Luận Án Về Vấn Đề Tính Dục Trong Văn Học Trung Đại Việt Nam

Khám phá luận án về vấn đề tính dục trong văn học trung đại Việt Nam, phân tích ảnh hưởng và biểu hiện trong các tác phẩm nổi bật.

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Văn Học
• Đề tài: Khám Phá Vấn Đề Tính Dục Trong Văn Học Trung Đại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ TÍNH DỤC TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
• 1.1. Nghiên cứu văn học giai đoạn từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIV
• 1.2. Nghiên cứu văn học giai đoạn từ thế kỉ XV đến hết thế kỉ XVII
• 1.3. Nghiên cứu văn học giai đoạn từ thế kỉ XVIII đến hết thế kỉ XIX
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ TÍNH DỤC
• 3. CHƯƠNG 3: TÍNH DỤC TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM VỀ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG
• 4. CHƯƠNG 4: TÍNH DỤC TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM VỀ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khám Phá Tổng Quan Về Tính Dục Trong Văn Học Trung Đại Việt Nam

Văn học trung đại Việt Nam, kéo dài từ thế kỷ X đến thế kỷ XIX, là một giai đoạn quan trọng trong lịch sử văn học nước nhà. Trong thời kỳ này, tính dục trong văn học đã được thể hiện qua nhiều tác phẩm, phản ánh những giá trị văn hóa và xã hội của thời đại. Các tác giả chủ yếu là trí thức phong kiến, chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ tư tưởng Nho giáo, Phật giáo và Lão giáo. Điều này đã tạo ra một bức tranh đa dạng về tính dục trong văn học và mối quan hệ giữa con người với xã hội.

1.1. Đặc Điểm Của Văn Học Trung Đại Việt Nam

Văn học trung đại Việt Nam có hai bộ phận chính: văn học chữ Hán và văn học chữ Nôm. Mỗi bộ phận đều có những đặc trưng riêng, nhưng đều chứa đựng yếu tố tính dục trong các tác phẩm. Sự giao thoa giữa hai loại hình này đã tạo ra những tác phẩm phong phú, phản ánh sâu sắc tâm tư và tình cảm của con người.

1.2. Vai Trò Của Tính Dục Trong Văn Học

Tính dục không chỉ là một chủ đề trong văn học mà còn là một phương thức phản ánh thực tại xã hội. Các tác phẩm văn học trung đại thường thể hiện những khát vọng, nỗi đau và niềm vui của con người, từ đó tạo ra những giá trị nhân văn sâu sắc.

II. Những Thách Thức Trong Nghiên Cứu Tính Dục Trong Văn Học Trung Đại

Nghiên cứu tính dục trong văn học trung đại Việt Nam gặp nhiều thách thức. Đầu tiên, sự thiếu hụt tài liệu và công trình nghiên cứu chuyên sâu về vấn đề này đã làm hạn chế khả năng khai thác. Thứ hai, các quan niệm xã hội và văn hóa phong kiến đã tạo ra những rào cản trong việc tiếp cận và phân tích các tác phẩm có yếu tố tính dục.

2.1. Thiếu Tài Liệu Nghiên Cứu

Nhiều tác phẩm văn học trung đại chứa đựng yếu tố tính dục nhưng chưa được nghiên cứu một cách đầy đủ. Điều này dẫn đến việc thiếu thông tin và góc nhìn đa chiều về vấn đề này trong văn học.

2.2. Rào Cản Văn Hóa Và Xã Hội

Các quan niệm phong kiến về tính dục đã tạo ra những rào cản trong việc nghiên cứu. Nhiều nhà nghiên cứu vẫn còn e ngại khi đề cập đến vấn đề này, dẫn đến việc không khai thác hết tiềm năng của các tác phẩm.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tính Dục Trong Văn Học Trung Đại

Để nghiên cứu tính dục trong văn học trung đại, cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này bao gồm phân tích văn bản, so sánh và đối chiếu với các tài liệu văn hóa, xã hội. Việc áp dụng các phương pháp này sẽ giúp làm sáng tỏ những khía cạnh của tính dục trong các tác phẩm văn học.

3.1. Phân Tích Văn Bản

Phân tích văn bản là phương pháp cơ bản để hiểu rõ hơn về nội dung và hình thức nghệ thuật của các tác phẩm. Qua đó, có thể nhận diện được những yếu tố tính dục trong văn học.

3.2. So Sánh Với Tài Liệu Văn Hóa

So sánh các tác phẩm văn học với tài liệu văn hóa, xã hội sẽ giúp làm rõ mối liên hệ giữa tính dục và các yếu tố văn hóa, lịch sử. Điều này sẽ tạo ra một cái nhìn toàn diện hơn về vấn đề.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Tính Dục Trong Văn Học

Nghiên cứu tính dục trong văn học trung đại không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn. Những kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong giảng dạy, nghiên cứu văn học và phát triển các chương trình giáo dục văn hóa. Điều này sẽ giúp nâng cao nhận thức về giá trị văn học và văn hóa của dân tộc.

4.1. Giá Trị Giáo Dục

Nghiên cứu tính dục trong văn học có thể được sử dụng để giảng dạy về các giá trị nhân văn, tình yêu và hạnh phúc. Điều này sẽ giúp học sinh, sinh viên hiểu rõ hơn về văn hóa và lịch sử dân tộc.

4.2. Phát Triển Chương Trình Nghiên Cứu

Các kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng để phát triển các chương trình nghiên cứu văn học, từ đó tạo ra những công trình nghiên cứu mới, góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn học Việt Nam.

V. Kết Luận Về Tính Dục Trong Văn Học Trung Đại Việt Nam

Tính dục trong văn học trung đại Việt Nam là một vấn đề phong phú và đa dạng. Nghiên cứu về vấn đề này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về văn học mà còn phản ánh những giá trị văn hóa, xã hội của thời đại. Việc tiếp tục khai thác và nghiên cứu sẽ mở ra nhiều hướng đi mới cho văn học và nghiên cứu văn học Việt Nam.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Tính Dục

Nghiên cứu tính dục trong văn học sẽ tiếp tục là một lĩnh vực hấp dẫn, thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Những giá trị văn hóa và nhân văn sẽ được khám phá và tôn vinh.

