Luận án tiến sĩ: Thơ dân tộc Tày từ 1945 đến nay - Đỗ Thị Thu Huyền

Luận án tiến sĩ chuyên sâu phân tích thơ dân tộc Tày trong giai đoạn từ 1945 đến hiện tại, với cái nhìn toàn diện về sự biến đổi và đóng góp của văn học Tày

• Tác giả: Đỗ Thị Thu Huyền
• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội
• Chuyên ngành: Văn học
• Đề tài: Thơ dân tộc Tày từ 1945 đến nay
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về thơ dân tộc Tày từ 1945 đến nay

Thơ dân tộc Tày là một bộ phận quan trọng của nền văn học Việt Nam hiện đại. Từ năm 1945 đến nay, dòng thơ này đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển đáng chú ý. Đội ngũ nhà thơ Tày luôn chiếm số lượng đông đảo nhất trong các dân tộc thiểu số. Họ tạo nên một phong cách riêng, thống nhất trong đa dạng. Bốn thế hệ nhà thơ đã nối tiếp nhau trên con đường sáng tạo. Thế hệ đầu tiên gồm Nông Quốc Chấn, Nông Minh Châu, Nông Viết Toại. Họ là những trí thức gắn bó với quê hương, giác ngộ cách mạng. Họ đặt nền móng cho văn học dân tộc thiểu số hiện đại. Thế hệ thứ hai xuất hiện trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ. Họ được đào tạo trở thành văn nghệ sĩ chuyên nghiệp. Các tên tuổi tiêu biểu gồm Y Phương, Ma Trường Nguyên, Mai Liễu. Thơ Tày phản ánh đời sống lao động và văn hóa cộng đồng. Các tác phẩm mang đậm âm hưởng tâm tình và bản sắc dân tộc.

1.1. Các thế hệ nhà thơ dân tộc Tày

Thế hệ thứ nhất gồm những người sống gắn bó với quê hương. Họ giác ngộ cách mạng và đi kháng chiến. Nông Quốc Chấn, Nông Minh Châu là những đại diện tiêu biểu. Họ được các văn nghệ sĩ người Kinh giúp đỡ trên con đường sáng tạo. Thế hệ thứ hai trưởng thành trong kháng chiến chống Mỹ. Họ mang đến cho thơ Tày sự khởi sắc mới mẻ. Y Phương, Ma Trường Nguyên, Mai Liễu là những gương mặt nổi bật. Thế hệ thứ ba xuất hiện sau năm 1986. Họ tiếp tục đổi mới và nâng cao chất lượng sáng tác.

1.2. Vị trí của thơ Tày trong văn học Việt Nam

Thơ dân tộc Tày không thể tách rời khỏi nền văn học dân tộc. Các tác phẩm góp phần tạo nên tiếng nói độc đáo và giàu bản sắc. Thơ Tày hướng đến cái chung, mang âm hưởng tâm tình sâu sắc. Điều này khác biệt với thơ dân tộc Kinh hướng đến cái tôi cá tính. Đội ngũ nhà thơ Tày có những đóng góp tích cực cho văn học cả nước. Nhiều tác phẩm đã được dịch và giới thiệu rộng rãi. Thơ Tày phản ánh đời sống văn hóa phong phú của cộng đồng. Giá trị nhân văn trong thơ được giới nghiên cứu đánh giá cao.

II. Phân tích nội dung và đặc điểm thơ dân tộc Tày

Nội dung thơ dân tộc Tày phản ánh đời sống đa dạng của cộng đồng. Các tác phẩm viết về lao động sản xuất và sinh hoạt hàng ngày. Tình yêu quê hương đất nước là chủ đề xuyên suốt. Thơ cũng đề cập đến phong tục tập quán và lễ hội truyền thống. Người Tày có nhiều lễ hội trong năm như Lồng tồng, lễ mừng thọ. Hội Lồng tồng cầu mong mưa thuận gió hòa và mùa màng bội thu. Thơ ca thể hiện đời sống tâm linh phong phú. Người Tày thờ cúng tổ tiên và các vị thần bảo hộ. Mẹ Hoa che chở trẻ em, vua bếp cai quản gia đình. Thơ còn viết về tình yêu đôi lứa và tình cảm gia đình. Từ 1945, cảm hứng cách mạng và kháng chiến thấm đẫm trong thơ. Sau 1986, thơ Tày có những chuyển biến mạnh mẽ. Các nhà thơ tìm tòi sáng tạo để hòa nhập với thơ ca cả nước.

