Luận án tiến sĩ: Thơ dân tộc Tày từ 1945 đến nay - Đỗ Thị Thu Huyền

Luận án tiến sĩ chuyên sâu phân tích thơ dân tộc Tày trong giai đoạn từ 1945 đến hiện tại, với cái nhìn toàn diện về sự biến đổi và đóng góp của văn học Tày

• Tác giả: Đỗ Thị Thu Huyền
• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội
• Chuyên ngành: Văn học
• Đề tài: Thơ dân tộc Tày từ 1945 đến nay
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về thơ dân tộc Tày từ 1945 đến nay

Thơ dân tộc Tày là một bộ phận quan trọng của nền văn học Việt Nam hiện đại. Từ năm 1945 đến nay, dòng thơ này đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển đáng chú ý. Đội ngũ nhà thơ Tày luôn chiếm số lượng đông đảo nhất trong các dân tộc thiểu số. Họ tạo nên một phong cách riêng, thống nhất trong đa dạng. Bốn thế hệ nhà thơ đã nối tiếp nhau trên con đường sáng tạo. Thế hệ đầu tiên gồm Nông Quốc Chấn, Nông Minh Châu, Nông Viết Toại. Họ là những trí thức gắn bó với quê hương, giác ngộ cách mạng. Họ đặt nền móng cho văn học dân tộc thiểu số hiện đại. Thế hệ thứ hai xuất hiện trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ. Họ được đào tạo trở thành văn nghệ sĩ chuyên nghiệp. Các tên tuổi tiêu biểu gồm Y Phương, Ma Trường Nguyên, Mai Liễu. Thơ Tày phản ánh đời sống lao động và văn hóa cộng đồng. Các tác phẩm mang đậm âm hưởng tâm tình và bản sắc dân tộc.

1.1. Các thế hệ nhà thơ dân tộc Tày

Thế hệ thứ nhất gồm những người sống gắn bó với quê hương. Họ giác ngộ cách mạng và đi kháng chiến. Nông Quốc Chấn, Nông Minh Châu là những đại diện tiêu biểu. Họ được các văn nghệ sĩ người Kinh giúp đỡ trên con đường sáng tạo. Thế hệ thứ hai trưởng thành trong kháng chiến chống Mỹ. Họ mang đến cho thơ Tày sự khởi sắc mới mẻ. Y Phương, Ma Trường Nguyên, Mai Liễu là những gương mặt nổi bật. Thế hệ thứ ba xuất hiện sau năm 1986. Họ tiếp tục đổi mới và nâng cao chất lượng sáng tác.

1.2. Vị trí của thơ Tày trong văn học Việt Nam

Thơ dân tộc Tày không thể tách rời khỏi nền văn học dân tộc. Các tác phẩm góp phần tạo nên tiếng nói độc đáo và giàu bản sắc. Thơ Tày hướng đến cái chung, mang âm hưởng tâm tình sâu sắc. Điều này khác biệt với thơ dân tộc Kinh hướng đến cái tôi cá tính. Đội ngũ nhà thơ Tày có những đóng góp tích cực cho văn học cả nước. Nhiều tác phẩm đã được dịch và giới thiệu rộng rãi. Thơ Tày phản ánh đời sống văn hóa phong phú của cộng đồng. Giá trị nhân văn trong thơ được giới nghiên cứu đánh giá cao.

II. Phân tích nội dung và đặc điểm thơ dân tộc Tày

Nội dung thơ dân tộc Tày phản ánh đời sống đa dạng của cộng đồng. Các tác phẩm viết về lao động sản xuất và sinh hoạt hàng ngày. Tình yêu quê hương đất nước là chủ đề xuyên suốt. Thơ cũng đề cập đến phong tục tập quán và lễ hội truyền thống. Người Tày có nhiều lễ hội trong năm như Lồng tồng, lễ mừng thọ. Hội Lồng tồng cầu mong mưa thuận gió hòa và mùa màng bội thu. Thơ ca thể hiện đời sống tâm linh phong phú. Người Tày thờ cúng tổ tiên và các vị thần bảo hộ. Mẹ Hoa che chở trẻ em, vua bếp cai quản gia đình. Thơ còn viết về tình yêu đôi lứa và tình cảm gia đình. Từ 1945, cảm hứng cách mạng và kháng chiến thấm đẫm trong thơ. Sau 1986, thơ Tày có những chuyển biến mạnh mẽ. Các nhà thơ tìm tòi sáng tạo để hòa nhập với thơ ca cả nước.

2.1. Chủ đề và cảm hứng sáng tác

Chủ đề thơ Tày rất đa dạng và phong phú. Tình yêu quê hương luôn là nguồn cảm hứng bất tận. Các nhà thơ viết về núi rừng và dòng sông quê hương. Cuộc sống lao động của người dân được tái hiện chân thực. Cảm hứng cách mạng xuất hiện mạnh mẽ từ 1945. Các tác giả tham gia kháng chiến viết về tinh thần chiến đấu. Sau đổi mới, thơ Tày hướng đến những vấn đề hiện đại hơn. Tuy nhiên, bản sắc dân tộc vẫn được giữ gìn cẩn thận.

2.2. Đặc điểm nghệ thuật và phong cách

Phong cách thơ Tày có nhiều nét độc đáo riêng biệt. Ngôn ngữ thơ mượn từ kho tàng dân ca và tục ngữ. Hình ảnh thơ gắn liền với thiên nhiên núi rừng Tây Bắc. Nhịp điệu thơ mang âm hưởng của hát then và hát lượn. Nghệ thuật thơ Tày cần đổi mới để vươn tới đỉnh cao mới. Các nhà thơ tìm tòi thể nghiệm để tạo tiếng nói riêng. Thơ Tày hướng đến cái chung, nặng âm hưởng tâm tình. Điều này tạo nên sự khác biệt với thơ Kinh hiện đại.

III. Phương pháp nghiên cứu thơ dân tộc Tày hiện đại

Nghiên cứu thơ dân tộc Tày đòi hỏi nhiều phương pháp tiếp cận khác nhau. Phương pháp lịch sử văn học giúp xác định các giai đoạn phát triển. Từ đó thấy được trình tự và quy luật vận động của thơ Tày. Phương pháp so sánh đối chiếu làm nổi bật bản sắc riêng. Các giai đoạn văn học là sự tiếp nối logic lẫn nhau. Phương pháp phân tích tác phẩm giúp đánh giá chất lượng sáng tác. Yêu cầu đặt ra là tìm tòi sáng tạo và đổi mới liên tục. Các tác giả phải nâng cao nhận thức và trình độ. Họ cần khắc phục những hạn chế trong sáng tác. Phương pháp nghiên cứu văn hóa dân gian rất quan trọng. Thơ Tày chịu ảnh hưởng sâu sắc từ văn hóa truyền thống. Hội nghị nhà văn miền núi năm 1980 đặt ra yêu cầu cao. Tác phẩm phải hay, đặc sắc và có giá trị đích thực.

3.1. Phương pháp tiếp cận lịch sử

Phương pháp lịch sử giúp nghiên cứu tiến trình phát triển thơ Tày. Bốn giai đoạn chính được xác định rõ ràng từ 1945. Giai đoạn đầu là thời kỳ đặt nền móng văn học mới. Giai đoạn kháng chiến chống Mỹ tạo nên bước phát triển mới. Thời kỳ đổi mới sau 1986 đánh dấu chuyển biến mạnh mẽ. Mỗi thế hệ gắn với hoàn cảnh lịch sử cụ thể. Phương pháp này cho thấy sự tiếp nối logic giữa các giai đoạn. Từ đó rút ra quy luật vận động của thơ Tày.

