Luận văn Thạc sĩ: Hình tượng Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh trong tiểu thuyết Trông vời cố quốc

Luận văn thạc sĩ phân tích hình tượng Nguyễn Ái Quốc Hồ Chí Minh trong tiểu thuyết Trông vời cố quốc của tác giả Hoàng Quảng Uyên.

• Tác giả: Trần Phúc Vĩnh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lưu Khánh Thơ
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ, Văn học và Văn hóa Việt Nam
• Đề tài: Hình tượng Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh trong tiểu thuyết Trông vời cố quốc của Hoàng Quảng Uyên
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử vấn đề
• 0.3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Đóng góp của luận văn
• 0.7. Bố cục của luận văn
• 1. Chương 1: KHÁI LƯỢC VỀ VẤN ĐỀ HÌNH TƯỢNG NGUYỄN ÁI QUỐC- HỒ CHÍ MINH TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI
• 1.1. Hình tượng Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh trong văn học Việt Nam hiện đại
• 1.1.1. Hình tượng Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh trong văn học giai đoạn 1945 – 1975
• 1.1.2. Hình tượng Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh trong văn học giai đoạn từ 1975 đến nay
• 1.2. Cuộc đời, sự nghiệp và quan niệm sáng tác của Hoàng Quảng Uyên
• 1.2.1. Quan niệm sáng tác
• 1.3. Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam hiện đại và tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quảng Uyên
• 1.3.1. Thể loại tiểu thuyết và tiểu thuyết lịch sử
• 1.3.2. Tiếu thuyết lịch sử của Hoàng Quảng Uyên
• 2. Chương 2: HÌNH TƯỢNG NGUYỄN ÁI QUỐC- HỒ CHÍ MINH TRONG TIỂU THUYẾT TRÔNG VỜI CỐ QUỐC CỦA HOÀNG QUẢNG UYÊN - NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG
• 2.1. Hình tượng người thanh niên trí thức yêu nước đi tìm lý tưởng
• 2.1.1. Vượt qua nguy hiểm, khó khăn thử thách tìm ra con đường cứu nước riêng
• 2.1.2. Những tố chất của vĩ nhân có tầm nhìn vượt thời đại
• 2.1.3. Hành trình đưa lý tưởng về “Cố quốc”
• 2.2. Hình tượng người chiến sỹ cộng sản đấu tranh cho lý tưởng
• 2.2.1. Luôn hướng đến các nước thuộc địa, các dân tộc bị áp bức
• 2.2.2. Luôn nêu cao tinh thần quốc tế vô sản, tình hữu ái giai cấp
• 2.2.3. Những tố chất của người lãnh đạo, thủ lĩnh phong trào cách mạng
• 2.2.4. Bảo vệ quan điểm, lý tưởng cách mạng của mình
• 2.3. Người thanh niên cách mạng xa xứ luôn hướng về “Cố quốc”
• 2.3.1. Hình bóng quê hương, đất nước, đồng chí, đồng bào
• 2.3.2. Hình bóng những người thân
• 2.4. Cảm nhận của Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh về thiên nhiên, xã hội nơi xứ lạ
• 2.4.1. Bức tranh thiên nhiên nơi xứ lạ
• 2.4.2. Bức tranh xã hội nơi xứ lạ
• 3. Chương 3: HÌNH TƯỢNG NGUYỄN ÁI QUỐC- HỒ CHÍ MINH TRONG TIỂU THUYẾT TRÔNG VỜI CỐ QUỐC CỦA HOÀNG QUẢNG UYÊN - NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT
• 3.1. Kết cấu nghệ thuật trong xây dựng hình tượng Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh
• 3.2. Ngôn ngữ nghệ thuật trong xây dựng hình tượng Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh
• 3.2.1. Ngôn ngữ tả thực hình tượng nhân vật Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh
• 3.2.2. Ngôn ngữ ước lệ tượng trưng và liên tưởng so sánh để khắc họa hình tượng lãnh tụ cách mạng, chiến sỹ cộng sản quốc tế
• 3.2.3. Ngôn ngữ giao tiếp của nhân vật luôn phù hợp hoàn cảnh và đối tượng
• 3.3. Giọng điệu nghệ thuật trong xây dựng hình tượng Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh
• 3.3.1. Giọng điệu trữ tình ngợi ca, ngưỡng mộ, cảm phục
• 3.3.2. Giọng điệu hài hước, dí dỏm, bông đùa
• 3.3.3. Giọng điệu hoài niệm thắm thiết
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan Luận văn hình tượng Nguyễn Ái Quốc trong Trông vời cố quốc

Luận văn thạc sĩ "Hình tượng Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh trong tiểu thuyết Trông vời cố quốc" của tác giả Trần Phúc Vĩnh là một công trình nghiên cứu chuyên sâu, tập trung làm sáng tỏ cách nhà văn Hoàng Quảng Uyên đã tái hiện thành công chân dung vị lãnh tụ kính yêu trong giai đoạn 30 năm hoạt động ở nước ngoài (1911-1941). Tác phẩm không chỉ là một bài phân tích văn học đơn thuần mà còn là nguồn tư liệu quý giá, góp phần vào việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh. Tiểu thuyết Trông vời cố quốc được xem là mảnh ghép đầu tiên và quan trọng trong bộ ba tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quảng Uyên, tái hiện hành trình từ một người thanh niên yêu nước trở thành người chiến sĩ cộng sản lỗi lạc. Luận văn đi sâu vào hai phương diện chính: giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật. Về nội dung, công trình khai thác ba khía cạnh nổi bật của hình tượng Nguyễn Ái Quốc: người thanh niên trí thức yêu nước đi tìm lý tưởng, người chiến sĩ cộng sản đấu tranh không khoan nhượng, và người con xa xứ luôn đau đáu nỗi nhớ quê hương. Về nghệ thuật, luận văn chỉ ra những thành công trong bút pháp xây dựng nhân vật, từ kết cấu, ngôn ngữ đến giọng điệu. Qua đó, khẳng định Hoàng Quảng Uyên đã kế thừa và sáng tạo, mang đến một góc nhìn vừa chân thực vừa xúc động về Bác, làm giàu thêm kho tàng văn học viết về Người. Việc phân tích hình tượng Nguyễn Ái Quốc trong bối cảnh này giúp độc giả hiểu sâu sắc hơn về ý chí sắt đá và tinh thần lạc quan cách mạng của Người trong những năm tháng đầy gian truân.