5.2. Khuyến Khích Nghiên Cứu Sâu Hơn

Cần khuyến khích các nhà nghiên cứu tiếp tục khai thác và nghiên cứu sâu hơn về tính dục trong văn học trung đại. Điều này sẽ giúp làm phong phú thêm kho tàng văn học và văn hóa Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Văn học trung đại Việt Nam (từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX) hình thành và phát triển trong bối cảnh xã hội phong kiến, chịu sự chi phối sâu sắc của hệ tư tưởng Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo (quan niệm Tam giáo hỗn hợp) cùng hệ thống thi pháp văn học trung đại phương Đông. Lực lượng sáng tác chủ yếu là tầng lớp trí thức Nho sĩ. Trong một thời gian dài, ý thức hệ phong kiến với các chuẩn mực đạo đức nghiêm ngặt ("khắc kỷ phục lễ") đã khiến phương diện con người cá nhân, bản năng và khát vọng tính dục tự nhiên của con người bị kìm nén, xem nhẹ hoặc nhìn nhận như điều cấm kỵ. Gần đây, giới nghiên cứu văn học chuyển dịch mối quan tâm sang các giá trị nhân văn, khám phá hiện tượng văn học từ cội nguồn tâm lý, nền tảng văn hóa thời đại và sự vận động cảm xúc. Trong bối cảnh đó, vấn đề tính dục trở thành một đối tượng nghiên cứu mang tính cấp thiết. Khoảng trống nghiên cứu được xác định là: dù đã có những bài viết, luận văn tiếp cận yếu tố tính dục ở một số tác gia, tác phẩm riêng lẻ, song một công trình khoa học khảo sát có tính hệ thống, bao quát và khái quát hóa diện mạo vấn đề tính dục trên toàn bộ tiến trình lịch sử văn học trung đại Việt Nam vẫn còn bỏ ngỏ.

Mục đích nghiên cứu của luận án là đóng góp một góc nhìn mới đối với nền văn học trung đại vốn bị chi phối bởi nhiều quy tắc ước lệ cổ điển; đồng thời giúp người quan tâm nhận thức sâu sắc, toàn diện hơn về các giá trị văn học đã được nghiên cứu trước đây.

Luận án xác định bốn nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể được đánh số như sau:

1. Thông qua việc thống kê, phân tích, nhận định, tiến hành khảo sát các công trình khoa học liên quan đến đề tài.
2. Bằng việc tổng hợp tư liệu, lí giải khái niệm tính dục và các khái niệm tương cận, nghiên cứu cảm quan tính dục trong một số triết thuyết, điểm qua các tác phẩm chứa đựng yếu tố tính dục.
3. Giải quyết vấn đề tính dục trong văn học trung đại ở bình diện nội dung: tính dục và con người cá nhân, tính dục – một phương thức phản ánh thực tại xã hội thời phong kiến, tính dục – một phương thức thể hiện tư tưởng thẩm mỹ của các nhà thơ cổ điển.
4. Tiếp tục nghiên cứu vấn đề tính dục trong văn học ở bình diện nghệ thuật: ngôn ngữ, không gian – thời gian, thủ pháp.

• Đối tượng nghiên cứu: Vấn đề tính dục trong các sáng tác văn học trung đại Việt Nam.
• Đối tượng khảo sát: Những tác phẩm văn học trung đại Việt Nam (chữ Hán và chữ Nôm) có chứa đựng yếu tố tính dục.
• Phạm vi nghiên cứu: Các sáng tác văn học Việt Nam từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX trong không gian văn hóa - xã hội phong kiến Đại Việt.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Lịch sử nghiên cứu vấn đề tính dục trong văn học trung đại Việt Nam được tác giả luận án tổng thuật qua ba giai đoạn văn học sử và phân loại theo các nhóm tác giả, hệ hình nghiên cứu cụ thể:

Các nghiên cứu theo tiến trình văn học sử

• Giai đoạn thế kỉ X đến hết thế kỉ XIV: Công trình nghiên cứu trực tiếp còn ít. Trần Thị Băng Thanh (1999) là người đầu tiên khơi mào nhận định về vẻ đẹp nhân ái, tâm trạng phức tạp của người cung nữ qua 28 chữ trong bài thơ Khuê oán của Trần Nhân Tông. Kiều Thu Hoạch, Thích Phước An (1999) chú ý đến màu sắc trần tục, chất "mùi đời" trong thơ Thiền của Huyền Quang (1254–1340) qua các bài thơ vịnh mai, vịnh cúc và bài Xuân nhật tức sự, từ đó chỉ ra sự dung hòa giữa thiêng và tục của các nhà sư – thi sĩ.
• Giai đoạn thế kỉ XV đến hết thế kỉ XVII:
  • Về Nguyễn Trãi: Lã Nhâm Thìn, Nguyễn Hữu Sơn (1999) phân tích cảm hứng về tình yêu, tuổi trẻ và "tính người" trong bài thơ Cây chuối; Nguyễn Đình Chú, Xuân Diệu, Phạm Tú Châu, Mai Trân bình luận về nội dung tính dục của bài thơ; Tế Hanh, Cao Hữu Lạng chú ý đến bài Tích cảnh 10.
  • Về Nguyễn Dữ và tập Truyền kì mạn lục: Bùi Duy Tân (2001) phân tích tính chất phức tạp của tình yêu trong các truyện (Chuyện người nghĩa phụ ở Khoái Châu, Chuyện người con gái Nam Xương, Chuyện Lệ Nương, Chuyện cây gạo, Truyện kì ngộ ở Trại Tây); Nguyễn Phạm Hùng (2001, dẫn ý kiến của Marian Tkachev) nhìn nhận các thiên truyện như bài ca về tình yêu nhục cảm dưới góc nhìn xã hội học; Vũ Thanh (2012) tiếp cận dưới góc nhìn văn hóa, liên hệ với nghệ thuật điêu khắc gỗ dân gian đình chùa; Lê Trí Viễn (2001) ghi nhận sự cảm thông đối với khát vọng hạnh phúc trần tục.
• Giai đoạn thế kỉ XVIII đến hết thế kỉ XIX:
  • Truyện thơ Nôm: Kiều Thu Hoạch (2007) khảo sát khát vọng hôn nhân tự do qua các truyện Chúa Kim và Thao Tín, Cúc Hoa và Tống Trân, Phạm Tải và Ngọc Hoa, Phạm Công và Cúc Hoa, Thoại Khanh và Châu Tuấn; Lê Trí Viễn (2001), Bùi Duy Tân (2001), Nguyễn Thị Nương nghiên cứu truyện Song Tinh của Nguyễn Hữu Hào; Trần Đình Sử, Trần Đình Hượu (1998) phân tích sự điều hòa giữa tình yêu và lễ giáo trong Hoa tiên.
  • Về Truyện Kiều của Nguyễn Du: Nhóm Hoài Thanh, Nguyễn Lộc, Đặng Thanh Lê ca ngợi tình yêu lứa đôi; nhóm Phan Ngọc (nêu 4 đặc thù tình yêu, nhấn mạnh yếu tố ân ái thể xác), Đỗ Minh Tuấn, Phương Lựu chú ý đến yếu tố nhục cảm; Lê Trí Viễn (2001), Hoàng Hữu Yên (2011), Trần Nho Thìn phân tích cảm hứng nhân đạo; các ý kiến phong kiến phê phán gay gắt gồm Ngô Đức Kế và Huỳnh Thúc Kháng.
  • Thơ Nôm Hồ Xuân Hương: Tiếp cận xã hội học (Nguyễn Lộc, Lê Đình Kỵ, Xuân Diệu, Trần Thanh Mại, Đặng Thanh Lê 1999, Phạm Thị Thuận); Tiếp cận phân tâm học (Trương Tửu 1950, Nguyễn Văn Hạnh, Nguyễn Đức Bính, Văn Tân, Trần Đình Sử 1997 giải thích qua xung năng libido và ẩn ức); Tiếp cận nguyên lý hội hóa trang carnavalesque của M. Bakhtin (N. Niculin, Đỗ Đức Hiểu, Tam Vị); Tiếp cận văn hóa học và tín ngưỡng phồn thực (Đỗ Thị Ngọc 1996, Đỗ Lai Thúy 1999).
  • Ngâm khúc và truyện truyền kì khác: Đặng Thai Mai (1978), Hà Như Chi (2000), Trần Đình Sử, Trần Đình Hượu (1998), Đinh Thị Khang, Phạm Luận (1989) nghiên cứu Chinh phụ ngâm khúc; Trần Nho Thìn (1997), Trần Thị Băng Thanh (1999), Nguyễn Lộc (1986), Thuần Phong (2007) nghiên cứu Cung oán ngâm khúc; Hoàng Hữu Yên (2011), Bùi Thị Thiên Thai (2011) nghiên cứu Truyền kì tân phả của Đoàn Thị Điểm.
  • Về Phạm Thái (Sơ kính tân trang): Trần Ngọc Vương (2018), Đỗ Lai Thúy (2015), Nguyễn Lộc (1999), Hoàng Hữu Yên (2011), Nghiêm Xuân Hồng (1961).
  • Về Nguyễn Công Trứ: Trần Nho Thìn (2003), Trần Hoa Lê, Trần Ngọc Vương (2018), Nguyễn Lộc (1999) phân tích triết lý hành lạc và yếu tố sắc dục.

Nhóm công trình / Tác giả	Đối tượng khảo sát	Hướng tiếp cận chính
Lê Thị Hoài Thu (2014)	Truyền kì mạn lục (Nguyễn Dữ)	Nội dung và hình thức sắc thái tính dục
Nguyễn Thanh Bình (2016)	Truyền kì mạn lục (Nguyễn Dữ)	Lý thuyết diễn ngôn đạo đức và tình yêu/tính dục
Lê Viết Thắng (2008)	Truyện Kiều (Nguyễn Du)	Thi pháp học và xã hội học về tình dục
Nguyễn Thị Ngọc Châu (2010)	Thơ Nôm Hồ Xuân Hương	Phương pháp so sánh - đối chiếu
Nguyễn Văn Hưng (2018)	Văn học thế kỉ XVI – XIX	Khảo sát "tiếng dâm" trong văn học trung đại

Khoảng trống nghiên cứu được luận án lựa chọn giải quyết là: Khắc phục sự phân mảnh, đơn lẻ của các nghiên cứu trước đó để xây dựng một cái nhìn tổng thể, hệ thống hóa và khái quát hóa sự vận động, biểu hiện của ý thức tính dục trong toàn bộ nền văn học trung đại Việt Nam từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX trên cả hai phương diện nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khái niệm

Luận án dựa trên việc tổng hợp các khái niệm học thuật trong và ngoài nước:

• Khái niệm tính dục: Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê, 1995) định nghĩa tính dục là đòi hỏi sinh lý về quan hệ tính giao; Văn Tân và Nguyễn Văn Đạm (1994) xem là thú vui xác thịt giữa nam và nữ; Bùi Ngọc Oánh (2006) xác định tính dục là hiện tượng sinh vật – xã hội phức tạp. Luận án tiếp thu phân định của Phạm Quỳnh Phương (2013, dẫn Bremner và Illin, 1994) giữa tình dục (sex - hành vi quan hệ) và tính dục (sexuality - bao gồm hành vi, xu hướng tính dục, cảm xúc, quan hệ xã hội, khía cạnh chính trị, giới tính sinh học, thể hiện giới); quan điểm của Véronique Mottier (2016) về tính dục chịu sự định hình của động lực xã hội và cấu trúc quyền lực.
• Phái tính và sinh sản: Luận án làm rõ tính dục có sự phân lập nhất định với khả năng sinh sản thuần túy; dẫn quan niệm của Aristote về nam tính (mô thể, chủ động) và nữ tính (chất thể, thụ động); tiếp thu quan điểm văn hóa học của Trần Ngọc Thêm về nhận thức duy trì nòi giống của cư dân nông nghiệp.
• Cảm quan tính dục trong các hệ tư tưởng:
  • Nho giáo: Thiết lập trật tự đạo đức danh giáo, đề cao tư tưởng cấm dục, tiết chế bản năng, biến văn chương thành công cụ giáo huấn thuần túy, xa rời hiện thực sinh động.
  • Đạo giáo (Lão - Trang): Dựa trên Đạo đức kinh (Lão Tử), Nam Hoa kinh (Trang Tử) với thuyết Vô vi, sự hòa hợp âm dương. Vận dụng thuật dưỡng sinh "Phòng trung thuật" (các tên gọi khác: Nam nữ hợp khí thuật, Hỗn khí pháp, Âm đạo, Hoàng xích đạo), quan niệm của Tôn Tư Mạc (ví tinh dịch như dầu trong đèn), sách Tố nữ kinh (quy định chu kỳ tiết dục theo độ tuổi: 20 tuổi 4 ngày/lần, 30 tuổi 8 ngày/lần, 40 tuổi 16 ngày/lần, 50 tuổi 20 ngày/lần, 60 tuổi bế tinh) và nhận định của Khanh Hi Thái (1996) để khẳng định Đạo giáo chủ trương tiết dục để dưỡng sinh chứ không diệt dục.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án thực hiện bằng phương pháp định tính chuyên ngành nghiên cứu văn học:

1. Phương pháp văn học sử: Nhìn nhận quá trình biểu hiện và vận động của ý thức tính dục trong tiến trình 10 thế kỷ văn học trung đại.
2. Phương pháp hệ thống: Hệ thống hóa các quan điểm, biểu hiện của tính dục trong toàn bộ sáng tác văn học cổ điển.
3. Phương pháp so sánh, đối chiếu: Đối chiếu tác phẩm văn học với các tư liệu nhân chủng học, văn hóa học, tôn giáo, triết học để tìm mối tương quan giữa bối cảnh thời đại và biểu hiện tính dục.
4. Phương pháp tiếp cận theo hướng thi pháp học: Làm sáng tỏ các đặc điểm, tín hiệu nghệ thuật mang màu sắc tính dục về ngôn ngữ, không gian, thời gian, thủ pháp.
5. Phương pháp tiểu sử: Soi sáng mối liên hệ giữa cuộc đời tác giả với bản chất tư tưởng, thẩm mỹ của tác phẩm.

Nguồn tư liệu nghiên cứu

Nguồn ngữ liệu văn bản bao gồm các tác phẩm chữ Hán và chữ Nôm tiêu biểu từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX: Lĩnh Nam chích quái (Trần Thế Pháp), thơ văn Nguyễn Trãi, Tiết Trai thi tập (Lê Thiếu Dĩnh), Thánh Tông di thảo (Lê Thánh Tông và tập thể tác giả), Hồng Đức quốc âm thi tập, Truyền kì mạn lục (Nguyễn Dữ), Song Tinh (Nguyễn Hữu Hào), Hoa tiên (Nguyễn Huy Tự, Vũ Đãi Vấn), Truyện Kiều (Nguyễn Du), Chinh phụ ngâm khúc (Đặng Trần Côn), Cung oán ngâm khúc (Nguyễn Gia Thiều), Truyền kì tân phả (Đoàn Thị Điểm), thơ Nôm Hồ Xuân Hương, Sơ kính tân trang (Phạm Thái), thơ ca Nguyễn Công Trứ, cùng hệ thống truyện thơ Nôm tài tử giai nhân và truyện Nôm bình dân.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề tính dục trong văn học trung đại Việt Nam

Chương 1 tiến hành khảo sát có hệ thống toàn bộ lịch sử nghiên cứu vấn đề tính dục trong văn chương trung đại Việt Nam theo hai trục: tiến trình văn học sử và trục thể loại/tác giả trọng điểm. Luận án phân tích chi tiết các kết quả đạt được từ các thế hệ học giả đối với từng giai đoạn lịch sử (thế kỉ X–XIV, thế kỉ XV–XVII, thế kỉ XVIII–XIX). Đồng thời, chương này tổng kết các hệ hình tiếp cận lý thuyết đã được áp dụng trong quá khứ như: xã hội học văn học, phân tâm học Freud, thi pháp học thể loại, lý thuyết văn hóa dân gian/tín ngưỡng phồn thực, nguyên lý hội hóa trang và lý thuyết nữ quyền. Luận điểm rút ra từ chương này khẳng định: tính dục là hiện tượng khách quan có mặt trong nhiều danh tác trung đại, tuy nhiên đa số công trình trước đây chỉ dừng lại ở phạm vi phân tích một tác phẩm đơn lẻ, nhận định tản mạn hoặc nhìn nhận dưới lăng kính đạo đức truyền thống mà chưa có công trình khái quát hóa vấn đề trên toàn cục lịch sử văn học.

Chương 2: Một số vấn đề lí luận về tính dục

Chương 2 thiết lập khung lý thuyết nền tảng và phác thảo diễn trình lịch sử của vấn đề tính dục. Về mặt lý luận, chương làm rõ nội hàm thuật ngữ tính dục (sexuality), phân biệt với tình dục (sex), chỉ ra mối quan hệ giữa phái tính, bản năng sinh học với các điều kiện văn hóa, xã hội và chính trị. Chương đi sâu phân tích cơ sở triết học phương Đông tác động đến tính dục: sự kìm nén, giáo hóa của ý thức hệ Nho giáo đối lập với quan niệm điều hòa âm dương, thuật tiết dục dưỡng sinh (phòng trung thuật, Tố nữ kinh) của Đạo giáo.

