Dạy đọc hiểu văn bản ở trường THPT dưới lăng kính phê bình nữ quyền - Luận văn thạc sĩ ngôn ngữ Trần Lê Duy

Luận văn thạc sĩ về dạy đọc hiểu văn bản ở trường trung học phổ thông từ góc độ phê bình nữ quyền. Phân tích lí luận và thực tiễn trong giáo dục ngôn ngữ.

• Tác giả: Trần Lê Duy
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Ngọc Lan
• Trường học: Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ, Văn học và Văn hóa Việt Nam
• Đề tài: Dạy đọc hiểu văn bản trung học phổ thông dưới góc nhìn nữ quyền
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về dạy đọc hiểu văn bản nữ quyền

Dạy đọc hiểu văn bản dưới lăng kính phê bình nữ quyền là cách tiếp cận giáo dục ngôn ngữ nhằm khám phá mối quan hệ giữa giới tính, giới và quyền lực trong văn học. Phương pháp này tập trung vào việc phân tích vai trò, định kiến giới trong tác phẩm văn học và giáo dục học sinh nhận diện, phản biện các khuôn mẫu giới. Tại Việt Nam, việc tích hợp phê bình nữ quyền vào giảng dạy Ngữ văn THPT còn hạn chế do thiếu nguồn tài liệu tham khảo và giáo viên chưa được đào tạo chuyên sâu. Nghiên cứu của Trần Lê Duy chỉ ra rằng, phê bình nữ quyền có thể thay đổi cách tiếp cận văn bản truyền thống, giúp học sinh phát triển tư duy phản biện và ý thức bình đẳng giới. Việc giảng dạy cần kết hợp giữa lý thuyết nữ quyền và phân tích tác phẩm cụ thể để đạt hiệu quả tối ưu.

1.1. Khái niệm phê bình nữ quyền trong giáo dục

Phê bình nữ quyền trong giáo dục là hệ thống lý thuyết và phương pháp phân tích văn học nhằm khám phá cách giới tính tác động đến sáng tác và tiếp nhận văn bản. Theo Elaine Showalter, phê bình nữ quyền bao gồm ba hướng tiếp cận chính: gynocriticism (phê bình nữ quyền như một ý thức sáng tạo), nghiên cứu vai trò nữ giới trong tác phẩm, và phân tích định kiến giới. Tại trường THPT, phương pháp này giúp học sinh nhận diện các khuôn mẫu giới trong văn học như sự bất bình đẳng trong vai trò nhân vật hay ngôn ngữ giới tính. Giáo dục nữ quyền không chỉ giới hạn ở văn học mà còn mở rộng sang các lĩnh vực xã hội, chính trị thông qua phân tích văn bản.

1.2. Vai trò của dạy đọc hiểu trong chương trình Ngữ văn

Chương trình Ngữ văn 2018 tại Việt Nam nhấn mạnh phát triển năng lực đọc hiểu và tư duy phản biện cho học sinh. Việc tích hợp phê bình nữ quyền vào giảng dạy giúp hiện thực hóa mục tiêu này bằng cách khuyến khích học sinh đặt câu hỏi về giới tính, quyền lực trong văn bản. Giáo viên có thể sử dụng các tác phẩm văn học Việt Nam và thế giới để minh họa cho lý thuyết nữ quyền. Ví dụ, phân tích vai trò của nhân vật nữ trong truyện ngắn Nam Cao hay tiểu thuyết của nữ tác giả như Hồ Xuân Hương. Phương pháp này không chỉ nâng cao kỹ năng đọc hiểu mà còn góp phần xây dựng xã hội bình đẳng giới.