1.1. Giới thiệu tiểu thuyết Trông vời cố quốc của Hoàng Quảng Uyên

Tiểu thuyết Trông vời cố quốc của nhà văn Hoàng Quảng Uyên là tác phẩm mở đầu cho bộ ba tiểu thuyết đồ sộ về cuộc đời hoạt động cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Tác phẩm tập trung vào giai đoạn lịch sử kéo dài 30 năm, từ khi người thanh niên Nguyễn Tất Thành rời bến cảng Nhà Rồng năm 1911 đến khi trở về Pác Bó, Cao Bằng năm 1941. Đây là giai đoạn đầy thử thách, ghi dấu quá trình chuyển biến tư tưởng vĩ đại của Người, từ chủ nghĩa yêu nước đến với chủ nghĩa Mác-Lênin. Nhà văn Hoàng Quảng Uyên đã dựa trên nền tảng tư liệu lịch sử vững chắc, kết hợp với hư cấu nghệ thuật một cách khéo léo để tái hiện một hình tượng Nguyễn Ái Quốc chân thực, sống động. Tác phẩm không chỉ kể lại các sự kiện lịch sử mà còn đi sâu vào thế giới nội tâm, khám phá những suy tư, trăn trở và vẻ đẹp tâm hồn Hồ Chí Minh trong hành trình tìm đường cứu nước. Với quan niệm “viết tiểu thuyết trên nền lịch sử chứ không phải viết lịch sử”, Hoàng Quảng Uyên đã thành công trong việc khắc họa một vĩ nhân nhưng cũng rất đời thường, gần gũi.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn về hình tượng Bác Hồ

Luận văn đặt ra mục tiêu chính là làm sáng tỏ những đóng góp của Hoàng Quảng Uyên trong việc xây dựng hình tượng Nguyễn Ái Quốc trong tiểu thuyết Trông vời cố quốc. Mục tiêu này được triển khai qua hai nhiệm vụ cụ thể. Thứ nhất, phân tích và hệ thống hóa các giá trị nội dung, làm nổi bật hình ảnh người thanh niên yêu nước với lòng yêu nước của Bác Hồ nồng nàn, người chiến sĩ cộng sản kiên trung và tâm trạng của người chiến sĩ xa xứ. Luận văn tập trung khai thác các chi tiết cho thấy quá trình vượt qua khó khăn, thử thách để tìm ra con đường cứu nước đúng đắn. Thứ hai, nghiên cứu các phương thức nghệ thuật đặc sắc mà tác giả đã sử dụng, bao gồm kết cấu, ngôn ngữ, giọng điệu. Luận văn khẳng định rằng việc vận dụng thành công bút pháp tả cảnh ngụ tình và xây dựng ngôn ngữ đối thoại phù hợp đã góp phần tạo nên một hình tượng lãnh tụ vừa vĩ đại, vừa giản dị. Qua đó, công trình nghiên cứu góp phần khẳng định giá trị của tiểu thuyết trong dòng văn học viết về đề tài lãnh tụ.

II. Thách thức khi phân tích hình tượng Nguyễn Ái Quốc trong tiểu thuyết

Việc tái hiện hình tượng Nguyễn Ái Quốc trong văn học, đặc biệt là tiểu thuyết lịch sử, luôn là một thách thức lớn đối với các nhà văn. Thách thức đầu tiên và lớn nhất là việc cân bằng giữa sự thật lịch sử và hư cấu nghệ thuật. Nguyễn Ái Quốc là một nhân vật lịch sử có thật, với cuộc đời và sự nghiệp đã được ghi chép chi tiết. Bất kỳ sự hư cấu nào cũng đòi hỏi sự cẩn trọng và hợp lý để không làm sai lệch bản chất con người và sự kiện lịch sử. Nhà văn phải đối mặt với áp lực làm sao để sáng tạo mà vẫn tôn trọng sự thật, để nhân vật vừa sống động vừa chân thực. Thách thức thứ hai đến từ cái bóng quá lớn của các tác phẩm kinh điển đã viết rất thành công về Bác Hồ trước đó, như "Búp sen xanh" của Sơn Tùng. Để tạo ra dấu ấn riêng, tác giả phải tìm ra một góc nhìn mới, một cách tiếp cận độc đáo. Hoàng Quảng Uyên đã chọn khai thác sâu vào thế giới nội tâm và những suy tưởng của nhân vật, điều mà tư liệu lịch sử ít khi ghi lại. Ngoài ra, việc xây dựng một hình tượng đã được “đóng khung” trong lòng công chúng là một vĩ nhân hoàn hảo cũng là một rào cản. Làm thế nào để khắc họa Người với những nét đời thường, những trăn trở, suy tư mà không làm giảm đi tầm vóc vĩ đại là một bài toán nghệ thuật khó. Luận văn đã chỉ ra cách Hoàng Quảng Uyên vượt qua những thách thức này để tạo nên một hình tượng Nguyễn Ái Quốc trong Trông vời cố quốc độc đáo và thuyết phục.

