ thể thơ có cách luật chặt chẽ xuất hiện từ thời nhà Đường - Trung Quốc.Sử dụng thể thơ này, các nhà thơ phải tuân thủ các quy định chặt chẽ, nghiêm ngặt đã đặt ra thì mới được công nhận.Khi phong kiến phương Bắc - Trung Quốc xâm lược nước ta, trong quá trình giao lưu và tiếp nhận văn hóa, các nhà thơ Việt Nam cũng tuân thủ những quy tắc đó nên sáng tác văn học thời trung đại chịu sự chi phối chồng chéo của những quy phạm. Tính quy phạm là những quy định chặt chẽ trong những phạm vi giới hạn đã được định sẵn mà tác giả văn học phải tuân thủ trong quá trình sáng tác. Yếu tố Nôm trong thơ Nôm Đường luật được xây dựng bằng hai nội dung.
Đó là những gì thuộc về dân tộc và những gì thuộc về sự dân dã bình dị (Nôm là đọc biến âm của Nam và Nôm còn được hiểu là nôm na, dân dã).Yếu tố Nôm biểu hiện về mặt đề tài, chủ đề chủ yếu hướng tới những vấn đề của đất nước, dân tộc.Biểu hiện về mặt ngôn ngữ là chữ Nôm, ngôn ngữ văn học dân gian, ngôn ngữ đời sống…Về hình ảnh là những hình ảnh chân thực bình dị, dân dã. Những hình ảnh như: ao, bèo, cá, gà…được đưa vào thơ Nôm mang tới một nét đẹp mới mẻ, gần gũi, dung dị với cuộc sống sinh hoạt đời thường của người dân nơi thôn quê. Sự xuất hiện của yếu tố Nôm như một vệt sáng trên bầu trời thơ ca trung đại. Nó vừa khẳng định được ý thức dân tộc mạnh mẽ của người nghệ sĩ, vừa thể hiện nét đẹp trong văn hóa tinh thần của người Việt Nam.Đó là những vẻ đẹp mới mẻ do chính các nhà thơ Nôm Đường luật phát hiện ra, đem tới cho người đọc những cảm nhận mới mẻ trong cuộc sống sinh hoạt thường ngày.
Sự xuất hiện Yếu tố Nôm đã trở thành chiếc cầu nối đưa gần hơn thơ ca đến với cuộc sống và bạn đọc.Nếu như yếu tố Đường luật mang tính quy phạm thì yếu tố Nôm mang tính bất quy phạm,hai yếu tố này vừa tác động hòa quyện, vừa tồn tại độc lập tương đối.Trên cơ sở tiếp thu những tinh hoa, thành tựu Đường luật Trung Quốc các nhà thơ trung đại Việt Nam vẫn luôn không ngừng đổi mới, phá cách khỏi những gò bó của khuôn khổ bài thơ, những quy định ràng buộc trong quá trình sáng tác, tạo nên một luồng gió mới cho thơ ca trung đại. Thơ Nôm Đường luật ra đời đã đáp ứng được nhu cầu xã hội lúc bấy giờ: thơ văn không chỉ để nói chí hay để tải đạo mà còn hướng tới những vấn đề thực tế của con người trong cuộc sống đời 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thường.