II. Phê bình nữ quyền phân tích văn bản THPT

Phê bình nữ quyền cung cấp công cụ phân tích văn bản nhằm khám phá cách giới tính được thể hiện trong tác phẩm. Các nhà nghiên cứu như Showalter và Gilbert chỉ ra rằng văn học truyền thống thường thiên vị nam giới, coi nữ giới như đối tượng thụ động. Tại THPT, giáo viên cần hướng dẫn học sinh nhận diện các khuôn mẫu giới trong tác phẩm như vai trò của nữ giới trong gia đình hay xã hội. Phân tích định kiến giới trong văn học giúp học sinh hiểu rõ hơn về lịch sử bất bình đẳng giới và vai trò của văn học trong việc duy trì hoặc thay đổi các chuẩn mực này. Phương pháp này đòi hỏi giáo viên có kiến thức vững chắc về lý thuyết nữ quyền và khả năng ứng dụng linh hoạt vào từng tác phẩm.

2.1. Định kiến giới trong tác phẩm văn học

Định kiến giới trong văn học thể hiện qua cách tác giả xây dựng nhân vật nữ như những người phụ thuộc, thụ động hoặc chỉ xoay quanh vai trò gia đình. Ví dụ, trong văn học hiện thực phê phán, nữ giới thường bị giới hạn trong không gian gia đình, trong khi nam giới được miêu tả là những người chủ động trong xã hội. Phê bình nữ quyền chỉ ra rằng những khuôn mẫu này không phản ánh thực tế mà là sản phẩm của chế độ phụ quyền. Giáo viên cần hướng dẫn học sinh nhận diện những định kiến này thông qua so sánh nhân vật nam và nữ trong cùng tác phẩm.

2.2. Phân tích vai trò giới trong tác phẩm cụ thể

Việc phân tích vai trò giới trong tác phẩm cụ thể giúp học sinh hiểu rõ hơn về cách giới tính tác động đến sáng tác. Ví dụ, trong tác phẩm "Chí Phèo" của Nam Cao, vai trò của nhân vật Thị Nở bị giới hạn bởi định kiến xã hội về ngoại hình và phẩm giá của phụ nữ. Ngược lại, nhân vật Chí Phèo lại được miêu tả với đầy đủ quyền lực xã hội. Giáo viên có thể sử dụng bảng so sánh vai trò giới để minh họa sự bất bình đẳng này. Phân tích này không chỉ giúp học sinh phát triển kỹ năng đọc hiểu mà còn khuyến khích họ tư duy phản biện về các chuẩn mực giới trong xã hội.

III. Phương pháp giảng dạy đọc hiểu theo nữ quyền

Áp dụng phương pháp giảng dạy đọc hiểu theo nữ quyền đòi hỏi giáo viên sử dụng các chiến lược giảng dạy linh hoạt, kết hợp giữa lý thuyết và thực hành. Giáo viên cần giới thiệu cho học sinh các khái niệm cơ bản về giới tính, giới và định kiến giới trước khi phân tích tác phẩm. Phương pháp này khuyến khích học sinh đặt câu hỏi về vai trò giới trong tác phẩm, chẳng hạn như tại sao nhân vật nữ thường bị giới hạn trong vai trò gia đình. Giáo viên có thể sử dụng các hoạt động nhóm, thảo luận để thúc đẩy tư duy phản biện. Ngoài ra, việc kết hợp phân tích văn bản với các bài tập viết sáng tạo giúp học sinh thể hiện quan điểm cá nhân về bình đẳng giới.

3.1. Chiến lược giảng dạy tích hợp lý thuyết nữ quyền

Chiến lược giảng dạy tích hợp lý thuyết nữ quyền bao gồm việc giới thiệu các khái niệm cơ bản như giới tính (sex) và giới (gender) trước khi phân tích tác phẩm. Giáo viên có thể sử dụng các ví dụ từ đời sống thực tế để minh họa cho lý thuyết, chẳng hạn như sự khác biệt trong cách giáo dục con trai và con gái. Sau khi học sinh nắm vững lý thuyết, giáo viên hướng dẫn họ áp dụng vào phân tích văn bản. Phương pháp này giúp học sinh hiểu rõ hơn về cách giới tính tác động đến sáng tác và tiếp nhận văn học.