3.2. Phương pháp phân tích văn hóa

Văn hóa Tày là nền tảng quan trọng để hiểu thơ dân tộc. Người Tày có hệ thống tín ngưỡng phong phú và đa dạng. Lễ hội Lồng tồng phản ánh lịch sử nhân văn của cộng đồng. Tháng giêng có Tết Nguyên đán và Hội xuống đồng. Tháng bảy có Tết Rằm tháng bảy rất quan trọng. Lễ hội Nàng Hai cầu mùa được tổ chức sau Tết. Phương pháp phân tích văn hóa giúp hiểu sâu nội dung thơ. Bản sắc văn hóa tạo nên giá trị độc đáo của thơ Tày.

IV. Kết luận và ứng dụng nghiên cứu thơ dân tộc Tày

Nghiên cứu thơ dân tộc Tày có ý nghĩa học thuật và thực tiễn lớn. Kết quả nghiên cứu góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc. Thơ Tày là kho tàng quý giá về đời sống tinh thần. Các tác phẩm phản ánh lịch sử và văn hóa cộng đồng qua nhiều giai đoạn. Ứng dụng trong giảng dạy văn học tại các trường đại học rất cần thiết. Giáo trình cần bổ sung nội dung về thơ dân tộc thiểu số. Nghiên cứu cũng hỗ trợ công tác bảo tồn di sản văn hóa. Các tác phẩm thơ cần được sưu tầm và xuất bản rộng rãi. Đội ngũ nhà thơ Tày hiện nay rất đông đảo và chất lượng. Dân tộc Tày có đội ngũ kế cận tương đối nhiều và đồng đều. Đây là tín hiệu đáng mừng cho sự phát triển tương lai. Thơ Tày cần tiếp tục đổi mới để hòa nhập với thơ ca cả nước. Giá trị nhân văn trong thơ sẽ mãi được trân trọng và gìn giữ.

4.1. Ý nghĩa học thuật của luận án

Luận án tiến sĩ về thơ dân tộc Tày có giá trị học thuật cao. Nghiên cứu cung cấp cái nhìn toàn diện về tiến trình phát triển. Hệ thống hóa các giai đoạn văn học một cách khoa học. Đánh giá đóng góp của từng thế hệ nhà thơ Tày. Làm sáng tỏ mối quan hệ giữa thơ Tày và văn học dân tộc. Góp phần bổ sung lý luận về văn học dân tộc thiểu số. Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo quý giá. Mở ra hướng nghiên cứu mới cho các nhà khoa học.

4.2. Ứng dụng trong thực tiễn

Kết quả nghiên cứu ứng dụng trong nhiều lĩnh vực thực tiễn. Trong giáo dục, nội dung thơ Tày đưa vào chương trình giảng dạy. Sinh viên văn học được tiếp cận tác phẩm đặc sắc của dân tộc. Trong bảo tồn văn hóa, nghiên cứu giúp lưu giữ di sản. Các tác phẩm thơ được sưu tầm và giới thiệu đến công chúng. Nghệ thuật nói chung luôn cần sự đổi mới tư duy. Thơ ca phát triển vươn tới đỉnh cao mới nhờ sáng tạo không ngừng. Đội ngũ nhà thơ Tày tiếp tục đóng góp cho nền văn học.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn với đề tài "Thơ dân tộc Tày từ 1945 đến nay" do nghiên cứu sinh Đỗ Thị Thu Huyền thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam vào năm 2013, chuyên ngành Văn học.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng văn học nghệ thuật của các dân tộc thiểu số là bộ phận cấu thành của nền văn học Việt Nam. Trong tiến trình vận động với bốn thế hệ sáng tác tiếp nối, đội ngũ nhà thơ dân tộc Tày chiếm số lượng đông đảo nhất và đạt nhiều thành tựu nổi bật trong tương quan với các dân tộc thiểu số khác. Tuy nhiên, thực trạng nghiên cứu văn học dân tộc thiểu số nói chung và thơ ca dân tộc Tày nói riêng còn bộc lộ nhiều khoảng trống. Phần lớn các công trình đã xuất bản chủ yếu dừng lại ở việc khái quát theo chặng đường lịch sử, tuyển chọn bình điểm các gương mặt quen thuộc hoặc tiếp cận dưới giác độ văn học dân gian (như khảo sát truyện thơ Nôm). Trước thời điểm luận án triển khai, chưa có một công trình khoa học chuyên biệt nào nghiên cứu một cách toàn diện, hệ thống và quy mô về diện mạo thơ hiện đại dân tộc Tày từ năm 1945 đến nay đặt trên nền tảng gắn kết với bối cảnh văn hóa tộc người.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được cụ thể hóa thành ba nhiệm vụ chính:

1. Phác họa diện mạo của thơ dân tộc Tày từ năm 1945 đến nay trên các bình diện đội ngũ sáng tác, sự chuyển biến của cảm hứng nội dung, các đặc điểm nghệ thuật thể hiện và những phong cách tác giả tiêu biểu.
2. Làm sáng tỏ mức độ ảnh hưởng của môi trường và không gian văn hóa vùng (đặc biệt là văn hóa Việt Bắc) đến tư duy và cấu trúc tác phẩm thơ.
3. Sử dụng thao tác so sánh, đối chiếu giữa thơ ca dân tộc Tày với sự phát triển chung của thơ ca người Kinh và thơ ca của các dân tộc thiểu số khác (Thái, H'mông, Dao, Mường) nhằm nhận diện rõ các điểm tương đồng cùng những nét đặc thù riêng biệt.

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu chính: Toàn bộ các tác phẩm thơ của các nhà thơ dân tộc Tày xuất hiện từ năm 1945 đến thời điểm nghiên cứu (khảo sát mở rộng tới các tập thơ xuất bản năm 2012).
• Phạm vi thời gian: Mốc 1945 được lựa chọn làm điểm xuất phát. Tác giả luận chứng rằng đây là mốc lịch sử đánh dấu sự chuyển đổi về hình thái xã hội, hệ tư tưởng, quan điểm nghệ thuật và là thời điểm ra đời chính thức của nền văn học viết hiện đại các dân tộc thiểu số theo nhận định của nhiều nhà nghiên cứu như Lâm Tiến, Phan Đăng Nhật, Nông Quốc Bình và Đỗ Kim Cuông. Phạm vi kết thúc khảo sát là năm 2012.
• Phạm vi tư liệu tham chiếu: Luận án khảo sát bổ trợ một số tác giả Tày trước năm 1945 (như Bế Văn Phủng, Nông Quỳnh Văn ở thế kỷ XVII); kho tàng văn học dân gian Tày (truyện thơ Nôm, then, lượn, quan làng); các sáng tác cùng thời kỳ của các tác giả người Kinh và các dân tộc thiểu số khác (Thái, H'mông, Dao, Mường); cùng hệ thống tài liệu lý luận, phê bình văn học và văn hóa học có liên quan.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án thực hiện điểm luận toàn diện tình hình nghiên cứu văn học dân tộc thiểu số nói chung và thơ dân tộc Tày nói riêng theo các nhóm tác giả và công trình cụ thể:

Thứ nhất, các công trình nghiên cứu của các tác giả người Kinh: Lực lượng nghiên cứu người Kinh tham gia khảo sát, nhận định về văn học dân tộc thiểu số bao gồm Tô Hoài, Nguyên Ngọc, Tế Hanh, Trúc Thông, Trinh Đường, Vũ Quần Phương, Trần Mạnh Hảo, Lưu Khánh Thơ, Vũ Tuấn Anh, Tôn Phương Lan, Phạm Xuân Nguyên, Phan Diễm Phương, Phạm Quang Trung, Trần Lê Văn, Nguyễn Thị Chính, Nguyễn Văn Toại, Nguyễn Ngọc Phúc, Phạm Phú Phong; tiếp sau đó có Trần Thị Việt Trung, Nguyễn Thúy Quỳnh, Nguyễn Trọng Hoàn, Phạm Duy Nghĩa. Các công trình tiêu biểu gồm: Nhà văn các dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại (GS. Phong Lê chủ biên, 1988) công bố 16 bài viết nghiên cứu về 16 tác giả; 40 năm văn hóa nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam 1945-1985 (Phong Lê và Đinh Văn Định viết về thành tựu văn học); các công trình nghiên cứu của nhóm tác giả Đại học Thái Nguyên như Bản sắc dân tộc trong thơ ca các dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại - Khu vực phía Bắc Việt Nam (Trần Thị Việt Trung, Lâm Tiến, Nguyễn Thúy Quỳnh, 2010) và Văn học dân tộc thiểu số Việt Nam thời kỳ hiện đại - một số đặc điểm (Trần Thị Việt Trung, Cao Thị Hảo đồng chủ biên, 2011).

Thứ hai, các công trình của các tác giả người dân tộc thiểu số vừa sáng tác vừa nghiên cứu phê bình: Đội ngũ này có Nông Quốc Chấn, Lò Ngân Sủn, Mai Liễu, Dương Thuấn, Inrasara, Hoàng Quảng Uyên, Triều Ân, Vi Hồng, Ma Trường Nguyên, Hà Thu Bình, và Lâm Tiến (dân tộc Nùng). Trong đó, Nông Quốc Chấn ghi dấu ấn với các tập tiểu luận Đường ta đi (1970), Một vườn hoa nhiều hương sắc (1977), Chặng đường mới (1985). Lò Ngân Sủn xuất bản bộ sách Hoa văn thổ cẩm (3 tập: 1998, 1999, 2002), Thơ của các nhà thơ dân tộc thiểu số (2001), Vấn đề đặt ra với các nhà thơ dân tộc thiểu số (2002). Lâm Tiến đóng góp các công trình quy mô như Văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại (1995), Về một mảng văn học dân tộc (1999), Văn học và miền núi (2002). Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam ấn hành hai tập Nhà văn dân tộc thiểu số - Đời và văn (2003) giới thiệu 87 tác giả (dân tộc Tày chiếm 32 tác giả).

Thứ ba, các công trình nghiên cứu trực tiếp về văn học và thơ dân tộc Tày:

• Về mảng văn học cổ truyền và dân gian có Truyện thơ Tày - Nùng (1964) của Nông Quốc Chấn, Truyện thơ Tày (1995) của Triều Ân, Truyện thơ Tày: Nguồn gốc, quá trình phát triển và thi pháp thể loại (2004) của Vũ Anh Tuấn.
• Về các bài phê bình cụ thể có bài viết của Xuân Diệu (1960) về tập Tiếng ca người Việt Bắc; Triều Ân (1974) và Nông Quốc Chấn (1961) nghiên cứu thơ Hoàng Đức Hậu; Hoàng Như Mai (1976) nhận định về thơ Nông Quốc Chấn.
• Năm 2008, Viện Văn học nghiệm thu đề tài cấp cơ sở Thơ dân tộc ít người giai đoạn 10 năm cuối thế kỷ XX - truyền thống và hiện đại (Hà Công Tài, Nguyễn Thị Thanh Lưu, Đỗ Thị Thu Huyền thực hiện).
• Các công trình chuyên luận, luận văn gắn với tác giả Tày cụ thể gồm nghiên cứu của Phạm Thế Thành (2005) về bản sắc Tày trong thơ Nông Quốc Chấn; Nguyễn Thị Hằng (2006) và Hà Thị Duyên (2007) về thơ Dương Thuấn; Hoàng Thị Dung khảo sát văn học Bắc Kạn từ 1945.

Khoảng trống mà luận án lựa chọn giải quyết: Hầu hết các tài liệu trước đây hoặc mang tính chất hợp tuyển, bình luận tản mạn từng tác phẩm, hoặc chỉ tập trung vào một số gương mặt lớn thuộc thế hệ đầu. Luận án này là công trình đầu tiên xác lập cái nhìn hệ thống, chỉnh thể về cả bốn thế hệ nhà thơ Tày, bao quát sự chuyển dịch từ cảm hứng lịch sử - xã hội sang cảm hứng thế sự - đời tư, đồng thời gắn kết phân tích văn bản thi ca với các tầng vỉa văn hóa tộc người Tày.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng hệ thống lý thuyết văn hóa học và liên ngành văn học để định hình khung phân tích:

• Luận điểm của Mikhail Bakhtin: Văn học là một bộ phận hữu cơ của văn hóa, không thể tách rời hiện tượng văn học khỏi mạch vận động nguyên vẹn của toàn bộ nền văn hóa thời kỳ nó tồn tại; việc nghiên cứu văn học trong mối liên hệ đồng đại và lịch đại giúp làm rõ chức năng và cấu trúc văn hóa của tác phẩm.
• Quan điểm văn hóa học của Erich Fromm và nhân học văn hóa của Margaret Mead về sự tác động của môi trường và tâm lý tộc người đến sáng tạo cá nhân.
• Khung lý thuyết của Hippolyte Taine giải thích nguồn gốc sáng tạo dựa trên ba yếu tố: chủng tộc (race), hoàn cảnh môi trường (milieu) và thời điểm (moment), kết hợp với khái niệm trường khả năng (champ des possibilités).
• Khái niệm nhập thân văn hóa (nắm bắt trải nghiệm văn hóa tộc người cụ thể, phân biệt với xã hội hóa thông thường) và quá trình tiếp biến văn hóa (acculturation), quan hệ cộng sinh văn hóa (symbiose theo cách dùng của Hoàng Ngọc Hiến) giữa văn hóa dân tộc thiểu số và văn hóa đa số.

Về phương pháp nghiên cứu thực tế, tác giả kết hợp các phương pháp chuyên ngành và thao tác bổ trợ:

• Phương pháp văn học sử: Sử dụng để tái hiện diện mạo, tiến trình vận động của thơ dân tộc Tày qua hơn nửa thế kỷ (1945-2012), xác lập các giai đoạn phát triển và sự kế thừa qua bốn thế hệ nhà thơ.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Đi từ việc khảo cứu chi tiết các ngữ liệu văn bản thơ để đúc kết thành các nhận định khái quát về tư tưởng, nội dung và các phương thức biểu hiện nghệ thuật.
• Thao tác so sánh, đối chiếu và thống kê: So sánh nội tại giữa các giai đoạn thơ Tày, đối chiếu thơ Tày với thơ ca người Kinh và thơ ca của các dân tộc thiểu số anh em (Thái, Mường, H'mông, Dao). Thống kê số lượng tác giả, tác phẩm và các đơn vị biểu tượng nghệ thuật.
• Phương pháp nghiên cứu liên ngành văn hóa học: Phân tích sự tác động qua lại giữa văn hóa vật chất, sinh hoạt tín ngưỡng, ngôn ngữ Tày với thi pháp sáng tác của từng tác giả.