Về mặt diễn trình văn học sử, chương khảo sát sự phát triển của yếu tố tính dục qua ba chặng đường:

• Giai đoạn X–XIV: Khởi đầu với sự phản ánh phóng túng quan hệ nam nữ trong Truyện Hà Ô Lôi (Lĩnh Nam chích quái), cảm xúc thương cảm người cung nữ trong thơ Trần Nhân Tông và phong vị trần thế trong thơ Thiền Huyền Quang.
• Giai đoạn XV–XVII: Tính dục bộc lộ rõ nét qua cảm xúc tình tứ của Nguyễn Trãi (Cây chuối, Tích cảnh 10), đề tài cung oán trong Cung từ của Lê Thiếu Dĩnh, yếu tố nhục cảm trong Thánh Tông di thảo (Chuyện Tinh chuột), thơ tình trong Hồng Đức quốc âm thi tập, và đỉnh cao là 10 truyện chứa yếu tố tính dục trong Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ.
• Giai đoạn XVIII–XIX: Giai đoạn phát triển vượt bậc với truyện thơ Nôm (Song Tinh, Hoa tiên, Truyện Kiều), các khúc ngâm bi thương (Chinh phụ ngâm khúc, Cung oán ngâm khúc, Ai tư vãn, Quả phụ ngâm), truyện truyền kì của tác giả nữ (Truyền kì tân phả), thơ Nôm ngợi ca phồn thực của Hồ Xuân Hương, tác phẩm tự truyện lãng mạn Sơ kính tân trang của Phạm Thái và thơ ca hành lạc sắc dục của Nguyễn Công Trứ.

Chương 3: Tính dục trong văn học trung đại Việt Nam về phương diện nội dung

Chương 3 triển khai ba luận điểm trọng tâm về giá trị nội dung tư tưởng của hiện tượng tính dục:

1. Tính dục gắn liền với sự thức tỉnh của con người cá nhân: Yếu tố tính dục là biểu hiện trực tiếp của nhu cầu bản năng, khát vọng tự do luyến ái vượt ra ngoài khuôn mẫu lễ giáo phong kiến "nam nữ thụ thụ bất thân", khẳng định quyền sống của con người trần thế.
2. Tính dục như một phương thức phản ánh thực tại xã hội thời phong kiến: Miêu tả sự tha hóa, trụy lạc của giai cấp thống trị (quan lại, vua chúa); đồng thời phơi bày bi kịch của người phụ nữ trong xã hội phụ quyền (người cung nữ bị giam cầm thanh xuân, người chinh phụ chịu cảnh phòng không gối chiếc, người phụ nữ tài sắc bị biến thành món hàng dục vọng).
3. Tính dục như một phương thức thể hiện tư tưởng thẩm mỹ và chủ nghĩa nhân đạo: Thể hiện sự đồng cảm sâu sắc của tác giả đối với nỗi đau thân xác và tinh thần của con người; ngợi ca vẻ đẹp nhan sắc, sự hòa hợp lứa đôi và khẳng định hạnh phúc ái ân trần tục là một giá trị nhân văn chính đáng.

Chương 4: Tính dục trong văn học trung đại Việt Nam về phương diện nghệ thuật

Chương 4 phân tích các phương thức, phương tiện nghệ thuật biểu đạt tính dục:

• Phương diện ngôn ngữ: Sự kết hợp đa dạng giữa hệ thống ngôn ngữ ước lệ, tượng trưng, tao nhã của văn học cung đình với ngôn ngữ khẩu ngữ bình dân, nghệ thuật chơi chữ, lối nói hai nghĩa, thủ pháp đố tục giảng thanh mang đậm dấu ấn văn hóa dân gian (đặc biệt trong thơ Nôm Hồ Xuân Hương).
• Phương diện không gian và thời gian nghệ thuật: Xây dựng không gian phòng the kín đáo, không gian mộng ảo, không gian lễ hội giải phóng bản năng; đối lập với không gian cung cấm tù hãm. Thời gian nghệ thuật là thời gian tâm trạng khắc khoải, cảm thức thời gian xuân thì trôi mau, tuổi trẻ ngắn ngủi thúc bách nhu cầu được hưởng hạnh phúc yêu đương.
• Các thủ pháp nghệ thuật: Sử dụng thủ pháp biểu tượng hóa các bộ phận cơ thể và hành vi tính giao; ẩn dụ, hoán dụ thiên nhiên; thủ pháp trào tiếu giải thiêng; kết hợp giữa yếu tố kỳ ảo và yếu tố hiện thực trong việc miêu tả các cuộc ân ái giữa người phàm và thế giới thần tiên, ma quái trong truyện truyền kì.

Kết quả và những đóng góp mới

• Về mặt lý luận: Luận án hệ thống hóa khung lý thuyết về tính dục trong nghiên cứu văn học trung đại, chỉ ra mối liên hệ tương hỗ giữa các triết thuyết phương Đông (đặc biệt là Đạo giáo và Nho giáo) với cảm quan nghệ thuật của nhà văn cổ điển; cung cấp cách nhìn nhận biện chứng về sự dung hòa giữa tính thiêng và tính tục, giữa lễ giáo và bản năng.
• Về mặt thực tiễn:
  • Là công trình nghiên cứu văn chương trung đại Việt Nam trong cái nhìn tổng thể, liên tục suốt 10 thế kỷ (thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX).
  • Làm rõ bản chất, quy luật vận động và diện mạo của tính dục trong văn học trung đại ở cả hai bình diện nội dung tư tưởng và hình thức biểu hiện nghệ thuật.
  • Khẳng định tính dục là một thành tố nội dung có thực, góp phần thúc đẩy sự hình thành trào lưu nhân đạo chủ nghĩa và đánh dấu bước phát triển của ý thức cá nhân trong lịch sử văn học dân tộc.
• Kiến nghị, giải pháp: Đề xuất mở rộng các hướng tiếp cận liên ngành (văn hóa học, phân tâm học, nhân học, thi pháp học lịch sử) trong nghiên cứu và giảng dạy văn học trung đại Việt Nam, tránh việc quy giản tác phẩm cổ điển vào các khuôn mẫu đạo đức xã hội học thuần túy.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do đặc thù của văn học trung đại mang tính ước lệ cao và lực lượng sáng tác đa phần là nam giới (thường sắm vai người nói hộ tâm tư phụ nữ), việc tiếp cận tâm lý tính dục nguyên bản của nữ giới qua văn bản còn những giới hạn nhất định. Số lượng tác phẩm thời kỳ thế kỉ X–XIV có yếu tố tính dục còn ít ỏi, dẫn đến dung lượng khảo sát giai đoạn đầu chưa thực sự dày dặn.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Luận án mở ra hướng nghiên cứu so sánh đối chiếu hiện tượng tính dục trong văn học trung đại Việt Nam với văn học các quốc gia trong khu vực văn hóa chữ Hán (Trung Quốc, Triều Tiên/Hàn Quốc, Nhật Bản); hoặc nghiên cứu sâu hơn về sự chuyển biến diễn ngôn tính dục trong giai đoạn giao thời từ trung đại sang hiện đại đầu thế kỉ XX.