3.2. Hoạt động thực hành phân tích văn bản

Hoạt động thực hành phân tích văn bản theo nữ quyền bao gồm việc chia lớp thành các nhóm nhỏ, mỗi nhóm phân tích vai trò giới trong một tác phẩm cụ thể. Giáo viên cung cấp các câu hỏi định hướng như vai trò của nhân vật nữ trong gia đình hay xã hội. Sau khi hoàn thành, các nhóm trình bày kết quả trước lớp và thảo luận. Phương pháp này không chỉ nâng cao kỹ năng đọc hiểu mà còn khuyến khích học sinh tư duy phản biện. Ngoài ra, giáo viên có thể tổ chức các buổi thảo luận về các vấn đề giới trong xã hội hiện nay để kết nối lý thuyết với thực tế.

IV. Kết luận và đề xuất cải tiến giảng dạy

Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng việc tích hợp phê bình nữ quyền vào giảng dạy đọc hiểu văn bản tại THPT mang lại nhiều lợi ích cho học sinh. Phương pháp này giúp học sinh phát triển tư duy phản biện, nhận diện định kiến giới và xây dựng ý thức bình đẳng giới. Tuy nhiên, việc triển khai phương pháp này còn gặp nhiều khó khăn do thiếu tài liệu tham khảo và giáo viên chưa được đào tạo đầy đủ. Để cải tiến, cần xây dựng tài liệu giảng dạy chuẩn hóa về phê bình nữ quyền và tổ chức các khóa đào tạo giáo viên. Ngoài ra, việc kết hợp giảng dạy nữ quyền với các môn học khác như giáo dục công dân cũng giúp nâng cao hiệu quả giáo dục giới tính trong trường học.

4.1. Đánh giá hiệu quả phương pháp nữ quyền

Đánh giá hiệu quả phương pháp nữ quyền trong giảng dạy đọc hiểu cho thấy học sinh có sự tiến bộ rõ rệt trong khả năng phân tích văn bản và tư duy phản biện. Các em không chỉ hiểu rõ hơn về vai trò giới trong tác phẩm mà còn phát triển ý thức về bình đẳng giới. Giáo viên cũng ghi nhận sự thay đổi tích cực trong thái độ của học sinh đối với các vấn đề giới. Tuy nhiên, việc đánh giá còn gặp khó khăn do thiếu các tiêu chuẩn đánh giá cụ thể. Cần xây dựng các bài kiểm tra đánh giá năng lực phân tích giới trong văn bản để đo lường hiệu quả phương pháp này.

4.2. Giải pháp triển khai bền vững

Để triển khai phương pháp nữ quyền trong giảng dạy một cách bền vững, cần có sự phối hợp giữa nhà trường, giáo viên và phụ huynh. Nhà trường cần xây dựng kế hoạch giảng dạy cụ thể, cung cấp tài liệu tham khảo và tổ chức các buổi tập huấn cho giáo viên. Giáo viên cần chủ động cập nhật kiến thức về nữ quyền và áp dụng linh hoạt vào giảng dạy. Phụ huynh cũng cần được tuyên truyền về tầm quan trọng của giáo dục giới tính để hỗ trợ con em mình. Ngoài ra, việc kết hợp với các tổ chức xã hội cũng giúp nâng cao hiệu quả giáo dục nữ quyền trong trường học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1), lý thuyết phê bình nữ quyền (Chương 2), chúng tôi phân tích các khía cạnh luận điểm của từng loại lý thuyết, từ đó vận dụng vào lý giải cho tầm quan trọng của việc dạy đọc – hiểu văn bản dưới lăng kính phê bình văn học nói chung và dưới lăng kính phê bình nữ quyền nói riêng. Phương pháp hệ thống Ở chương 1, trên cơ sở các tài liệu thu thập được về lý thuyết phê bình nữ quyền, chúng tôi khái quát lại lịch sử tư tưởng phê bình nữ quyền thành thành một hệ thống dựa trên mô hình ba làn sóng, mỗi làn sóng khai thác trên hai phương diện đó là tiêu điểm đấu tranh và những văn bản quan trọng. Ở Chương 2, chúng tôi phân tách tinh thần sư phạm nữ quyền thành hệ thống: đặc điểm, quy tắc và sự tương thích của những yếu tố ấy trong hệ thống với nhau. Chúng tôi cũng chỉ ra mối tương quan giữa khái niệm chủ nghĩa nữ quyền và tinh thần sư phạm nữ quyền, sự chuyển dịch từ chủ nghĩa nữ quyền sang sư phạm nữ quyền, và sau đó là việc mở rộng khái niệm sư phạm nữ quyền 16 ra khỏi địa hạt giảng dạy về nữ quyền để trở thành một tinh thần sư phạm khai phóng.