Nguồn tư liệu và dữ liệu: Khảo sát thực tế các tập thơ, trường ca xuất bản từ năm 1945 đến năm 2012 của các nhà thơ Tày; tư liệu điền dã và nghiên cứu dân tộc học về địa bàn cư trú, số liệu dân số, phong tục tập quán; kho tàng văn học dân gian Tày bằng chữ Nôm Tày và bản ghi âm Latinh.

Tiêu chí phương pháp	Nội dung triển khai trong luận án
Phương pháp văn học sử	Phục dựng tiến trình hơn 60 năm; phân kỳ 1945-1975 và sau 1975 (trọng tâm sau 1986).
Phương pháp phân tích - tổng hợp	Khảo sát văn bản tác phẩm cụ thể để khái quát hóa đặc điểm nội dung và hình thức nghệ thuật.
Thao tác đối chiếu, so sánh	So sánh liên văn hóa giữa thơ Tày với thơ Kinh và các dân tộc Thái, H'mông, Dao, Mường.
Tiếp cận liên ngành văn hóa	Ứng dụng lý thuyết văn hóa của M. Bakhtin, H. Taine, E. Fromm, nhân học văn hóa.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Chương 1 thiết lập bức tranh tổng quan về tình hình nghiên cứu văn học dân tộc thiểu số, đồng thời trình bày các dữ liệu thực chứng về đặc điểm tộc người, môi trường tự nhiên và các thành tố văn hóa Tày:

Về nhân khẩu học và địa bàn cư trú: Người Tày cư trú tập trung chủ yếu ở khu vực Việt Bắc và các tỉnh trung du, miền núi phía Bắc (Lạng Sơn, Cao Bằng, Tuyên Quang, Hà Giang, Bắc Kạn, Quảng Ninh, Bắc Giang, Lào Cai, Yên Bái). Dựa trên tài liệu tổng hợp dân số được trích dẫn trong văn bản, dân tộc Tày có 1.392.xxx người, trong đó các tỉnh tập trung đông dân nhất gồm Lạng Sơn (259.532 người), Cao Bằng (207.805 người), Tuyên Quang (185.464 người), Hà Giang (168.719 người) và Bắc Kạn (155.xxx người). Địa bàn này gắn liền với các lưu vực sông Lô, sông Cầu, sông Thương, sông Lục Nam, sông Bằng Giang.

Về văn hóa vật chất:

• Làng bản và cư trú: Người Tày sống thành bản làng dưới chân núi, thung lũng, coi trọng quan hệ huyết thống và láng giềng. Ngôi nhà truyền thống là nhà sàn vì kèo 4, 5, 6 hoặc 7 hàng cột, phổ biến dạng 3 gian 2 chái. Tục dựng nhà kiêng cây cụt ngọn, sâu gốc, kiêng quay ngọn cây xuống đất hoặc hướng về phía mặt trời mọc. Mặt bằng nhà sàn phân chia rõ khu vực sinh hoạt của nam và nữ. Đặc biệt tại vùng biên giới Lạng Sơn có loại hình "nhà phòng thủ" kết hợp nhà sàn và nhà đất, tường trình dày 40-60cm, có đục lỗ châu mai và bố trí lô cốt để đối phó trộm cướp.
• Ẩm thực: Lương thực chính là gạo tẻ; gạo nếp dùng trong dịp lễ tết làm xôi ngũ sắc (nhuộm lá cẩm màu tím, đỏ; nhuộm quả trám đen), bánh chưng, bánh khảo, bánh bỏng, chè lam, bánh tro.
• Trang phục truyền thống: May từ vải bông tự dệt nhuộm chàm, giản dị và không thêu thùa hoa văn sặc sỡ. Nam giới mặc áo cánh 4 thân (cài 7 cúc vải phía trước, hai túi vạt dưới), áo dài 5 thân, quần chân què hoặc bổ đũng. Phụ nữ mặc áo ngắn 4 thân, áo dài 5 thân xẻ nách cài 5 cúc bên phải, dải thắt lưng dài khoảng 3 mét, rộng 30cm, đội khăn vuông gập chéo chít kiểu mỏ quạ.

Về ngôn ngữ và chữ viết: Tiếng Tày thuộc ngữ hệ Tày - Thái. Về văn tự, trước năm 1945 sử dụng chữ Hán trong văn tự mua bán, cúng lễ; chữ Nôm Tày xuất hiện từ thế kỷ XV dùng ghi chép thi ca, bài cúng. Chữ Tày Latinh bắt đầu hình thành từ đầu thế kỷ XX với sách Langue Thổ của Hoàng Khánh Thiện dạy tại trường Ba Xã (Lạng Sơn) từ thập niên 1920. Đến năm 1960, bộ chữ Tày - Nùng dựa trên ký tự Latinh chính thức ban hành.

Về tín ngưỡng và lễ hội: Người Tày có thế giới quan đa thần, chia vũ trụ thành ba cõi (cõi trời của then, bụt, tiên; cõi trần của con người; cõi nước là cõi âm). Hệ thống ma chia thành ma lành (tổ tiên, ma bếp, thổ công, bà mụ) và ma dữ (ma sông, ma núi, ma gà chuyên làm hại người). Tục tang ma quy định việc chuộc hồn ba lần (sau 30 ngày, 1 năm và 3 năm làm lễ mãn tang). Trong đời sống xã hội có lễ mừng thọ với nghi thức đổ thêm gạo vào bồ, lễ hội Lồng tồng xuống đồng đầu năm, lễ hội Nàng Hai (Nàng Trăng) cầu mùa tại Cao Bằng.

Về văn học dân gian: Kho tàng văn hóa dân gian phong phú gồm truyện cổ tích, truyền thuyết (Chín chúa tranh vua, Nùng Trí Cao, Phó tướng quân Nông Đắc Thái), các truyện thơ Nôm Tày khuyết danh (Nam Kim Thị Đan, Quảng Tân Ngọc Lương, Thạch Sanh, Khảm hải). Cố nhà sưu tầm Lục Văn Pảo đã ghi nhận 114 truyện Nôm Tày tại vùng Chợ Rã (Bắc Kạn). Sinh hoạt diễn xướng có các làn điệu then, lượn và thơ ca nghi lễ hát Quan làng trong đám cưới.

Xu hướng hiện đại hóa trong thơ Tày: Luận án chỉ ra sự xuất hiện của xu hướng hiện đại hóa, vượt qua khuôn khổ tư duy dân gian mộc mạc để gia nhập mạch thơ chung của cả nước. Xu hướng này quy tụ nhiều thế hệ tác giả:

• Bế Thành Long (sinh năm 1938) với tập thơ Cỏ may (1996), Ở nguồn.
• Triều Ân với các sáng tác chân thực, giàu suy ngẫm đời thường bên cạnh mảng nghiên cứu chữ Nôm Tày.
• Đoàn Lư với Mùa khẩu lam (1997), Dòng sông nghiêng (2003).
• Đoàn Ngọc Minh với các tập Lời hẹn (1997), Gọi nắng (2004), Sông ngàn lau (2001), Gió hoàng hôn (2012).
• Triệu Sinh với Chẩp căn tềnh kéo điếp (Gặp nhau trên đỉnh đèo yêu thương, 2006); Triệu Đức Xuân với Hai bờ dòng chảy (2005); Hoàng Kim Dung với Bỡ ngỡ (2005), Chốn xưa (2006), Khúc giao mùa (2008); Hoàng Diệu Tuyết với Mùa nắng mới (2005).
• Tiếng thơ nữ Tày thể hiện tính nữ và trực cảm nội tâm: Nông Thị Ngọc Hòa với Trước gương (1988), Lời ru cho mình (1999), Lời của lá (2000), Vườn duyên (2002), Con đường cho mây đi (2004), trường ca Nước hồ mãi trong xanh (2006); Tạ Thu Huyền với Đầy vơi (2001).
• Tác giả Vi Thùy Linh (sinh năm 1980) là trường hợp đặc biệt: mang gốc gác Tày nhưng sinh trưởng tại Hà Nội, xuất bản 6 tập thơ gồm Khát (1999), Linh (2000), Đồng tử (2006), ViLi in love (song ngữ Việt - Anh, 2008), Phim đôi - tình tự chậm (2010), Chu du cùng ông nội (2011). Thơ Vi Thùy Linh phản ánh khát vọng tình yêu mãnh liệt, tư duy thời gian hiện đại và sự phá cách táo bạo về thi pháp.