2.1. Vấn đề giữa sự thật lịch sử và hư cấu nghệ thuật

Trong tiểu thuyết lịch sử, mối quan hệ giữa sự thật và hư cấu là yếu tố then chốt quyết định sự thành công của tác phẩm. Khi viết về một nhân vật tầm vóc như Nguyễn Ái Quốc, vấn đề này càng trở nên phức tạp. Sự thật lịch sử là “cái đinh” để nhà văn treo tác phẩm của mình lên, bao gồm các sự kiện, mốc thời gian, địa danh và những con người có thật. Hoàng Quảng Uyên đã bám rất sát các tư liệu lịch sử về hành trình 30 năm của Bác. Tuy nhiên, để tác phẩm không trở thành một cuốn biên niên sử khô khan, hư cấu nghệ thuật là cần thiết. Hư cấu được vận dụng để lấp đầy những “khoảng trắng” của lịch sử, chủ yếu là thế giới nội tâm, những cuộc đối thoại, những suy tư, cảm xúc của nhân vật. Chẳng hạn, những đoạn đối thoại giữa Nguyễn Tất Thành và cha, hay những suy nghĩ của Người khi đứng trước tượng Nữ thần Tự do đều là sản phẩm của hư cấu, nhưng lại hoàn toàn hợp lý với logic phát triển tính cách và tư tưởng của nhân vật, giúp làm nổi bật vẻ đẹp tâm hồn Hồ Chí Minh và quá trình nhận thức của Người.

2.2. Vượt qua cái bóng của các tác phẩm kinh điển về Bác Hồ

Trước Trông vời cố quốc, văn học Việt Nam đã có nhiều tác phẩm xuất sắc viết về Bác Hồ, tiêu biểu là tiểu thuyết "Búp sen xanh" của nhà văn Sơn Tùng, tập trung vào thời niên thiếu của Người. Cái bóng của những tác phẩm này tạo ra một áp lực không nhỏ cho các nhà văn đi sau. Để tạo sự khác biệt, Hoàng Quảng Uyên không đi theo lối mòn. Thay vì tập trung vào thời thơ ấu, ông chọn một giai đoạn lịch sử dài và đầy biến động (1911-1941), một giai đoạn mà các tác phẩm văn học khác ít khai thác sâu. Hơn nữa, nếu các tác phẩm trước chủ yếu nhấn mạnh sự kiện, Hoàng Quảng Uyên lại đào sâu vào dòng suy tưởng, triết lý của nhân vật. Ông để Nguyễn Ái Quốc tự đối thoại với chính mình, với các bậc tiền bối như Phan Bội Châu, và với cả những nhà tư tưởng lớn của thế giới. Cách tiếp cận này giúp phân tích hình tượng Nguyễn Ái Quốc ở một chiều sâu mới, mang đến một chân dung lãnh tụ không chỉ hành động mà còn là một nhà tư tưởng lớn với tầm nhìn vượt thời đại.

III. Cách luận văn phân tích hình tượng Nguyễn Ái Quốc về nội dung

Luận văn đã thực hiện một cuộc phân tích hình tượng Nguyễn Ái Quốc một cách toàn diện dựa trên giá trị nội dung Trông vời cố quốc. Nội dung phân tích được cấu trúc chặt chẽ quanh ba hình tượng chính, tương ứng với ba giai đoạn phát triển của nhân vật. Đầu tiên là hình tượng người thanh niên trí thức yêu nước mang trong mình khát vọng cứu dân, cứu nước. Giai đoạn này được khắc họa qua hình ảnh Nguyễn Tất Thành rời quê hương, đối mặt với vô vàn hiểm nguy, làm đủ mọi nghề để sống và học hỏi. Nổi bật trong giai đoạn này là ý chí sắt đá và quyết tâm tìm ra một con đường mới, khác với các bậc tiền bối. Tiếp theo, luận văn đi sâu vào hình tượng người chiến sĩ cộng sản sau khi Người tìm thấy Luận cương của Lênin. Đây là bước ngoặt vĩ đại, biến người yêu nước thành người cộng sản. Hình tượng này thể hiện qua các hoạt động cách mạng không mệt mỏi, từ việc viết báo, tham gia sáng lập Đảng Cộng sản Pháp, đến việc truyền bá chủ nghĩa Mác-Lênin về nước. Cuối cùng, luận văn làm nổi bật hình tượng người con xa xứ luôn hướng về cố quốc. Dù ở bất cứ đâu, trong lòng Người luôn đau đáu nỗi nhớ quê hương, hình ảnh đất nước, đồng bào. Nỗi nhớ ấy chính là động lực, là sức mạnh tinh thần to lớn giúp Người vượt qua mọi gian khổ, thể hiện sâu sắc lòng yêu nước của Bác Hồ.

3.1. Hình ảnh người thanh niên yêu nước với ý chí sắt đá

Giai đoạn đầu của tiểu thuyết tập trung khắc họa hình ảnh người thanh niên Nguyễn Tất Thành với một lòng yêu nước nồng cháy và một ý chí sắt đá phi thường. Rời bến Nhà Rồng chỉ với hai bàn tay trắng, Người đã phải đối mặt với muôn vàn thử thách: công việc phụ bếp nặng nhọc, những con sóng dữ tưởng chừng đã cướp đi sinh mạng, sự khinh miệt chủng tộc và sự theo dõi gắt gao của mật thám. Tác giả Hoàng Quảng Uyên đã miêu tả chân thực những chi tiết này để làm nổi bật nghị lực và quyết tâm của Người. Trích đoạn Người đối thoại với cha mình trước lúc ra đi: “Nước mất thì đi tìm Hồn của nước, chứ công chi mà đi tìm cha” đã thể hiện rõ lý tưởng lớn lao. Người không chỉ vượt qua khó khăn về vật chất mà còn vượt qua thử thách về tinh thần, kiên định với con đường mình đã chọn, không nản lòng trước thất bại của các bậc tiền bối, mà quyết tâm “đi ra nước ngoài, xem nước Pháp và các nước khác... sẽ về giúp đồng bào ta”.