Ở Chương 3, chúng tôi thiết kế bài dạy đọc hiểu văn bản qua lăng kính phê bình nữ quyền thành hệ thống văn bản, mỗi văn bản lại được thiết kế thành hệ thống các câu hỏi đọc hiểu phân theo cấp độ tư duy của thang Bloom. Các hệ thống phương pháp dạy học cũng được đề xuất để ứng dụng vào dạy học, trên tiêu chí đảm bảo sự tích cực chủ động của bài dạy, đảm bảo tính tích hợp và đảm bảo sự tương thích với tinh thần sư phạm nữ quyền. Có thể thấy, kết cấu toàn bộ luận văn được trình bày theo quan điểm hệ thống. Chương 1 là cơ sở lí luận văn học.

Chương 2 là cơ sở giáo dục học, là cầu nối giữa lí luận và thực tiễn. Chương 3 là ứng dụng lí thuyết vào thực tiễn để thiết kế bài dạy cụ thể. Phương pháp loại hình Chủ yếu sử dụng ở Chương 1 và Chương 2. Ở Chương 1, chúng tôi dùng phương pháp loại hình để phân loại các khuynh hướng của chủ nghĩa nữ quyền, cũng như các hệ hình phê bình nữ quyền.

Ở Chương 2, chúng tôi dùng phương pháp loại hình để cho thấy các hình thức định kiến, các loại hành vi phân biệt đối xử dựa trên định kiến giới và tác hại của chúng. Phương pháp nghiên cứu liên ngành Luận văn vận dụng các kiến thức về lí luận văn học và giáo dục học để bước đầu đưa ra được những cơ sở lý thuyết và thực tiễn cho việc dạy đọc hiểu văn bản qua lăng kính phê bình nữ quyền. Phương pháp phê bình nữ quyền Trên cơ sở khái quát, tổng hợp hai hệ hình của phê bình nữ quyền đó là xem phụ nữ như một nhân vật văn học và xem phụ nữ như một ý thức sáng tạo đặc thì (gynocritics), chúng tôi ứng dụng những cách đọc này vào việc giải mã văn bản dưới lăng kính phê bình nữ quyền (chương 1), cũng như dùng những 17 cách đọc này để lý giải các hiện tượng văn học, từ đó làm cơ sở thiết kế bài dạy (Chương 2 và Chương 3). Đóng góp mới của đề tài Về ý nghĩa khoa học, đề tài đóp góp khung cơ sở lí luận, chủ yếu là về lý thuyết nữ quyền, phê bình nữ quyền và tinh thần sư phạm nữ quyền để thiết kế bài dạy đọc – hiểu văn bản qua lăng kính phê bình nữ quyền.