Chương 2: Hiện thực đời sống trong thơ dân tộc Tày từ 1945 đến nay

Chương 2 luận giải sự vận động của hiện thực đời sống qua hai chặng đường lịch sử lớn:

Giai đoạn 1945 - 1975: Hiện thực cách mạng và chiến tranh giải phóng:

• Cảm hứng chủ đạo: Tinh thần yêu nước, lòng trung thành với Đảng và Bác Hồ, ý thức giác ngộ cách mạng để đổi đời. Thơ ca gắn liền với nhiệm vụ kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, bảo vệ quê hương bản quán và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc.
• Đội ngũ thế hệ thứ nhất và thứ hai: Nông Quốc Chấn mở đầu bằng các bài thơ Mưa gió (1942), Khóc đồng chí (1944), đạt đỉnh cao với Dọn về làng (1950), Khâu áo (1948), Việt Bắc đánh giặc, chùm thơ Chung một bài ca (14 bài), các tập thơ Tiếng ca người Việt Bắc, Đèo gió. Nông Minh Châu ghi dấu với Đêm Ba Khe, Người thanh niên giữ Đèo Giàng (1953), Cưa khửn đông (Muối lên rừng). Nông Viết Toại có Pây bộ đội (Đi bộ đội), Đét chang nâư (Nắng ban trưa). Triều Ân ra mắt Tung còn và suối đàn (in chung với Nông Minh Châu), Nắng ngàn, Bốn mùa hoa. Tiếp đó có Bế Dôn, Nông Văn Bút, Hoàng Trung Thu, Ma Trường Nguyên (Buổi sớm trên đồi chè, 1972).
• Đặc trưng phản ánh: Khắc họa hình ảnh anh bộ đội Cụ Hồ, sự hy sinh của đồng bào các dân tộc (Tày, Nùng, Kinh, Mèo, Mán), tình đoàn kết gắn bó Việt Bắc - Tây Nguyên (các bài thơ Việt Bắc - Tây Nguyên của Nông Quốc Chấn, Gửi Tây Nguyên của Triều Ân, Kết tồng ngày nay của Nông Minh Châu). Ngôn ngữ thơ giai đoạn này mang tính chất mộc mạc, trực tiếp, giàu nhiệt huyết cách mạng, đôi khi còn nặng tính tuyên truyền khẩu hiệu.

Giai đoạn từ sau 1975 đến nay (trọng tâm sau 1986): Hiện thực đời sống hòa bình và thời kỳ Đổi mới:

• Chuyển biến cảm hứng: Sau khi chiến tranh kết thúc, cảm hứng thơ chuyển từ ý thức cộng đồng sang chiều sâu thân phận cá nhân, phản ánh hiện thực đa diện và phức tạp của đời sống kinh tế thị trường, đô thị hóa và giao lưu văn hóa. Nhà thơ dân tộc thiểu số đối diện với thách thức "hạ sơn về phố", hòa nhập đời sống hiện đại nhưng nỗ lực giữ gìn căn cước tộc người.
• Sự khởi sắc của đội ngũ sáng tác: Giai đoạn này ghi nhận các tác phẩm tiêu biểu như:
  • Bế Thành Long: Cỏ may, Ở nguồn.
  • Y Phương: Tiếng hát tháng Giêng, Lời chúc, Chín tháng.
  • Ma Trường Nguyên: Tiếng lá rừng gọi đôi, Câu hát vắt qua vai, Bắc cầu vồng thăm nhau.
  • Mai Liễu: Tìm tuổi, Giấc mơ của núi, Đầu nguồn mây trắng.
  • Dương Thuấn: Đi tìm bóng núi, Đi ngược mặt trời, Hát với sông.

Giai đoạn lịch sử	Cảm hứng chủ đạo	Tác giả tiêu biểu	Tác phẩm dẫn chứng trong văn bản
1945 - 1975	Tinh thần cách mạng, lòng yêu nước, chiến đấu bảo vệ quê hương, tình đoàn kết dân tộc.	Nông Quốc Chấn, Nông Minh Châu, Nông Viết Toại, Triều Ân, Ma Trường Nguyên.	Dọn về làng, Khâu áo, Người thanh niên giữ Đèo Giàng, Pây bộ đội, Đèo gió, Buổi sớm trên đồi chè.
Sau 1975 (từ 1986)	Thân phận con người, trăn trở thế sự, tiếp biến văn hóa truyền thống - hiện đại, bảo tồn bản sắc.	Bế Thành Long, Y Phương, Mai Liễu, Ma Trường Nguyên, Dương Thuấn, Vi Thùy Linh.	Tiếng hát tháng Giêng, Lời chúc, Giấc mơ của núi, Đi tìm bóng núi, Cỏ may, Khát, Đồng tử.

Chương 3: Các phương diện nghệ thuật cơ bản của thơ dân tộc Tày từ 1945 đến nay

Luận án dành Chương 3 để phân tích hệ thống hình thức mang tính đặc thù của thơ Tày:

• Thể loại và thi pháp: Sự kế thừa sâu sắc các thể thơ truyền thống của dân tộc Tày như thơ 5 chữ, thơ 7 chữ (ảnh hưởng từ các thể phong slư, cọi, lượn then) kết hợp với các thể loại tự do, trường ca và thơ văn xuôi hiện đại.
• Ngôn ngữ và cách tư duy nghệ thuật: Thơ Tày mang lối tư duy trực cảm, dùng hình ảnh cụ thể để biểu đạt khái niệm trừu tượng, cách diễn đạt mộc mạc, hồn nhiên của người vùng cao. Trong quá trình phát triển, các nhà thơ đã tiếp thu ngôn ngữ tiếng Việt toàn dân để làm phong phú biểu đạt mà vẫn bảo lưu cấu trúc ngữ nghĩa và cách ví von của tiếng mẹ đẻ Tày.
• Hệ thống hình tượng và biểu tượng: Các biểu tượng gắn liền với tự nhiên và đời sống tộc người xuất hiện xuyên suốt như ngọn núi, dòng suối, cây rừng, chiếc áo chàm, ngôi nhà sàn, ngọn lửa bếp, tiếng đàn tính, câu then. Các biểu tượng này phản ánh thế giới quan tâm linh và sức sống bền bỉ của văn hóa Tày.