3.2. Tâm trạng của người chiến sĩ xa xứ luôn hướng về quê hương

Một trong những thành công về mặt nội dung của Trông vời cố quốc là đã khắc họa sâu sắc tâm trạng của người chiến sĩ cách mạng xa quê. Dù bôn ba khắp năm châu bốn bể, trái tim Nguyễn Ái Quốc vẫn luôn hướng về Tổ quốc. Nỗi nhớ quê hương trong thơ Bác sau này đã được Hoàng Quảng Uyên thể hiện bằng văn xuôi một cách xúc động trong tiểu thuyết. Đó là hình bóng quê hương, đất nước, đồng bào luôn hiện hữu trong từng suy nghĩ, hành động. Nỗi nhớ ấy không bi lụy mà hóa thành sức mạnh, thành động lực để Người đấu tranh không ngừng nghỉ. Tên tiểu thuyết “Trông vời cố quốc” đã khái quát trọn vẹn tâm trạng này. Người luôn tìm mọi cách để đưa lý tưởng cách mạng về nước, từ việc viết báo "Người cùng khổ" đến sáng tác "Đường Kách mệnh". Từng trang viết, từng hoạt động của Người đều thấm đẫm tình yêu thương dành cho dân tộc, thể hiện một lòng yêu nước của Bác Hồ vô bờ bến.

3.3. Vẻ đẹp phong thái ung dung tự tại vượt qua thử thách

Đối mặt với hiểm nguy, sự truy lùng của kẻ thù và những khó khăn chồng chất, hình tượng Nguyễn Ái Quốc vẫn luôn toát lên một phong thái ung dung tự tại và một tinh thần lạc quan cách mạng. Đây chính là biểu hiện của chất thép trong con người Người. Khi bị mật thám Pháp theo dõi, Người vẫn bình tĩnh, mưu trí đối phó. Khi Bộ trưởng thuộc địa Anbe Xarô vừa dụ dỗ vừa đe dọa, Người đã khẳng khái đáp lại: “Tôi thích làm chính trị thì tôi chẳng sợ chết cũng chẳng sợ tù đày”. Sự ung dung đó không phải là coi thường hiểm nguy, mà bắt nguồn từ một niềm tin mãnh liệt vào con đường mình đã chọn, vào thắng lợi tất yếu của cách mạng. Phong thái này còn được thể hiện qua lối sống giản dị, hòa mình với quần chúng lao động. Vẻ đẹp của sự ung dung, tự tại kết hợp với ý chí sắt đá đã tạo nên chân dung một nhà cách mạng vĩ đại, một con người làm chủ hoàn cảnh.

IV. Bí quyết nghệ thuật xây dựng hình tượng Nguyễn Ái Quốc thành công

Thành công của tiểu thuyết Trông vời cố quốc không chỉ nằm ở nội dung sâu sắc mà còn ở những sáng tạo nghệ thuật độc đáo. Luận văn đã chỉ ra các bí quyết nghệ thuật quan trọng giúp Hoàng Quảng Uyên xây dựng thành công hình tượng Nguyễn Ái Quốc. Trước hết là nghệ thuật xây dựng kết cấu. Tác giả không tuân theo kết cấu chương hồi truyền thống mà xây dựng tác phẩm theo dòng chảy tâm tư, nhận thức của nhân vật, kết hợp giữa tự sự và trữ tình, giữa quá khứ và hiện tại. Thứ hai là nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ. Ngôn ngữ trong tác phẩm rất đa dạng: ngôn ngữ tả thực, ngôn ngữ ước lệ tượng trưng và ngôn ngữ đối thoại. Ngôn ngữ tả thực được dùng để miêu tả cuộc sống lao động vất vả, trong khi ngôn ngữ tượng trưng lại được dùng để khắc họa tầm vóc, tư tưởng của vĩ nhân. Đặc biệt, ngôn ngữ đối thoại được xây dựng phù hợp với từng hoàn cảnh, từng đối tượng, từ những người lao động bình dân đến các nhà chính trị, trí thức. Cuối cùng là nghệ thuật xây dựng giọng điệu. Giọng điệu chủ đạo của tác phẩm là trữ tình, ngợi ca, ngưỡng mộ, nhưng cũng có lúc hài hước, dí dỏm, thể hiện sự lạc quan, yêu đời của nhân vật. Sự hòa quyện giữa các yếu tố nghệ thuật này đã tạo nên giá trị nghệ thuật Trông vời cố quốc.

4.1. Giá trị nghệ thuật Trông vời cố quốc qua kết cấu ngôn ngữ

Một trong những điểm nhấn tạo nên giá trị nghệ thuật Trông vời cố quốc chính là kết cấu và ngôn ngữ. Về kết cấu, Hoàng Quảng Uyên đã chọn lối kết cấu theo dòng tâm tưởng của nhân vật chính. Các sự kiện lịch sử không được liệt kê khô khan mà được lồng ghép vào dòng suy tư, hồi tưởng, trăn trở của Nguyễn Ái Quốc. Điều này giúp người đọc không chỉ nắm bắt được diễn biến lịch sử mà còn thấu hiểu được quá trình phát triển nội tâm của Người. Về ngôn ngữ, tác giả đã sử dụng một hệ thống ngôn ngữ đa phong cách. Ngôn ngữ trần thuật giản dị, gần gũi theo phong cách Hemingway, câu văn ngắn, rõ ràng. Ngôn ngữ nhân vật được cá tính hóa cao độ, phù hợp với hoàn cảnh giao tiếp. Ví dụ, khi trò chuyện với đồng bào lao động, ngôn ngữ của Người mộc mạc, dễ hiểu; khi tranh luận tại Đại hội Tua, ngôn ngữ lại sắc bén, đầy tính chiến đấu. Sự kết hợp này tạo nên một văn phong hấp dẫn, có chiều sâu.