2.1. Chủ đề và cảm hứng sáng tác

Chủ đề thơ Tày rất đa dạng và phong phú. Tình yêu quê hương luôn là nguồn cảm hứng bất tận. Các nhà thơ viết về núi rừng và dòng sông quê hương. Cuộc sống lao động của người dân được tái hiện chân thực. Cảm hứng cách mạng xuất hiện mạnh mẽ từ 1945. Các tác giả tham gia kháng chiến viết về tinh thần chiến đấu. Sau đổi mới, thơ Tày hướng đến những vấn đề hiện đại hơn. Tuy nhiên, bản sắc dân tộc vẫn được giữ gìn cẩn thận.

2.2. Đặc điểm nghệ thuật và phong cách

Phong cách thơ Tày có nhiều nét độc đáo riêng biệt. Ngôn ngữ thơ mượn từ kho tàng dân ca và tục ngữ. Hình ảnh thơ gắn liền với thiên nhiên núi rừng Tây Bắc. Nhịp điệu thơ mang âm hưởng của hát then và hát lượn. Nghệ thuật thơ Tày cần đổi mới để vươn tới đỉnh cao mới. Các nhà thơ tìm tòi thể nghiệm để tạo tiếng nói riêng. Thơ Tày hướng đến cái chung, nặng âm hưởng tâm tình. Điều này tạo nên sự khác biệt với thơ Kinh hiện đại.

III. Phương pháp nghiên cứu thơ dân tộc Tày hiện đại

Nghiên cứu thơ dân tộc Tày đòi hỏi nhiều phương pháp tiếp cận khác nhau. Phương pháp lịch sử văn học giúp xác định các giai đoạn phát triển. Từ đó thấy được trình tự và quy luật vận động của thơ Tày. Phương pháp so sánh đối chiếu làm nổi bật bản sắc riêng. Các giai đoạn văn học là sự tiếp nối logic lẫn nhau. Phương pháp phân tích tác phẩm giúp đánh giá chất lượng sáng tác. Yêu cầu đặt ra là tìm tòi sáng tạo và đổi mới liên tục. Các tác giả phải nâng cao nhận thức và trình độ. Họ cần khắc phục những hạn chế trong sáng tác. Phương pháp nghiên cứu văn hóa dân gian rất quan trọng. Thơ Tày chịu ảnh hưởng sâu sắc từ văn hóa truyền thống. Hội nghị nhà văn miền núi năm 1980 đặt ra yêu cầu cao. Tác phẩm phải hay, đặc sắc và có giá trị đích thực.

3.1. Phương pháp tiếp cận lịch sử

Phương pháp lịch sử giúp nghiên cứu tiến trình phát triển thơ Tày. Bốn giai đoạn chính được xác định rõ ràng từ 1945. Giai đoạn đầu là thời kỳ đặt nền móng văn học mới. Giai đoạn kháng chiến chống Mỹ tạo nên bước phát triển mới. Thời kỳ đổi mới sau 1986 đánh dấu chuyển biến mạnh mẽ. Mỗi thế hệ gắn với hoàn cảnh lịch sử cụ thể. Phương pháp này cho thấy sự tiếp nối logic giữa các giai đoạn. Từ đó rút ra quy luật vận động của thơ Tày.

3.2. Phương pháp phân tích văn hóa

Văn hóa Tày là nền tảng quan trọng để hiểu thơ dân tộc. Người Tày có hệ thống tín ngưỡng phong phú và đa dạng. Lễ hội Lồng tồng phản ánh lịch sử nhân văn của cộng đồng. Tháng giêng có Tết Nguyên đán và Hội xuống đồng. Tháng bảy có Tết Rằm tháng bảy rất quan trọng. Lễ hội Nàng Hai cầu mùa được tổ chức sau Tết. Phương pháp phân tích văn hóa giúp hiểu sâu nội dung thơ. Bản sắc văn hóa tạo nên giá trị độc đáo của thơ Tày.

IV. Kết luận và ứng dụng nghiên cứu thơ dân tộc Tày

Nghiên cứu thơ dân tộc Tày có ý nghĩa học thuật và thực tiễn lớn. Kết quả nghiên cứu góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc. Thơ Tày là kho tàng quý giá về đời sống tinh thần. Các tác phẩm phản ánh lịch sử và văn hóa cộng đồng qua nhiều giai đoạn. Ứng dụng trong giảng dạy văn học tại các trường đại học rất cần thiết. Giáo trình cần bổ sung nội dung về thơ dân tộc thiểu số. Nghiên cứu cũng hỗ trợ công tác bảo tồn di sản văn hóa. Các tác phẩm thơ cần được sưu tầm và xuất bản rộng rãi. Đội ngũ nhà thơ Tày hiện nay rất đông đảo và chất lượng. Dân tộc Tày có đội ngũ kế cận tương đối nhiều và đồng đều. Đây là tín hiệu đáng mừng cho sự phát triển tương lai. Thơ Tày cần tiếp tục đổi mới để hòa nhập với thơ ca cả nước. Giá trị nhân văn trong thơ sẽ mãi được trân trọng và gìn giữ.