Chương 4: Một số phong cách sáng tạo trong thơ dân tộc Tày từ 1945 đến nay

Chương 4 đi sâu nghiên cứu ba gương mặt tiêu biểu đại diện cho ba thế hệ nhà thơ Tày:

• Nông Quốc Chấn (Thế hệ thứ nhất): Cánh chim đầu đàn của văn học dân tộc thiểu số hiện đại. Phong cách thơ đằm thắm, mộc mạc, thể hiện tiếng nói của người Tày đi theo cách mạng với cảm xúc chân thành, trung thực, mang âm hưởng của núi rừng Việt Bắc.
• Y Phương (Thế hệ thứ hai): Phong cách thơ kết hợp nhuần nhuyễn giữa bản sắc văn hóa dân tộc Tày và tư duy thơ hiện đại. Thơ Y Phương giàu tính triết lý, ngôn từ tạo hình sắc sảo, cấu tứ mới mẻ, khai thác sâu sắc phong tục và tâm hồn của "người đồng mình".
• Dương Thuấn (Thế hệ thứ ba): Nhà thơ mang tâm thức văn hóa Tày sâu đậm vào đời sống hiện đại. Thơ Dương Thuấn thể hiện sự trăn trở về việc bảo tồn các giá trị cổ truyền giữa không gian đô thị hóa, kết hợp giữa chất dân gian huyền thoại và cảm quan hiện đại.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận:

• Luận án đã xây dựng một khung tiếp cận văn hóa học trong nghiên cứu văn học dân tộc thiểu số, chứng minh mối quan hệ biện chứng giữa văn hóa tộc người và thi pháp văn học. Luận án khẳng định văn học dân tộc Tày chịu sự chi phối chặt chẽ từ môi trường sống, tâm lý tộc người, ngôn ngữ và phong tục tập quán truyền thống.

Về mặt thực tiễn:

• Phục dựng một cách hệ thống và toàn diện tiến trình phát triển của thơ dân tộc Tày trong hơn nửa thế kỷ (1945-2012) qua bốn thế hệ nhà thơ tiếp nối nhau.
• Chỉ ra quy luật vận động của cảm hứng nghệ thuật qua hai giai đoạn lịch sử lớn (1945-1975 và sau 1975 đến nay), làm rõ sự phân hóa thi pháp từ tính chất sử thi, cộng đồng sang tính chất đời tư, thế sự.
• Định hình các đặc trưng nghệ thuật cơ bản của thơ Tày về thể loại, ngôn ngữ tạo hình và hệ thống biểu tượng tộc người.
• Đánh giá chuyên sâu ba phong cách sáng tác tiêu biểu thuộc ba thế hệ (Nông Quốc Chấn, Y Phương, Dương Thuấn), khẳng định đóng góp của các nhà thơ Tày đối với nền văn học Việt Nam hiện đại.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất từ luận án:

• Cần đẩy mạnh công tác phê bình, nghiên cứu chuyên sâu về văn học từng dân tộc thiểu số thay vì các bài viết mang tính tổng kết chung chung.
• Tăng cường phát hiện, bồi dưỡng thế hệ tác giả trẻ người dân tộc thiểu số nhằm tạo nguồn sáng tác kế cận đồng đều.
• Khuyến khích sáng tác song ngữ (tiếng Tày và tiếng Việt), đầu tư nghiên cứu, phiên âm Latinh nguồn tư liệu chữ Nôm Tày truyền thống (như 114 truyện Nôm tại vùng Chợ Rã) để làm giàu thêm mạch nguồn sáng tạo cho thơ ca đương đại.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Do độ lùi thời gian và phạm vi xuất bản phong phú, luận án chưa thể bao quát hết toàn bộ các sáng tác của thế hệ tác giả trẻ đương đại xuất hiện trong những năm đầu thế kỷ XXI.
• Nguồn tư liệu chữ Nôm Tày trong dân gian còn tản mát, chưa được sưu tầm và phiên âm đồng bộ, làm hạn chế phần nào việc đối sánh văn bản học giữa thi pháp truyền thống và hiện đại.
• Việc tiếng Tày có nhiều phương ngữ địa phương và thiếu một hệ quy chuẩn thống nhất về phát âm chữ viết tạo ra rào cản trong việc phân tích các biến thể ngôn ngữ trong thơ của các vùng khác nhau.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng khảo sát diện mạo sáng tác của thế hệ nhà thơ trẻ người Tày và các dân tộc thiểu số khác trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế.
• Khai thác sâu hơn mảng văn bản chữ Nôm Tày nhằm tìm kiếm sự tiếp nối thi pháp từ văn học trung đại sang văn học hiện đại.
• Mở rộng phạm vi nghiên cứu so sánh liên vùng và liên ngôn ngữ trong ngữ hệ Tày - Thái ở khu vực Đông Nam Á.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên thuộc các chuyên ngành Văn học Việt Nam, Lý luận văn học, Văn hóa học, Dân tộc học và Nhân học văn hóa.
• Giảng viên giảng dạy các học phần Văn học dân tộc thiểu số Việt Nam tại các trường đại học, cao đẳng sư phạm và các viện nghiên cứu chuyên ngành.
• Các nhà quản lý văn hóa, cơ quan hoạch định chính sách dân tộc, Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam trong việc định hướng bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể và phát triển văn học nghệ thuật vùng cao.

Các nội dung đáng tham khảo nhất:

• Phần khảo cứu chi tiết về văn hóa vật chất, phong tục, chữ viết và tín ngưỡng Tày ở Chương 1 làm tài liệu nền tảng cho nghiên cứu liên ngành.
• Bức tranh lịch sử văn học và sự phân kỳ cảm hứng thơ ca qua hai cuộc kháng chiến và thời kỳ đổi mới ở Chương 2.
• Phương pháp tiếp cận phong cách học tác giả dựa trên cơ sở văn hóa học ở Chương 4.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án căn cứ vào cơ sở khoa học nào để chọn mốc thời gian khảo sát từ năm 1945? Luận án lựa chọn năm 1945 vì đây là mốc lịch sử diễn ra Cách mạng tháng Tám, tạo ra bước ngoặt căn bản về hình thái xã hội, ý thức hệ và quan điểm nghệ thuật. Theo các nhà nghiên cứu Phan Đăng Nhật, Lâm Tiến, Nông Quốc Bình và Đỗ Kim Cuông, dù mầm mống văn học viết của người Tày đã có từ trước (với Bế Văn Phủng, Nông Quỳnh Văn thế kỷ XVII), nhưng phải từ năm 1945, nền văn học hiện đại của các dân tộc thiểu số Việt Nam mới chính thức ra đời và phát triển có hệ thống.

2. Bốn thế hệ nhà thơ dân tộc Tày được luận án phân định gồm những tác giả tiêu biểu nào?

• Thế hệ thứ nhất (thời kỳ kháng chiến chống Pháp): Nông Quốc Chấn, Nông Minh Châu, Nông Viết Toại, Triều Ân.
• Thế hệ thứ hai (thời kỳ xây dựng hòa bình và chống Mỹ): Ma Đình Thu, Triệu Lam Châu, Y Phương, Mai Liễu, Ma Trường Nguyên, Triệu Sinh, Ma Phương Tân, Lương Định, Nông Thị Ngọc Hòa, Đoàn Ngọc Minh, Hữu Tiến, Dương Thuấn.
• Thế hệ thứ ba và các tác giả trẻ tiếp nối: Dương Khâu Luông, Bế Phương Mai, Nông Thị Tô Hường, Đinh Thị Mai Lan, Hoàng Chiến Thắng, Phạm Văn Vũ, Tạ Thu Huyền.
• Thế hệ đương đại có sự bứt phá thi pháp đặc thù: Vi Thùy Linh.