4.2. Bút pháp tả cảnh ngụ tình thể hiện vẻ đẹp tâm hồn Hồ Chí Minh

Hoàng Quảng Uyên đã vận dụng rất thành công bút pháp tả cảnh ngụ tình, một bút pháp quen thuộc trong văn học cổ điển, để khắc họa thế giới nội tâm phong phú của nhân vật. Thiên nhiên và xã hội nơi xứ người không chỉ là bối cảnh mà còn là tấm gương phản chiếu tâm trạng, suy tư của Nguyễn Ái Quốc. Cảnh bến cảng tấp nập, những con phố hoa lệ của Paris, hay sự hùng vĩ của tượng Nữ thần Tự do đều gợi lên trong lòng người thanh niên yêu nước những suy ngẫm sâu sắc về tự do, bình đẳng và thân phận của các dân tộc thuộc địa. Qua đó, vẻ đẹp tâm hồn Hồ Chí Minh được bộc lộ một cách tinh tế: một tâm hồn nhạy cảm, yêu thiên nhiên, nhưng trên hết là một trái tim luôn trăn trở vì vận mệnh dân tộc. Cảnh vật bên ngoài trở thành phương tiện để tác giả khám phá chiều sâu bên trong của hình tượng, làm cho nhân vật trở nên gần gũi và giàu tính nhân văn hơn.

4.3. Giọng điệu trữ tình và sự kết hợp giữa chất thép và chất tình

Giọng điệu chủ đạo trong tiểu thuyết là giọng trữ tình, ngợi ca, thể hiện tình cảm kính yêu, ngưỡng mộ của tác giả dành cho Bác Hồ. Giọng điệu này thấm đẫm trong từng trang viết, từ lời trần thuật đến những đoạn miêu tả nội tâm. Tuy nhiên, tác phẩm không chỉ có chất thơ mà còn có chất thép và chất tình hòa quyện. Chất thép được thể hiện qua ý chí sắt đá, sự kiên định, lập trường cách mạng vững vàng của Nguyễn Ái Quốc trước kẻ thù và khó khăn. Chất tình là tình yêu thương bao la dành cho đồng bào, cho những người cùng khổ trên khắp thế giới, là sự tinh tế, nhân hậu trong cách ứng xử. Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa hai yếu tố này đã tạo nên một hình tượng cân bằng, toàn vẹn: vừa là một chiến sĩ cộng sản kiên cường, vừa là một con người giàu lòng trắc ẩn. Đây chính là nét đặc sắc trong nghệ thuật xây dựng nhân vật của Hoàng Quảng Uyên, giúp hình tượng Bác trở nên đa chiều và sống động.

V. Kết quả Hình tượng Nguyễn Ái Quốc vừa vĩ đại vừa gần gũi

Nghiên cứu của luận văn đã đi đến kết luận quan trọng: thông qua tiểu thuyết Trông vời cố quốc, nhà văn Hoàng Quảng Uyên đã xây dựng thành công một hình tượng Nguyễn Ái Quốc vừa vĩ đại, phi thường, vừa chân thực, gần gũi. Sự vĩ đại của Người được thể hiện ở tư tưởng lớn, tầm nhìn vượt thời đại, ý chí sắt đá và nghị lực phi thường trong hành trình tìm đường cứu nước. Người không chỉ là một nhà hoạt động cách mạng mà còn là một nhà tư tưởng, người đã tìm ra con đường giải phóng duy nhất đúng đắn cho dân tộc. Tuy nhiên, tác phẩm không thần thánh hóa nhân vật. Sự gần gũi, đời thường được thể hiện qua những chi tiết dung dị: những ngày lao động vất vả để kiếm sống, những giây phút suy tư, trăn trở, nỗi nhớ quê hương da diết, và cả những khoảnh khắc hài hước, dí dỏm. Bằng cách đan xen giữa cái phi thường và cái bình dị, Hoàng Quảng Uyên đã mang đến một hình tượng lãnh tụ toàn vẹn, có sức lay động mạnh mẽ. Đây là đóng góp quan trọng của tác giả, làm mới và làm sâu sắc thêm hình tượng Bác Hồ trong văn học Việt Nam hiện đại, đồng thời khẳng định giá trị nội dung Trông vời cố quốc trong việc giáo dục thế hệ trẻ về lòng yêu nước của Bác Hồ.

5.1. Đóng góp của Hoàng Quảng Uyên trong việc làm mới hình tượng Bác

Đóng góp lớn nhất của Hoàng Quảng Uyên là đã tìm ra một hướng đi riêng, một cách tiếp cận mới mẻ để làm mới một đề tài vốn đã quen thuộc. Ông không chỉ tái hiện các sự kiện lịch sử mà tập trung khai thác chiều sâu tâm hồn, dòng chảy tư tưởng của nhân vật. Việc để Nguyễn Ái Quốc liên tục “đối thoại” với các nhà tư tưởng, với lịch sử và với chính bản thân mình đã tạo ra một không gian nghệ thuật giàu chất trí tuệ. Qua đó, người đọc hiểu được quá trình hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh không phải là một sự mặc khải mà là một quá trình tìm tòi, chiêm nghiệm, đấu tranh đầy gian khổ. Bằng cách này, Hoàng Quảng Uyên đã “giải thiêng” hình tượng lãnh tụ theo hướng tích cực, đưa Bác từ một biểu tượng trở thành một con người bằng xương bằng thịt, với những suy tư và cảm xúc rất đời thường. Đây là một đóng góp có ý nghĩa, giúp hình tượng Nguyễn Ái Quốc trong Trông vời cố quốc trở nên chân thật và thuyết phục hơn.

5.2. Giá trị nội dung Trông vời cố quốc và bài học thực tiễn

Tiểu thuyết Trông vời cố quốc mang trong mình những giá trị nội dung sâu sắc và những bài học thực tiễn quý báu. Về giá trị nội dung, tác phẩm là một thiên hùng ca về lòng yêu nước, về tinh thần tự lực tự cường và ý chí vượt khó. Hình tượng Nguyễn Ái Quốc là tấm gương sáng ngời về tinh thần học tập không ngừng, học trong sách vở, học trong thực tiễn, học từ bạn bè và cả kẻ thù. Về bài học thực tiễn, tác phẩm góp phần quan trọng vào việc giáo dục lý tưởng cách mạng, bồi đắp lòng yêu nước và tự hào dân tộc cho các thế hệ, đặc biệt là thế hệ trẻ. Trong bối cảnh hiện nay, việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh là một nhiệm vụ trọng tâm. Tác phẩm chính là một tài liệu học tập sinh động, giúp mỗi người hiểu sâu sắc hơn về cuộc đời và sự hy sinh cao cả của Bác, từ đó củng cố niềm tin vào con đường mà Đảng và Bác Hồ đã lựa chọn.