4.1. Ý nghĩa học thuật của luận án

Luận án tiến sĩ về thơ dân tộc Tày có giá trị học thuật cao. Nghiên cứu cung cấp cái nhìn toàn diện về tiến trình phát triển. Hệ thống hóa các giai đoạn văn học một cách khoa học. Đánh giá đóng góp của từng thế hệ nhà thơ Tày. Làm sáng tỏ mối quan hệ giữa thơ Tày và văn học dân tộc. Góp phần bổ sung lý luận về văn học dân tộc thiểu số. Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo quý giá. Mở ra hướng nghiên cứu mới cho các nhà khoa học.

4.2. Ứng dụng trong thực tiễn

Kết quả nghiên cứu ứng dụng trong nhiều lĩnh vực thực tiễn. Trong giáo dục, nội dung thơ Tày đưa vào chương trình giảng dạy. Sinh viên văn học được tiếp cận tác phẩm đặc sắc của dân tộc. Trong bảo tồn văn hóa, nghiên cứu giúp lưu giữ di sản. Các tác phẩm thơ được sưu tầm và giới thiệu đến công chúng. Nghệ thuật nói chung luôn cần sự đổi mới tư duy. Thơ ca phát triển vươn tới đỉnh cao mới nhờ sáng tạo không ngừng. Đội ngũ nhà thơ Tày tiếp tục đóng góp cho nền văn học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu Chương 2: Hiện thực đời sống trong thơ dân tộc Tày từ 1945 đến nay Chương 3: Các phƣơng diện nghệ thuật cơ bản của thơ dân tộc Tày từ 1945 đến nay Chương 4: Một số phong cách sáng tạo trong thơ dân tộc Tày từ 1945 đến nay. 7 Chƣơng 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu thơ dân tộc Tày từ 1945 đến nay 1. Tình hình nghiên cứu thơ dân tộc thiểu số từ 1945 đến nay Xuất hiện muộn hơn so với thơ ca dân tộc Kinh, thơ ca các dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại đã có một quá trình phát triển liên tục, mạnh mẽ và đạt được nhiều thành tựu.

Tuy thời gian hình thành và phát triển chưa dài nhưng văn học các dân tộc thiểu số đã thực sự hòa mình trong dòng chảy của nền văn học Việt Nam hiện đại. Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam là một trong những trung tâm tập hợp đội ngũ sáng tác, nghiên cứu, phê bình, triển khai nghiên cứu một cách hệ thống và cập nhật thường xuyên tình hình sáng tác cũng như những đổi mới của nền văn học dân tộc thiểu số. Tuy nhiên những công trình được thực hiện thường thiên về tính chất tuyển chọn, bình, điểm những gương mặt tiêu biểu của văn học miền núi qua những nét sơ lược về tiểu sử, các tác phẩm chính hoặc những bài thơ hay. Hội cũng có một số công trình viết dành riêng cho văn học miền núi và đã có những Hội thảo về văn học dân tộc thiểu số và miền núi có chất lượng, song những nhận định, đánh giá thường là về thế hệ thứ nhất và thứ hai (và cũng chưa hẳn là đầy đủ), thực sự còn rất ít về thế hệ tác giả đương đại.

Trong nền văn học Việt Nam đa dân tộc, vấn đề nghiên cứu văn học dân tộc thiểu số nói chung, thơ dân tộc thiểu số nói riêng từ sau Cách mạng tháng Tám đã có những bước phát triển đáng chú ý. Trong đó không thể không kể đến sự góp sức của các nhà nghiên cứu phê bình người Kinh. Các tác giả viết về văn học dân tộc thiểu số có thể kể đến Tô Hoài, Nguyên Ngọc, Tế Hanh, Trúc Thông, Trinh Đường, Vũ Quần Phương, Trần Mạnh Hảo, Lưu Khánh Thơ, Vũ Tuấn Anh, Tôn Phương Lan, Phạm Xuân Nguyên, Phan Diễm Phương, Phạm Quang Trung, Trần Lê Văn, Nguyễn Thị Chính, Nguyễn Văn Toại, Nguyễn Ngọc Phúc, Phạm Phú Phong. sau này là Trần Thị Việt Trung, Nguyễn Thúy Quỳnh, Nguyễn Trọng Hoàn, Phạm Duy Nghĩa.