Về ý nghĩa thực tiễn, đề tài phân tích tính khả thi của hướng tiếp cận đọc hiểu văn bản qua lăng kính phê bình nữ quyền căn cứ trên chương trình Ngữ văn 2018, những đòi hỏi từ thực tế; từ đó thiết kế một bài dạy theo định hướng này và đề xuất các hướng khả thi để giảng dạy. Bố cục của luận văn Ngoài Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung của luận văn gồm 03 chương: CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ CHỦ NGHĨA NỮ QUYỀN VÀ PHÊ BÌNH NỮ QUYỀN Chương này tập trung làm rõ một số vấn đề về lí thuyết, khái quát một số nét cơ bản về chủ nghĩa nữ quyền và phê bình nữ quyền. Những nội dung trong Chương 1 sẽ là cơ sở lí luận định hướng để thiết kế bài dạy trong Chương 3. CHƯƠNG 2: TINH THẦN SƯ PHẠM NỮ QUYỀN VÀ DẠY ĐỌC HIỂU VĂN BẢN Chương này tập trung làm rõ một số cơ sở thực tiễn để thiết kế bài dạy đọc hiểu văn bản dưới lăng kính phê bình nữ quyền.

Chương này tập trung trình bày về khái niệm chủ chốt “tinh thần sư phạm nữ quyền” (feminist pedagogy) như một cầu nối giữa lý thuyết nữ quyền và hoạt động dạy học. Ngoài ra, Chương 2 còn trả lời cho câu hỏi: Tại sao nên ứng dụng tinh thần sư phạm nữ quyền vào hoạt động dạy đọc hiểu văn bản? Cuối cùng, Chương 2 phân tích những điều kiện thực tiễn, như yêu cầu từ xã hội, độ mở và tính tương thích của 18 chương trình Ngữ văn 2018 để cho thấy tính khả thi của việc dạy đọc hiểu văn bản dưới lăng kính phê bình nữ quyền. CHƯƠNG 3: THIẾT KẾ BÀI DẠY ĐỌC – HIỂU VĂN BẢN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỐ THÔNG DƯỚI LĂNG KÍNH PHÊ BÌNH NỮ QUYỀN Từ những cơ sở lí thuyết và thực tiễn đã được phân tích ở hai chương đầu, Chương 3 đề xuất một cấu trúc bài học dạy đọc – hiểu văn bản dưới lăng kính phê bình (được thiết kế cho chương trình Ngữ văn 10, căn cứ vào mục tiêu cần đạt của chương trình Ngữ văn 2018). Từ cấu trúc bài học ấy, chúng tôi đề xuất hướng giảng dạy các văn bản đọc và hai hướng dạy tích hợp đó là dạy học qua dự án và câu lạc bộ đọc sách.

19 Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ CHỦ NGHĨA NỮ QUYỀN VÀ PHÊ BÌNH NỮ QUYỀN 1. Một số khái niệm quan trọng Chủ nghĩa nữ quyền (feminism) Có nhiều quan niệm về chủ nghĩa nữ quyền:  “Nữ quyền là một cách nhìn thế giới, mà phụ nữ chiếm lĩnh từ góc độ của phụ nữ. Trọng tâm của nó là khái niệm chế độ phụ quyền, có thể được mô tả như một hệ thống nam quyền, áp bức phụ nữ thông qua các thể chế xã hội, chính trị và kinh tế của nó” (Susan Osborne, 2001).  Nữ quyền: niềm tin vào bình đẳng xã hội, kinh tế và chính trị của hai giới (Laura Brunell, 2002).

 “Thuật ngữ “nữ quyền” có nhiều cách sử dụng khác nhau và ý nghĩa của nó thường gây tranh cãi. Ví dụ, một số nhà văn sử dụng thuật ngữ “nữ quyền” để chỉ một phong trào chính trị cụ thể trong lịch sử ở Hoa Kỳ và Châu Âu; các nhà văn khác sử dụng nó để chỉ niềm tin rằng có những bất công đối với phụ nữ” (Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2018). Như vậy, có hai cách hiểu phổ biến về “nữ quyền”. Một là định nghĩa “nữ quyền” như một trào lưu đấu tranh chính trị để đòi quyền bình đẳng cho phụ nữ.