VI. Hướng đi tương lai cho đề tài hình tượng Nguyễn Ái Quốc trong văn học

Thành công của luận văn và tiểu thuyết Trông vời cố quốc đã mở ra những hướng đi mới đầy hứa hẹn cho các nhà văn khi tiếp cận đề tài về lãnh tụ. Thay vì chỉ tập trung vào những sự kiện lịch sử lớn lao, các tác phẩm trong tương lai có thể mạnh dạn khai thác sâu hơn những góc nhìn đời thường, những khía cạnh nhân văn trong con người Bác. Văn học có thể khám phá những mối quan hệ của Người với bạn bè quốc tế, với những người đồng chí, hay những khoảnh khắc tĩnh lặng trong tâm hồn Người giữa những biến động của thời cuộc. Việc khai thác hình ảnh người tù cách mạng trong tập thơ Nhật ký trong tù bằng ngôn ngữ tiểu thuyết cũng là một hướng đi tiềm năng, giúp độc giả cảm nhận rõ hơn sự hòa quyện giữa chất thép và chất tình trong con người Bác. Hơn nữa, việc đặt hình tượng Nguyễn Ái Quốc trong sự đối sánh với các vĩ nhân khác trên thế giới sẽ giúp làm nổi bật tầm vóc quốc tế của Người. Văn học cần tiếp tục sứ mệnh của mình là làm cho hình tượng Bác Hồ sống mãi trong lòng các thế hệ, không chỉ như một lãnh tụ vĩ đại mà còn như một người thầy, một người cha, một tấm gương đạo đức sáng ngời để học tập và noi theo, qua đó làm cho tư tưởng của Người lan tỏa mạnh mẽ hơn nữa.

6.1. Khai thác những góc nhìn đời thường của hình ảnh người tù cách mạng

Một hướng đi nhiều tiềm năng cho các sáng tác tương lai là đi sâu khai thác hình ảnh người tù cách mạng. Giai đoạn Bác bị giam cầm trong các nhà tù của Tưởng Giới Thạch, được ghi lại trong tập thơ Nhật ký trong tù, là một giai đoạn đặc biệt, nơi chất thép và tinh thần lạc quan cách mạng của người chiến sĩ được thử thách đến tột cùng. Mặc dù thơ chữ Hán của Hồ Chí Minh đã thể hiện rất rõ điều này, nhưng việc chuyển thể những cảm xúc, suy tư đó thành văn xuôi, thành một câu chuyện tiểu thuyết sẽ mang lại một hiệu ứng cảm thụ mới. Các nhà văn có thể khám phá những chi tiết đời thường trong tù: mối quan hệ của Người với các bạn tù, cách Người vượt qua bệnh tật, đói rét, và trên hết là phong thái ung dung tự tại giữa cảnh ngục tù. Hướng khai thác này sẽ giúp công chúng hiểu thêm về sức mạnh nội tâm phi thường của Bác, một con người luôn giữ vững niềm tin và phẩm giá trong hoàn cảnh khắc nghiệt nhất.

6.2. Tầm quan trọng của việc học tập và làm theo tấm gương Bác

Cuối cùng, các tác phẩm văn học về Bác Hồ, như Trông vời cố quốc, có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc thúc đẩy việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách của Người. Văn học có một sức mạnh to lớn trong việc truyền cảm hứng và tác động đến tình cảm, nhận thức của con người. Thay vì những bài học lý thuyết, một câu chuyện văn học sống động, một hình tượng Nguyễn Ái Quốc gần gũi sẽ dễ dàng đi vào lòng người hơn. Các tác phẩm này không chỉ giúp thế hệ trẻ hiểu về lịch sử, về công lao của Bác, mà còn giúp họ học được những bài học cụ thể về nghị lực sống, về tinh thần cống hiến, về lối sống giản dị, khiêm tốn. Vì vậy, việc tiếp tục sáng tác và quảng bá những tác phẩm văn học có giá trị về Bác Hồ là một nhiệm vụ văn hóa, chính trị quan trọng, góp phần xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn, đúng như mong muốn của Người.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghiên cứu hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh trong văn học nghệ thuật là một đề tài mang ý nghĩa khoa học và giá trị tư tưởng sâu sắc. Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam mã số 8 22 01 21 của tác giả Trần Phúc Vĩnh, dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Lưu Khánh Thơ tại Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên năm 2019, tập trung khảo sát tác phẩm Trông vời cố quốc của nhà văn dân tộc Tày Hoàng Quảng Uyên. Đề tài trực tiếp gắn kết với việc triển khai Chỉ thị số 05-CT/TW ngày 15/5/2016 của Bộ Chính trị về việc đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh.

Vấn đề cốt lõi của công trình là giải mã quá trình xây dựng hình tượng lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trong giai đoạn 30 năm bôn ba tìm đường cứu nước từ năm 1911 đến năm 1941. Trước đó, nhà văn Hoàng Quảng Uyên đã hoàn thành bộ ba tiểu thuyết lịch sử đồ sộ dày gần 2000 trang gồm Mặt trời Pắc Bó xuất bản năm 2010, Giải phóng xuất bản năm 2013 và Trông vời cố quốc xuất bản năm 2017. Trong khi các công trình trước đây chỉ khảo sát từng giai đoạn riêng lẻ, luận văn này là công trình học thuật đầu tiên đánh giá toàn diện hình tượng Bác Hồ ở cả hai bình diện nội dung tư tưởng và thủ pháp nghệ thuật trong cuốn tiểu thuyết đầu tiên của bộ ba. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện rõ nét qua việc cung cấp nguồn ngữ liệu chuẩn xác phục vụ 100% chương trình văn học địa phương và công tác tuyên giáo tại các tỉnh miền núi phía Bắc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống lý thuyết thi pháp học hiện đại và lý thuyết thể loại tiểu thuyết lịch sử được đúc kết từ các nhà nghiên cứu đầu ngành như Lê Bá Hán, Trần Đình Sử và Phan Cự Đệ. Khung nghiên cứu tập trung làm rõ bản chất của tiểu thuyết lịch sử như một hình thức tự sự cỡ lớn lấy sự thật lịch sử làm điểm tựa để kiến tạo hình tượng nghệ thuật độc đáo.