Bên cạnh đó, những tác giả là người dân tộc thiểu số vừa sáng tác vừa phê bình dành những chú ý đặc biệt cho văn học dân tộc mình và những dân tộc thiểu số anh em: Nông Quốc Chấn, Lò Ngân Sủn, Mai Liễu, Dương Thuấn, Inrasara, Hoàng 8 Quảng Uyên, Triều Ân, Vi Hồng, Ma Trường Nguyên, Hà Thu Bình. đặc biệt có Lâm Tiến (dân tộc Nùng). Cho đến nay, các tác giả tập trung nghiên cứu văn học hiện đại dân tộc thiểu số đều thống nhất khẳng định sự sung sức và ngày một phát triển của nền văn học còn nhiều bỏ ngỏ này. Có thể kể đến một số công trình như: Văn học các dân tộc - từ một diễn đàn (1999) của Hội Văn học Nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam; Văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại (Nxb.

Văn hóa dân tộc, H, 1995), Văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam (Nxb. Văn hóa dân tộc, H, 1997), Về một mảng văn học dân tộc (Nxb. Văn hóa dân tộc, H, 1999), Văn học và miền núi (Nxb. Văn hóa dân tộc, H, 2002) của Lâm Tiến, Hoa văn thổ cẩm (Nxb.

Văn hóa dân tộc, H, 1999), Thơ của các nhà thơ dân tộc thiểu số (Nxb. Văn hóa dân tộc, H, 2001), Vấn đề đặt ra với các nhà thơ dân tộc thiểu số (Nxb. Văn hóa dân tộc, H, 2002) của Lò Ngân Sủn, Nhà văn các dân tộc thiểu số - Đời và văn (Nxb. Văn hóa dân tộc, H, 2003) của Hội văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam, Văn hóa các dân tộc thiểu số - Từ một góc nhìn (Nxb.

Văn hóa dân tộc, H, 2004) của Vi Hồng Nhân. Về vấn đề đội ngũ: Đội ngũ những người sáng tác thơ dân tộc thiểu số ngày càng gia tăng về số lượng, có mặt trên nhiều vùng miền dân tộc và được bổ sung từ nhiều nguồn khác nhau. Bàn đến vấn đề đội ngũ người dân tộc có thể kể đến những bài viết của Hoàng Tuấn Cư với Văn học dân tộc thiểu số và vấn đề đội ngũ tác giả ngƣời dân tộc, Chẩm Hương Việt với Chƣơng trình trọng tâm đối với văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số, Dương Thuấn với Cần nâng cao chất lƣợng văn học viết về dân tộc và miền núi, K.Đích với Phát triển đội ngũ sáng tác là ngƣời dân tộc thiểu số ở Nam Tây Nguyên. Sau năm 1986, đất nước bước vào một thời kỳ mới.

Sáng tác văn học nghệ thuật của các dân tộc thiểu số cũng vì thế được quan tâm và tạo điều kiện hơn. Lúc này, nghiên cứu phê bình về văn học dân tộc thiểu số bắt đầu có những đầu tư thích đáng hơn. Công trình đầu tiên của giai đoạn sau 1986 có thể kể đến 40 năm văn hóa nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam 1945-1985 (Nxb. Văn hóa, H, 1985), Phong Lê và Đinh Văn Định viết về thành tựu 40 năm của văn học dân tộc thiểu số.

Từ giai đoạn này trở đi, nhiều nhà nghiên cứu đã chú tâm đến văn học dân tộc thiểu số hơn. 9 Dù đã dành được sự đầu tư nhất định nhưng do nhiều yếu tố khách quan và chủ quan nên việc nghiên cứu thơ dân tộc thiểu số vẫn còn trong tình trạng sơ lược. Nhiều công trình thiên về khái quát văn học dân tộc thiểu số, đưa ra những đặc điểm chung, phác họa diện mạo và chỉ ra những điểm thành công và cả những hạn chế về nội dung, nghệ thuật: Văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam trƣớc Cách mạng tháng Tám năm 1945 (Phan Đăng Nhật, Nxb. Văn hóa dân tộc, H, 1981); Văn học các dân tộc thiểu số - từ một diễn đàn, (Nhiều tác giả, Nxb.