3. Ba nhà thơ nào được luận án lựa chọn khảo sát phong cách tác giả chuyên sâu trong Chương 4? Luận án lựa chọn Nông Quốc Chấn, Y Phương và Dương Thuấn. Đây là ba tác giả thuộc ba thế hệ kế tiếp nhau, có đóng góp tiêu biểu cho nền văn học dân tộc thiểu số và văn học cả nước, đại diện cho các xu hướng vận động từ trữ tình cách mạng truyền thống đến tư duy thơ hiện đại mang bản sắc văn hóa tộc người.

4. Những nét đặc thù về văn hóa vật chất của người Tày được luận án khảo sát gồm những gì? Luận án khảo sát ba yếu tố chính:

• Cư trú: Nhà sàn truyền thống 3 gian 2 chái, vì kèo 4 đến 7 cột, kiêng kỵ khi lấy gỗ và dựng cột; kiểu "nhà phòng thủ" tường trình dày 40-60cm có lỗ châu mai tại Lạng Sơn.
• Ẩm thực: Cơm gạo tẻ thường nhật, xôi ngũ sắc, các loại bánh nếp truyền thống (bánh chưng, bánh khảo, bánh bỏng, bánh tro, chè lam).
• Trang phục: Y phục vải bông nhuộm chàm; nam mặc áo ngắn 4 thân (cài 7 cúc) và áo dài 5 thân; nữ mặc áo ngắn 4 thân, áo dài 5 thân cài 5 cúc bên nách phải, thắt lưng dài 3 mét rộng 30cm, đội khăn vuông gập chéo chít kiểu mỏ quạ.

5. Xu hướng hiện đại hóa trong thơ Tày được biểu hiện qua những đặc điểm và tác giả nào? Xu hướng hiện đại hóa thể hiện ở việc thoát ly lối tư duy trực cảm đơn giản và đề tài thuần túy dân gian để tiếp cận các kỹ thuật biểu đạt của thơ hiện đại, khai thác chiều sâu tâm lý, cảm thức thời gian và ý thức cá nhân. Xu hướng này xuất hiện ở Bế Thành Long (Cỏ may), Triều Ân, Đoàn Lư, Đoàn Ngọc Minh, Nông Thị Ngọc Hòa, Hoàng Kim Dung, Tạ Thu Huyền, và thể hiện rõ nét ở Vi Thùy Linh qua các tập thơ phá cách táo bạo như Khát, Linh, Đồng tử, ViLi in love.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Thơ dân tộc Tày từ 1945 đến nay" của Đỗ Thị Thu Huyền là công trình nghiên cứu chuyên sâu, bao quát tiến trình vận động của thơ hiện đại Tày trong hơn nửa thế kỷ. Bằng việc kết hợp phương pháp văn học sử và góc nhìn văn hóa học, luận án đã làm sáng tỏ diện mạo bốn thế hệ nhà thơ, quy luật chuyển biến cảm hứng qua hai giai đoạn 1945-1975 và sau 1975, cùng các đặc trưng nghệ thuật mang bản sắc tộc người. Công trình khẳng định vị thế của thơ Tày như một bộ phận cấu thành giàu thành tựu trong nền văn học đa dân tộc của Việt Nam hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu Chương 2: Hiện thực đời sống trong thơ dân tộc Tày từ 1945 đến nay Chương 3: Các phƣơng diện nghệ thuật cơ bản của thơ dân tộc Tày từ 1945 đến nay Chương 4: Một số phong cách sáng tạo trong thơ dân tộc Tày từ 1945 đến nay. 7 Chƣơng 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu thơ dân tộc Tày từ 1945 đến nay 1. Tình hình nghiên cứu thơ dân tộc thiểu số từ 1945 đến nay Xuất hiện muộn hơn so với thơ ca dân tộc Kinh, thơ ca các dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại đã có một quá trình phát triển liên tục, mạnh mẽ và đạt được nhiều thành tựu.

Tuy thời gian hình thành và phát triển chưa dài nhưng văn học các dân tộc thiểu số đã thực sự hòa mình trong dòng chảy của nền văn học Việt Nam hiện đại. Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam là một trong những trung tâm tập hợp đội ngũ sáng tác, nghiên cứu, phê bình, triển khai nghiên cứu một cách hệ thống và cập nhật thường xuyên tình hình sáng tác cũng như những đổi mới của nền văn học dân tộc thiểu số. Tuy nhiên những công trình được thực hiện thường thiên về tính chất tuyển chọn, bình, điểm những gương mặt tiêu biểu của văn học miền núi qua những nét sơ lược về tiểu sử, các tác phẩm chính hoặc những bài thơ hay. Hội cũng có một số công trình viết dành riêng cho văn học miền núi và đã có những Hội thảo về văn học dân tộc thiểu số và miền núi có chất lượng, song những nhận định, đánh giá thường là về thế hệ thứ nhất và thứ hai (và cũng chưa hẳn là đầy đủ), thực sự còn rất ít về thế hệ tác giả đương đại.

Trong nền văn học Việt Nam đa dân tộc, vấn đề nghiên cứu văn học dân tộc thiểu số nói chung, thơ dân tộc thiểu số nói riêng từ sau Cách mạng tháng Tám đã có những bước phát triển đáng chú ý. Trong đó không thể không kể đến sự góp sức của các nhà nghiên cứu phê bình người Kinh. Các tác giả viết về văn học dân tộc thiểu số có thể kể đến Tô Hoài, Nguyên Ngọc, Tế Hanh, Trúc Thông, Trinh Đường, Vũ Quần Phương, Trần Mạnh Hảo, Lưu Khánh Thơ, Vũ Tuấn Anh, Tôn Phương Lan, Phạm Xuân Nguyên, Phan Diễm Phương, Phạm Quang Trung, Trần Lê Văn, Nguyễn Thị Chính, Nguyễn Văn Toại, Nguyễn Ngọc Phúc, Phạm Phú Phong. sau này là Trần Thị Việt Trung, Nguyễn Thúy Quỳnh, Nguyễn Trọng Hoàn, Phạm Duy Nghĩa.

Bên cạnh đó, những tác giả là người dân tộc thiểu số vừa sáng tác vừa phê bình dành những chú ý đặc biệt cho văn học dân tộc mình và những dân tộc thiểu số anh em: Nông Quốc Chấn, Lò Ngân Sủn, Mai Liễu, Dương Thuấn, Inrasara, Hoàng 8 Quảng Uyên, Triều Ân, Vi Hồng, Ma Trường Nguyên, Hà Thu Bình. đặc biệt có Lâm Tiến (dân tộc Nùng). Cho đến nay, các tác giả tập trung nghiên cứu văn học hiện đại dân tộc thiểu số đều thống nhất khẳng định sự sung sức và ngày một phát triển của nền văn học còn nhiều bỏ ngỏ này. Có thể kể đến một số công trình như: Văn học các dân tộc - từ một diễn đàn (1999) của Hội Văn học Nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam; Văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại (Nxb.

Văn hóa dân tộc, H, 1995), Văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam (Nxb. Văn hóa dân tộc, H, 1997), Về một mảng văn học dân tộc (Nxb. Văn hóa dân tộc, H, 1999), Văn học và miền núi (Nxb. Văn hóa dân tộc, H, 2002) của Lâm Tiến, Hoa văn thổ cẩm (Nxb.