Ba khái niệm then chốt được triển khai xuyên suốt gồm:

• Hình tượng nghệ thuật: Khách thể đời sống được tái tạo thông qua năng lực tưởng tượng và cá tính sáng tạo của nhà văn.
• Tiểu thuyết lịch sử: Thể loại văn xuôi vừa đảm bảo tính chân thực của biến cố quá khứ vừa khai thác chiều sâu đời tư nhân vật.
• Tính chân thật nghệ thuật: Sự dung hòa giữa cứ liệu lịch sử khách quan và hư cấu thẩm mỹ.

Trong sự đối sánh giữa hai khuynh hướng sáng tác tiểu thuyết lịch sử đương đại, công trình khẳng định tác phẩm của Hoàng Quảng Uyên thuộc khuynh hướng tôn trọng tối đa sự kiện lịch sử với tỷ lệ bám sát niên biểu lịch sử đạt mức tuyệt đối, hư cấu có chừng mực trong phạm vi tâm lý và lời thoại nhân vật.

Phương pháp nghiên cứu

Cỡ mẫu khảo sát trọng tâm của luận văn là toàn bộ văn bản tiểu thuyết Trông vời cố quốc dày 550 trang do Nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên ấn hành năm 2017. Để bảo đảm tính bao quát và độ tin cậy khoa học, mẫu khảo sát mở rộng đối sánh với hơn 10 tác phẩm văn xuôi và trường ca tiêu biểu viết về Bác của các tác giả như Sơn Tùng, Hồ Phương, Cao Năm, Tố Hữu và Chế Lan Viên.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm tập trung vào các lát cắt lịch sử tiêu biểu giai đoạn 1911 - 1941. Luận văn kết hợp chặt chẽ 3 phương pháp nghiên cứu chủ đạo:

• Phương pháp lịch sử - xã hội: Đặt hình tượng nhân vật vào đúng bối cảnh phong trào công nhân quốc tế và tình hình xã hội thuộc địa đầu thế kỷ XX.
• Phương pháp cấu trúc - hệ thống: Xem xét tác phẩm trong mối liên hệ hữu cơ với bộ ba tiểu thuyết 43 năm lịch sử cách mạng của tác giả.
• Phương pháp loại hình: Khảo sát tác phẩm dựa trên đặc trưng thi pháp của thể loại tiểu thuyết lịch sử.

Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này nhằm đảm bảo tính khách quan đa chiều, giúp tách biệt ranh giới giữa tư liệu lịch sử thuần túy và sáng tạo văn chương độc lập.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, luận văn làm nổi bật hình tượng người thanh niên trí thức yêu nước dấn thân từ ngày 5/6/1911 trên con tàu Latouche-Tréville. Nhân vật Văn Ba hiện lên chân thực qua những công việc nặng nhọc như phụ bếp, thợ rửa ảnh, cào tuyết và làm báo. Bản lĩnh kiên cường giúp Người vượt qua mạng lưới bủa vây của 4 mật thám sừng sỏ là Jean, Désiré, Dvère và Edouard cùng lời đe dọa trực tiếp từ Bộ trưởng Thuộc địa Albert Sarraut.

Thứ hai, tác phẩm khắc họa tầm vóc vĩ nhân có tư duy vượt thời đại. Qua quan sát thực tế tại Mỹ năm 1912 và Pháp năm 1919, Nguyễn Ái Quốc nhận rõ bản chất nửa vời của cách mạng tư sản năm 1776 và năm 1789. Việc tiếp nhận Luận cương của Lênin vào tháng 7/1920 và tham gia sáng lập Đảng Cộng sản Pháp vào tháng 12/1920 là bước ngoặt quyết định. Người đã vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác vào điều kiện xã hội Việt Nam nơi có hơn 90% dân số là nông dân nghèo khổ qua hình tượng con đỉa hai vòi giàu tính thuyết phục.

Thứ ba, luận văn chứng minh thành công của tác giả trong nghệ thuật khắc họa nội tâm. Hình ảnh người chiến sĩ cộng sản luôn hướng về cội nguồn được tái hiện xúc động qua ký ức về gia đình, tiếng ru quê hương và những nỗ lực vượt bậc chuyển báo Người cùng khổ về nước.

Thảo luận kết quả

Khi đặt Trông vời cố quốc bên cạnh Búp sen xanh của Sơn Tùng hay Cha và con của Hồ Phương, điểm khác biệt mang tính đột phá là Hoàng Quảng Uyên đã lấp đầy khoảng trống 30 năm hoạt động hải ngoại vốn rất hiếm tư liệu văn học. Nhà văn đã chuyển tải thành công chân dung vị lãnh tụ vĩ đại nhưng dung dị, mang đậm cốt cách nhân gian của người Việt Nam.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  CƠ CẤU PHÂN BỐ GIỌNG ĐIỆU NGHỆ THUẬT                  |
+-----------------------------------+-------------------------------------+
| Tuyến giọng điệu                  | Tỷ lệ ước tính trong văn bản       |
+-----------------------------------+-------------------------------------+
| Trữ tình ngợi ca, thành kính      | Khoảng 60%                          |
| Hoài niệm, tha thiết về quê hương | Khoảng 25%                          |
| Hài hước, hóm hỉnh dân gian       | Khoảng 15%                          |
+-----------------------------------+-------------------------------------+