Hai là “nữ quyền” là một hệ tư tưởng khảo sát nguồn gốc sự áp bức phụ nữ trong xã hội và đề ra các giải pháp để giải phóng phụ nữ. Cách hiểu thứ hai rộng hơn và hướng vào bản chất vấn đề hơn, bởi nữ quyền không đơn giản là “quyền của phụ nữ” (hiểu như vậy sẽ dễ dàng lầm tưởng đòi nữ quyền tức là tước bỏ quyền của nam giới), mà nó còn là sự phân tích đào sâu vào hệ thống quyền lực và ý thức hệ gia trưởng, để phân tích, lý giải những nguyên nhân tạo 20 ra bất bình đẳng giới. Kết quả của tư tưởng nữ quyền, do đó, không chỉ là việc đòi quyền bình đẳng cho phụ nữ, mà còn giúp phá vỡ những định kiến ràng buộc nam giới, và do đó hướng đến việc xoá bỏ bất bình đẳng giới, để mọi người, bất kể giới tính nào, được sống là chính mình. Trong luận văn này, chúng tôi chọn cách hiểu thứ hai.

Khái niệm “nữ quyền” không chỉ giới hạn trong các phong trào đấu tranh xã hội, mà ứng dụng cả trong lĩnh vực văn học, giáo dục. Phê bình nữ quyền (feminist critism) Phê bình nữ quyền là một lý thuyết văn học quan tâm đến những cách thức mà văn học (và các tác phẩm văn hóa khác) củng cố hoặc làm suy yếu sự áp bức về kinh tế, chính trị, xã hội và tâm lý đối với phụ nữ" (Lois Tyson, 2006). Theo Lois Tyson, phê bình nữ quyền quan tâm đến một số câu hỏi chính như sau (Lois Tyson, 2006):  Mối quan hệ giữa nam và nữ được miêu tả như thế nào?  Mối quan hệ quyền lực giữa nam và nữ (hoặc các nhân vật đảm nhận vai nam/nữ) là gì?  Vai trò của nam và nữ được xác định như thế nào?  Điều gì tạo nên nam tính và nữ tính?  Làm thế nào để các nhân vật thể hiện những đặc điểm này?  Các nhân vật có mang những đặc điểm từ giới tính khác nhau không? Điều đó được thể hiện thế nào? Điều này thay đổi phản ứng của người khác đối với họ như thế nào?  Tác phẩm tiết lộ điều gì về hoạt động (kinh tế, chính trị, xã hội hoặc tâm lý) của chế độ phụ quyền?  Tác phẩm ám chỉ điều gì về khả năng của liên hiệp phụ nữ (sisterhoods) như một phương thức chống lại chế độ phụ hệ? 21  Tác phẩm nói gì về sự sáng tạo của phụ nữ?  Lịch sử đón nhận tác phẩm của công chúng và các nhà phê bình cho chúng ta biết điều gì về hoạt động của chế độ gia trưởng?  Tác phẩm có vai trò gì đối với lịch sử văn học phụ nữ và truyền thống văn học? Giới tính (sex) và phái tính (gender) Giới tính (sex) là giới tính sinh học của một người, được xác định dựa vào bộ phận sinh dục bẩm sinh của người đó, để chia ra nam (male), nữ (female) hay liên giới tính (intersex). Phái tính (gender) là các đặc điểm của phụ nữ, nam giới, trẻ em gái và trẻ em trai được xây dựng về mặt xã hội.

Phái tính này bao gồm các chuẩn mực, hành vi và vai trò liên quan đến việc trở thành phụ nữ, đàn ông, con gái hay con trai, cũng như mối quan hệ của các yếu tố ấy. Là một cấu trúc xã hội, phái tính khác nhau giữa các xã hội và có thể thay đổi theo thời gian.