Văn hóa dân tộc, H, 1999); Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số thời kỳ đổi mới (Nhiều tác giả, Nxb. Trong các công trình đã xuất bản từ sau 1986 đến nay, Văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại (Nxb. Văn hóa dân tộc, H, 1995) của nhà nghiên cứu, phê bình văn học Lâm Tiến có thể coi là một công trình nghiên cứu qui mô nhất về văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại từ trước Cách mạng tháng Tám năm 1945 trên cả ba lĩnh vực: thơ, văn xuôi và kịch. Tuy nhiên, công trình này mới chỉ nghiên cứu đánh giá về một số tác giả tác phẩm tiêu biểu của các dân tộc thiểu số xét trên từng giai đoạn lịch sử, chứ chưa phác thảo về diện mạo cũng như chưa đi sâu nghiên cứu về đặc điểm văn học nói chung và thơ ca nói riêng của từng dân tộc.

Năm 2010, 2011, hai công trình của các tác giả thuộc trường Đại học Thái Nguyên cung cấp những tư liệu phong phú: Bản sắc dân tộc trong thơ ca các dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại - Khu vực phía Bắc Việt Nam (Trần Thị Việt Trung, Lâm Tiến, Nguyễn Thúy Quỳnh, Nxb. Đại học Thái Nguyên, 2010) giới thiệu bản sắc dân tộc trong văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số, quá trình vận động và phát triển của thơ ca các dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại, giới thiệu thơ ca thời kỳ hiện đại của một số dân tộc như dân tộc Tày, Thái, H’mông, Dao; Văn học dân tộc thiểu số Việt Nam thời kỳ hiện đại - một số đặc điểm (Trần Thị Việt Trung, Cao Thị Hảo đồng chủ biên, Nxb. Đại học Thái Nguyên, 2011) tổng kết những đặc điểm cơ bản của thơ ca dân tộc thiểu số hiện đại Việt Nam như các chặng đường phát triển, đặc điểm nội dung và nghệ thuật. Có thể thấy sự thành công trong các công trình nghiên cứu phê bình văn học này là việc các tác giả đã chỉ ra được một số đặc điểm cơ bản về nội dung và nghệ thuật của văn học các dân tộc thiểu số; đồng thời khẳng định một số nét đặc trưng mang đậm bản sắc dân tộc và miền núi của từng thể loại trong quá trình vận động và phát triển.

10 Thống nhất với quan điểm của nhà thơ Lò Ngân Sủn khi cho rằng: “Cái còn lại với đời, với thời gian không phải là đã viết được bao nhiêu bài, viết trong bao nhiêu thời gian, mà là các bài thơ, câu thơ, chữ thơ đã gieo vào được lòng người, được người đời lưu nhớ” [77, tr.19], nhiều công trình thiên về nhận diện những gƣơng mặt tiêu biểu của thơ dân tộc thiểu số, những lời bình chỉ ra cái hay cái dở của những tác phẩm cụ thể. Hướng triển khai của nhiều công trình về thơ dân tộc thiểu số sau Cách mạng tháng Tám xem ra là cách thức tối ưu nhất khi sự nghiên cứu về từng dân tộc, khu vực chưa dành được sự đầu tư thích đáng để tiến tới một công trình hệ thống, kĩ lưỡng về diện mạo đầy đủ của văn/ thơ dân tộc thiểu số. Ở hướng tiếp cận này có nhiều công trình đã thực hiện tương đối tốt và đưa ra những nhận định xác đáng: Hoa văn thổ cẩm (3 tập, Nxb. Văn hóa dân tộc, H, 1998, 1999, 2002) của Lò Ngân Sủn tập hợp những bài viết, phê bình, giới thiệu về những gương mặt tiêu biểu của thơ dân tộc thiểu số, một số bài tiểu luận về vấn đề bản sắc dân tộc trong thơ dân tộc thiểu số, suy ngẫm về đội ngũ làm thơ viết văn là người dân tộc thiểu số và một số khó khăn của sáng tác bằng tiếng dân tộc.

Tuy nhiên, có thể thấy tham vọng đặt ra là phác họa lại một diễn trình phát triển hơn nửa thế kỷ của văn học hiện đại các dân tộc thiểu số nhưng nhiều công trình rơi vào tình trạng “điểm mặt chỉ tên”, có sự phong phú và đầy đủ những tên tuổi tiêu biểu nhưng không có được sự đánh giá trong một chỉnh thể. Tuyển tập Văn học dân tộc miền núi (Nông Quốc Chấn chủ biên, Nxb. Giáo dục, H, 1998) cũng vẫn theo lối cũ, tức là sự tập hợp theo phong trào: 3 tập đầu giới thiệu những gương mặt thơ tiêu biểu của thơ ca dân tộc thiểu số.