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng: Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên chuyên ngành Văn học Việt Nam, Lý luận văn học, Văn hóa học và Lịch sử tư tưởng Việt Nam.
• Nội dung tham khảo giá trị: Hệ thống tư liệu lịch sử nghiên cứu chi tiết về các danh gia (Nguyễn Trãi, Nguyễn Dữ, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Phạm Thái, Nguyễn Công Trứ); khung lý thuyết về cảm quan tính dục trong Đạo giáo (phòng trung thuật, Tố nữ kinh); và hệ thống phân tích thi pháp biểu đạt tính dục trong các thể loại truyền kì, truyện thơ Nôm và ngâm khúc.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân định khái niệm tính dục (sexuality) và tình dục (sex) như thế nào?
Luận án dựa trên cơ sở lý luận của Phạm Quỳnh Phương (dẫn Bremner và Illin, 1994) để phân biệt: tình dục (sex) dùng để chỉ hành vi quan hệ thể xác; trong khi tính dục (sexuality) là một khái niệm tổng thể phức tạp bao gồm hành vi, xu hướng tính dục, cảm xúc, các mối quan hệ xã hội, giới tính sinh học, thể hiện giới và cả khía cạnh chính trị, chịu sự chi phối của bối cảnh lịch sử và văn hóa.

2. Đạo giáo và thuật phòng trung có vai trò gì đối với quan niệm tính dục trong luận án?
Theo khảo cứu của luận án, Đạo giáo không chủ trương diệt dục như quan niệm Nho giáo khắt khe mà đề ra thuật phòng trung (dựa trên các tài liệu như Tố nữ kinh, quan điểm của Tôn Tư Mạc và phân tích của Khanh Hi Thái). Thuật phòng trung hướng đến việc tiết dục, điều hòa âm dương để bồi bổ sức khỏe và dưỡng sinh, đóng vai trò như một cơ sở triết học và y học giải phóng con người khỏi sự kìm nén cực đoan.

3. Tập Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ có bao nhiêu truyện chứa yếu tố tính dục theo khảo sát của luận án?
Luận án khảo sát và xác định có 10 tác phẩm trong Truyền kì mạn lục chứa yếu tố tính dục, gồm: Chuyện nàng Túy Tiêu, Chuyện Lệ Nương, Chuyện cây gạo, Chuyện nghiệp oan của Đào thị, Chuyện yêu quái ở Xương Giang, Chuyện kì ngộ ở Trại Tây, Chuyện đối tụng ở Long cung, Chuyện Từ Thức gặp tiên, Chuyện người con gái Nam Xương, Chuyện người nghĩa phụ ở Khoái Châu.

4. Hiện tượng thơ Nôm Hồ Xuân Hương được tổng quan qua những hệ hình tiếp cận lý thuyết nào?
Luận án tổng kết bốn hệ hình nghiên cứu chính đối với thơ Hồ Xuân Hương: (1) Hệ hình xã hội học (Nguyễn Lộc, Lê Đình Kỵ, Đặng Thanh Lê, Phạm Thị Thuận); (2) Hệ hình phân tâm học Freud (Trương Tửu, Nguyễn Văn Hạnh, Nguyễn Đức Bính, Văn Tân, Trần Đình Sử); (3) Hệ hình thi pháp hội hóa trang carnavalesque của Bakhtin (N. Niculin, Đỗ Đức Hiểu, Tam Vị); (4) Hệ hình văn hóa học và tín ngưỡng phồn thực (Đỗ Thị Ngọc, Đỗ Lai Thúy).

5. Tác phẩm nào được xem là đặt viên gạch đầu tiên cho đề tài cung oán trong văn học Việt Nam theo khảo sát của luận án?
Luận án chỉ ra rằng bài thơ Cung từ (Người con gái hầu vua) nằm trong tập Tiết Trai thi tập của Lê Thiếu Dĩnh (thế kỉ XV) là tác phẩm đặt viên gạch đầu tiên hình thành đề tài cung oán trong nền văn học Việt Nam, mở ra khía cạnh nữ quyền luận dưới góc nhìn của một nhà nho.

Kết luận

Luận án "Vấn đề tính dục trong văn học trung đại Việt Nam" là công trình nghiên cứu định tính chuyên sâu, thực hiện việc hệ thống hóa và khái quát hóa diện mạo của yếu tố tính dục trong tiến trình lịch sử văn học viết từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX. Thông qua việc khảo cứu công phu trên cả hai bình diện nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật, tác giả làm sáng tỏ bản chất của tính dục như một phương thức phản ánh hiện thực xã hội và là biểu hiện sinh động của ý thức cá nhân, tinh thần nhân đạo trong văn học cổ điển. Đây là tài liệu học thuật có giá trị tham khảo thiết thực cho công tác nghiên cứu lịch sử văn học, thi pháp học và văn hóa học Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu quyển sách như thế, dù sau có tô vẽ hiếu nghĩa gì đi nữa cũng không đủ làm gương tốt cho đời” (Trịnh Bá Đĩnh et al. Cùng cái nhìn với Ngô Đức Kế là chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng. Ở cuối bài Chánh học cùng tà thuyết có phải là vấn đề quan hệ chung không?, ông đã kết luận một cách đanh thép: “Truyện Kiều chẳng qua chỉ là một lối văn chương mua vui mà thôi, chớ không phải là thứ sách học, mà nói cho đúng Truyện Kiều là một thứ dâm thư, rõ không ích mà có hại” (Trịnh Bá Đĩnh et al. Là một kiệt tác, tác phẩm này là hiện tượng thâm canh qua nhiều thời và việc bình giá nội dung tính dục trong tác phẩm đã hình thành một hệ nhận định phong phú và đa chiều.