Văn hóa dân tộc, H, 1999), Thơ của các nhà thơ dân tộc thiểu số (Nxb. Văn hóa dân tộc, H, 2001), Vấn đề đặt ra với các nhà thơ dân tộc thiểu số (Nxb. Văn hóa dân tộc, H, 2002) của Lò Ngân Sủn, Nhà văn các dân tộc thiểu số - Đời và văn (Nxb. Văn hóa dân tộc, H, 2003) của Hội văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam, Văn hóa các dân tộc thiểu số - Từ một góc nhìn (Nxb.

Văn hóa dân tộc, H, 2004) của Vi Hồng Nhân. Về vấn đề đội ngũ: Đội ngũ những người sáng tác thơ dân tộc thiểu số ngày càng gia tăng về số lượng, có mặt trên nhiều vùng miền dân tộc và được bổ sung từ nhiều nguồn khác nhau. Bàn đến vấn đề đội ngũ người dân tộc có thể kể đến những bài viết của Hoàng Tuấn Cư với Văn học dân tộc thiểu số và vấn đề đội ngũ tác giả ngƣời dân tộc, Chẩm Hương Việt với Chƣơng trình trọng tâm đối với văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số, Dương Thuấn với Cần nâng cao chất lƣợng văn học viết về dân tộc và miền núi, K.Đích với Phát triển đội ngũ sáng tác là ngƣời dân tộc thiểu số ở Nam Tây Nguyên. Sau năm 1986, đất nước bước vào một thời kỳ mới.

Sáng tác văn học nghệ thuật của các dân tộc thiểu số cũng vì thế được quan tâm và tạo điều kiện hơn. Lúc này, nghiên cứu phê bình về văn học dân tộc thiểu số bắt đầu có những đầu tư thích đáng hơn. Công trình đầu tiên của giai đoạn sau 1986 có thể kể đến 40 năm văn hóa nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam 1945-1985 (Nxb. Văn hóa, H, 1985), Phong Lê và Đinh Văn Định viết về thành tựu 40 năm của văn học dân tộc thiểu số.

Từ giai đoạn này trở đi, nhiều nhà nghiên cứu đã chú tâm đến văn học dân tộc thiểu số hơn. 9 Dù đã dành được sự đầu tư nhất định nhưng do nhiều yếu tố khách quan và chủ quan nên việc nghiên cứu thơ dân tộc thiểu số vẫn còn trong tình trạng sơ lược. Nhiều công trình thiên về khái quát văn học dân tộc thiểu số, đưa ra những đặc điểm chung, phác họa diện mạo và chỉ ra những điểm thành công và cả những hạn chế về nội dung, nghệ thuật: Văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam trƣớc Cách mạng tháng Tám năm 1945 (Phan Đăng Nhật, Nxb. Văn hóa dân tộc, H, 1981); Văn học các dân tộc thiểu số - từ một diễn đàn, (Nhiều tác giả, Nxb.

Văn hóa dân tộc, H, 1999); Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số thời kỳ đổi mới (Nhiều tác giả, Nxb. Trong các công trình đã xuất bản từ sau 1986 đến nay, Văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại (Nxb. Văn hóa dân tộc, H, 1995) của nhà nghiên cứu, phê bình văn học Lâm Tiến có thể coi là một công trình nghiên cứu qui mô nhất về văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại từ trước Cách mạng tháng Tám năm 1945 trên cả ba lĩnh vực: thơ, văn xuôi và kịch. Tuy nhiên, công trình này mới chỉ nghiên cứu đánh giá về một số tác giả tác phẩm tiêu biểu của các dân tộc thiểu số xét trên từng giai đoạn lịch sử, chứ chưa phác thảo về diện mạo cũng như chưa đi sâu nghiên cứu về đặc điểm văn học nói chung và thơ ca nói riêng của từng dân tộc.

Năm 2010, 2011, hai công trình của các tác giả thuộc trường Đại học Thái Nguyên cung cấp những tư liệu phong phú: Bản sắc dân tộc trong thơ ca các dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại - Khu vực phía Bắc Việt Nam (Trần Thị Việt Trung, Lâm Tiến, Nguyễn Thúy Quỳnh, Nxb. Đại học Thái Nguyên, 2010) giới thiệu bản sắc dân tộc trong văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số, quá trình vận động và phát triển của thơ ca các dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại, giới thiệu thơ ca thời kỳ hiện đại của một số dân tộc như dân tộc Tày, Thái, H’mông, Dao; Văn học dân tộc thiểu số Việt Nam thời kỳ hiện đại - một số đặc điểm (Trần Thị Việt Trung, Cao Thị Hảo đồng chủ biên, Nxb. Đại học Thái Nguyên, 2011) tổng kết những đặc điểm cơ bản của thơ ca dân tộc thiểu số hiện đại Việt Nam như các chặng đường phát triển, đặc điểm nội dung và nghệ thuật. Có thể thấy sự thành công trong các công trình nghiên cứu phê bình văn học này là việc các tác giả đã chỉ ra được một số đặc điểm cơ bản về nội dung và nghệ thuật của văn học các dân tộc thiểu số; đồng thời khẳng định một số nét đặc trưng mang đậm bản sắc dân tộc và miền núi của từng thể loại trong quá trình vận động và phát triển.

10 Thống nhất với quan điểm của nhà thơ Lò Ngân Sủn khi cho rằng: “Cái còn lại với đời, với thời gian không phải là đã viết được bao nhiêu bài, viết trong bao nhiêu thời gian, mà là các bài thơ, câu thơ, chữ thơ đã gieo vào được lòng người, được người đời lưu nhớ” [77, tr.19], nhiều công trình thiên về nhận diện những gƣơng mặt tiêu biểu của thơ dân tộc thiểu số, những lời bình chỉ ra cái hay cái dở của những tác phẩm cụ thể. Hướng triển khai của nhiều công trình về thơ dân tộc thiểu số sau Cách mạng tháng Tám xem ra là cách thức tối ưu nhất khi sự nghiên cứu về từng dân tộc, khu vực chưa dành được sự đầu tư thích đáng để tiến tới một công trình hệ thống, kĩ lưỡng về diện mạo đầy đủ của văn/ thơ dân tộc thiểu số. Ở hướng tiếp cận này có nhiều công trình đã thực hiện tương đối tốt và đưa ra những nhận định xác đáng: Hoa văn thổ cẩm (3 tập, Nxb. Văn hóa dân tộc, H, 1998, 1999, 2002) của Lò Ngân Sủn tập hợp những bài viết, phê bình, giới thiệu về những gương mặt tiêu biểu của thơ dân tộc thiểu số, một số bài tiểu luận về vấn đề bản sắc dân tộc trong thơ dân tộc thiểu số, suy ngẫm về đội ngũ làm thơ viết văn là người dân tộc thiểu số và một số khó khăn của sáng tác bằng tiếng dân tộc.

Tuy nhiên, có thể thấy tham vọng đặt ra là phác họa lại một diễn trình phát triển hơn nửa thế kỷ của văn học hiện đại các dân tộc thiểu số nhưng nhiều công trình rơi vào tình trạng “điểm mặt chỉ tên”, có sự phong phú và đầy đủ những tên tuổi tiêu biểu nhưng không có được sự đánh giá trong một chỉnh thể. Tuyển tập Văn học dân tộc miền núi (Nông Quốc Chấn chủ biên, Nxb. Giáo dục, H, 1998) cũng vẫn theo lối cũ, tức là sự tập hợp theo phong trào: 3 tập đầu giới thiệu những gương mặt thơ tiêu biểu của thơ ca dân tộc thiểu số.