Ngoài là dịch giả Chinh phụ ngâm khúc (?), Đoàn Thị Điểm (1705 – 1748) còn là tác giả của Truyền kì tân phả. Trong Đọc và nghiên cứu văn học trung đại Việt Nam, Hoàng Hữu Yên cho rằng: “Đọc Truyền kì tân phả ai cũng dễ nhận thấy bốn truyện chúng tôi phiên dịch đều mang màu sắc hoang đường quái dị” (Hoàng Hữu Yên, 2011). Với ông, Truyền kì tân phả sở dĩ đạt được thành công là do trong đó có tư tưởng nhất quán: ca ngợi tình yêu và nhiệt tình đề cao đạo đức, tài hoa của người phụ nữ. Xét về góc nhìn xây dựng nhân vật, dấu ấn mà Đoàn Thị Điểm để lại trong tập truyện này, theo Bùi Thị Thiên Thai, là “nhân vật chủ yếu là một thế giới đàn bà, thuộc tầng lớp quý tộc trung lưu (Bùi Thị Thiên Thai, 2011).

Truyền kì tân phả là tác phẩm chưa được quan tâm nhiều và những công trình nghiên cứu về nó mang tính chuyên sâu vẫn chưa xuất hiện. 13 Chinh phụ ngâm khúc có lượng độc giả đông đảo tạo thành một lịch sử tiếp nhận khá dày dặn. Những nhà nho cùng thời hoặc những nhà nho thuộc hậu thế (Ngô Thì Sỹ, Phan Huy Ích, Phạm Đình Hổ, Phan Huy Chú) có những nhận định tích cực về khúc ngâm của Đặng Trần Côn. Trước Cách mạng tháng Tám cũng có một số nhà phê bình quan tâm đến tác phẩm này như Nguyễn Đỗ Mục, Dương Quảng Hàm, Nghiêm Toản, Hoàng Xuân Hãn… Sau Cách mạng tháng Tám, một số nhà nghiên cứu tiếp tục bình phẩm Chinh phụ ngâm khúc với những góc nhìn mang tính hiện đại như Đặng Thai Mai, Hà Như Chi… Trong Giảng văn Chinh phụ ngâm, Đặng Thai Mai, dưới góc nhìn tâm lý, đã phát hiện ra sức sống tâm hồn của người chinh phụ đã cạn dần: “Từ lâu buồng tim của nàng đã thôi không đập những nhịp hồi hộp, vô chính phủ của tình yêu ban đầu” (Đặng Thai Mai, 1978).

Hà Như Chi trong Việt Nam thi văn giảng luận cũng bày tỏ thái độ ca ngợi đối với người chinh phụ khi nàng phải vượt lên trên nỗi buồn lẻ bóng để thực hiện trọn vẹn vai trò của mình trong gia đình: “Hình ảnh một người phụ nữ mềm yếu; một mình đảm đương trọn vẹn cái nhiệm vụ gia đình nặng nề to tát trong lúc chồng đi vắng đã làm nổi bật cái tâm hồn vừa yêu kiều vừa cương nghị của người khuê phụ trong xã hội Á Đông ngày trước” (Hà Như Chi, 2000). Thuộc thế hệ những nhà nghiên cứu trong thời kì mới, tiếp nối những công trình của thế hệ trước, Trần Đình Sử đã nắm bắt được nỗi niềm của nhân vật trữ tình trong đó: “Trong toàn bộ khúc ngâm, duyên đôi lứa là niềm tha thiết nhất. Bao chờ mong khắc khoải đều tập trung vào nỗi sợ “xuân lỡ thì” (Nguyễn Hữu Sơn et al. Nỗi sợ hãi, tiếc nuối và tự thương chính mình là tâm lí thường trực của người phụ nữ này.

Bên cạnh đó, nàng còn ý thức về sự qua đi nhanh chóng của thời gian: “Thời gian tuổi tuổi trẻ trôi nhanh mấy chốc, đòi mau, thấm thoắt, đã phân hóa khỏi thời gian xã hội, vũ trụ. Người chinh phụ không còn ảo tưởng vào chữ muôn kiếp siêu hình” (Nguyễn Hữu Sơn et al. Dưới góc nhìn xã hội học, Trần Đình Hượu đã xác định: “Vấn đề đặt ra trong tác phẩm là vấn đề quyền sống của con người, cụ thể là hạnh phúc lứa đôi của tuổi trẻ, là khát vọng lứa đôi của thanh niên chán ghét chiến tranh phong kiến muốn sống bên nhau trong hòa bình, trong tình yêu và hạnh phúc đến trọn đời” (Trần Đình Hượu, 1998). Cùng hướng khai thác này, Đinh Thị Khang đã đi vào phân tích tình cảnh của người đàn bà có chồng đang xông pha ngoài trận mạc từ lúc người chinh phu xuất trận cho đến những năm dài chờ đợi, ngóng trông.

Điều mong ước lớn nhất đó là người chồng trở về trong bình an để 14 tiếp tục cùng nàng xây đắp hạnh phúc: “Nàng cứ quẩn quanh với biết bao nỗi niềm chất đầy, triền miên tưởng không thể dứt. Cuối cùng, chính khao khát hạnh phúc lại đưa người thiếu phụ đến ước mơ sum họp để tìm lại, vớt vát chút hạnh phúc tuổi trẻ” (Lã Nhâm Thìn et al. Từ việc nhận thức hoàn cảnh chua cay của người chinh phụ, Phạm Luận đã đi đến kết luận về hệ lụy của chiến tranh phi nghĩa: “Chiến tranh là cần thiết cho ai kia, với nàng, nó đã xóa đi mọi niềm vui của sự sống” (Đặng Thanh Lê, Hoàng Hữu Yên, Phạm Luận, 1989). Như thế, Chinh phụ ngâm khúc xứng đáng là danh tác có lịch sử tiếp nhận dài lâu.

Tuy nhiên, từ trước đến nay các nhà nghiên cứu thiên về khai thác hình tượng nhân vật trữ tình và rút ra vấn đề mang ý nghĩa xã hội từ tác phẩm hơn là khai thác hình thái nghệ thuật cũng như những vấn đề khác thuộc tác phẩm. Vì cùng xuất phát từ một số góc nhìn mang tính cố định hóa, nội dung nghiên cứu về tác phẩm này của các nhà khoa học không tránh khỏi hiện tượng trùng lặp, đơn giản. Tương tự như Chinh phụ ngâm khúc, Cung oán ngâm khúc cũng là tác phẩm có bề dày nghiên cứu với nhiều công trình tầm cỡ. Trần Nho Thìn hết mực đề cao ưu phẩm của cung nữ: “Người cung nữ là một biểu trưng cho giá trị tài – sắc, có quyền được hưởng mọi điều kiện hạnh phúc, sung sướng.

Giá trị ấy được cực tả cao nhất, vang dội nhất, ấn tượng nhất” (Trần Nho Thìn, 1997). Đối với Cung oán ngâm khúc của Nguyễn Gia Thiều (1741 – 1798), trong cuốn Những điều suy nghĩ từ văn học trung đại, Trần Thị Băng Thanh đã nhận ra: “Nàng cung nữ đẹp và tài hoa nhưng không đúng với chuẩn mực đạo đức phong kiến” (Trần Thị Băng Thanh, 1999). Theo bà, nguyên nhân dẫn đến bao tai họa trong cuộc đời nàng chính là nhan sắc tuyệt trần và tài năng của nàng. Cung nữ không phải là một hình mẫu phụ nữ theo đạo đức nho giáo chính thống: “Người cung nữ không đạt được một điểm nào trong tứ đức của Nho giáo” (Trần Thị Băng Thanh, 1999).

Bà khẳng định: “Cứu cánh ở đời nàng chính là hạnh phúc ái ân, khoái lạc nhục cảm” (Trần Thị Băng Thanh, 1999). Một phương diện khác, nhiều nhà nghiên cứu trong khi khảo luận đã tìm thấy “bóng hình” của tác giả trong hình tượng người cung nữ. Ở cuốn Cung oán ngâm khúc, thơ Nguyễn Gia Thiều, với vai trò hiệu đính và chú giải, Nguyễn Lộc vẫn có những lời bình sắc sảo: “Trong Cung oán ngâm khúc, nhiều lúc có cảm giác ông miêu tả tâm trạng người cung nữ theo quan niệm của ông hơn là người cung nữ tự bộc bạch tâm trạng của mình” (Nguyễn Lộc, 1986). Trong Thi pháp Truyện Kiều, dưới góc nhìn so sánh, Trần Đình Sử phát hiện ra mối liên hệ giữa chủ thể sáng tạo và hình tượng: “Đặng 15 Trần Côn đã nhập vai người chinh phụ để viết Chinh phụ ngâm khúc, cũng như Nguyễn Gia Thiều đã thác lời cung nữ để nói lên cảm xúc hư huyễn về cuộc đời” (Trần Đình Sử, 2003).

Tương tự, khi luận về tác phẩm này, Thuần Phong cũng xác định: “Cung oán ngâm khúc là một phương tiện mà Nguyễn Gia Thiều sử dụng hầu diễn đạt tâm tình của mình, có nhà phê bình cho rằng Nguyễn Gia Thiều đã hiện hình dưới làn son tàn phấn lạt của cung phi để khéo tỏ nỗi oán hờn của mình đối với Chúa Trịnh” (Ngô Viết Dinh, 2007). Nhìn chung, những nhận định trên phần nào đã chạm đến vấn đề tính dục, nhưng còn việc giải quyết nó một cách hoàn chỉnh thì vẫn còn bỏ ngỏ. Thơ Nôm Hồ Xuân Hương là một hiện tượng đặc biệt, được nhiều nhà nghiên cứu tiếp cận dưới những góc nhìn khác nhau. Đầu tiên, hướng tiếp cận xã hội học có sự tham gia của các cây bút như là Nguyễn Lộc, Lê Đình Kỵ, Xuân Diệu, Trần Thanh Mại, Đặng Thanh Lê, Phạm Thị Thuận.

Dưới góc nhìn này, họ nhận ra cái dâm, cái tục của Hồ Xuân Hương chính là thứ vũ khí lợi hại để chống lại bức tường lễ giáo phong kiến và các thế lực thống trị. Trong tác phẩm của nữ sĩ, ta thấy cả một chế độ phong kiến đang tụt dốc, nhất là về nhân phẩm và tình yêu thương. Trong một bầu khí ngột ngạt, bức bối, trong một cuộc sống quá nhiều khổ đau, ngang trái, nhân dân lao động, nhất là người phụ nữ, đã lên tiếng đấu tranh đòi quyền sống, quyền hạnh phúc và kể cả tình yêu… Đặng Thanh Lê khi tiếp xúc thơ Nôm Hồ Xuân Hương đã mạnh dạn bày tỏ niềm cảm kích: “Chúng tôi hết sức trân trọng những bài thơ đầy tinh thần chiến đấu chống lễ giáo phong kiến và do đó, giàu lòng nhân đạo và chan chứa yêu đời. Đây là lần đầu tiên trong văn học Việt Nam, một phụ nữ tài hoa và dũng cảm đã lên tiếng trên giấy trắng mực đen, đấu tranh cho quyền lợi của giới mình” (Đỗ Lai Thúy, 1999).

Trong luận án Thơ Nôm Hồ Xuân Hương nhìn từ lý thuyết nữ quyền, Phạm Thị Thuận đã đi vào phân tích, lí giải vấn đề nữ quyền trong sáng tác thơ Nôm Hồ Xuân Hương. Đây là công trình có ý nghĩa mở ra một hướng nghiên cứu chuyên sâu bản chất thơ của Bà Chúa Thơ Nôm dưới góc nhìn xã hội học. Vào nửa đầu thế kỉ XX, tiếp nhận theo hướng phân tâm học của S. Freud đã xuất hiện trong giới sáng tác và phê bình văn học.

Trương Tửu được xem là người đầu tiên vận dụng thuyết phân tâm học vào phân tích thơ Nôm Hồ Xuân Hương. Ông đã lí giải rằng tất cả những ám ảnh của bà chính là biểu hiện của một người mắc chứng thần kinh mà nguyên nhân chính là không được thỏa mãn tình dục.