Dữ liệu khảo sát từ hơn 30 chương sách có thể được hệ thống hóa trực quan thông qua bảng phân tích tần suất xuất hiện của các sắc thái giọng điệu. Việc phân bổ khoảng 60% dung lượng cho giọng điệu ngợi ca kết hợp hài hòa cùng 15% giọng điệu hóm hỉnh mang phong vị Trạng Quỳnh đã giúp hình tượng nhân vật tránh được nguy cơ công thức hóa, tạo nên sức lôi cuốn tự nhiên cho trang viết lịch sử.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát huy tối đa giá trị học thuật và thực tiễn của công trình nghiên cứu, 4 giải pháp trọng tâm được đề xuất thực hiện:

1. Đưa các trích đoạn tiêu biểu của tiểu thuyết Trông vời cố quốc vào 100% chương trình giảng dạy Ngữ văn và tài liệu giáo dục địa phương tại các trường phổ thông trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên và Cao Bằng trong niên khóa 2024 - 2025 do Sở Giáo dục và Đào tạo chủ trì.
2. Xây dựng 1 bộ cẩm nang điện tử tích hợp các luận điểm nghiên cứu hình tượng Bác Hồ phục vụ 100% báo cáo viên cấp ủy nhằm nâng cao 30% hiệu quả tuyên truyền Chỉ thị 05-CT/TW trong năm 2025 do Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy triển khai.
3. Tổ chức ít nhất 2 hội thảo chuyên đề cấp khu vực về thi pháp tiểu thuyết lịch sử các dân tộc thiểu số trong giai đoạn 2025 - 2026 do Hội Văn học Nghệ thuật các Dân tộc thiểu số Việt Nam phối hợp thực hiện.
4. Triển khai kế hoạch số hóa 100% cơ sở dữ liệu nghiên cứu và trích dẫn văn học về Chủ tịch Hồ Chí Minh trên nền tảng thư viện thông minh của Đại học Thái Nguyên trước quý 4 năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình là nguồn tài liệu học thuật giá trị cho 4 nhóm bạn đọc trọng tâm:

• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Khoa học Xã hội: Hơn 500 sinh viên chuyên ngành Ngữ văn và Lịch sử có thể sử dụng công trình làm khung tham chiếu phương pháp luận về thi pháp học và phân tích tiểu thuyết lịch sử.
• Giáo viên môn Ngữ văn bậc Trung học phổ thông: Khai thác trực tiếp các phân tích nghệ thuật để làm phong phú bài giảng về văn học cách mạng và chủ đề học tập tư tưởng Hồ Chí Minh.
• Cán bộ tuyên giáo và đội ngũ báo cáo viên chính trị: Ứng dụng nguồn dẫn chứng lịch sử sinh động để xây dựng bài giảng chuyên đề chính trị giàu sức thuyết phục và chiều sâu cảm xúc.
• Nhà nghiên cứu văn hóa và bạn đọc yêu thích tiểu thuyết lịch sử: Tiếp cận góc nhìn mới mẻ về phong cách sáng tác của nhà văn dân tộc thiểu số Hoàng Quảng Uyên và nghệ thuật tái hiện nhân vật lãnh tụ.

Câu hỏi thường gặp

1. Điểm mới cốt lõi của luận văn so với các công trình nghiên cứu trước đó là gì?
   Luận văn là công trình đầu tiên khảo sát chuyên sâu tiểu thuyết Trông vời cố quốc (2017), bao quát trọn vẹn 30 năm hoạt động cách mạng ở nước ngoài của Bác từ năm 1911 đến năm 1941, trong khi các đề tài trước đó chỉ nghiên cứu 2 tập tiểu thuyết sau của Hoàng Quảng Uyên.

2. Tác phẩm thuộc khuynh hướng sáng tác tiểu thuyết lịch sử nào?
   Tác phẩm kiên định theo khuynh hướng tôn trọng tối đa sự thật lịch sử khách quan. Nhà văn tuân thủ nghiêm ngặt hệ thống niên biểu và sự kiện lịch sử có thật, chỉ vận dụng hư cấu nghệ thuật ở mức độ hợp lý để tái hiện thế giới nội tâm và hội thoại nhân vật.

3. Hình tượng Nguyễn Ái Quốc được khắc họa qua những sắc thái thẩm mỹ nào?
   Hình tượng nhân vật kết hợp nhuần nhuyễn giữa phẩm chất vĩ nhân có tầm nhìn thời đại và nét bình dị, đời thường của người con đất Việt. Nhân vật toát lên sự thông tuệ của chủ nghĩa Mác cùng nét hài hước, hóm hỉnh của văn hóa dân gian truyền thống.

4. Tác giả Hoàng Quảng Uyên có phương pháp tiếp cận tư liệu như thế nào?
   Nhà văn đã dành hơn 10 năm sưu tầm tư liệu thực địa, trong đó có chuyến công tác đặc phái sang Trung Quốc năm 2006 để khảo sát chặng đường hoạt động của Bác, tạo nền tảng tư liệu vững chắc cho bộ tiểu thuyết gần 2000 trang.

5. Luận văn đóng góp gì cho công tác tuyên truyền tư tưởng chính trị hiện nay?
   Luận văn cung cấp hệ thống luận cứ văn học vững chắc, góp phần cụ thể hóa việc thực hiện Chỉ thị 05-CT/TW của Bộ Chính trị thông qua những câu chuyện sinh động, giúp việc học tập phong cách Hồ Chí Minh trở nên tự nhiên và sâu sắc.

Kết luận

• Luận văn khẳng định thành công xuất sắc của nhà văn Hoàng Quảng Uyên trong việc tái hiện hình tượng Nguyễn Ái Quốc giai đoạn 1911 - 1941.
• Công trình hệ thống hóa toàn diện các phương thức nghệ thuật xây dựng nhân vật từ kết cấu tiểu thuyết, ngôn ngữ miêu tả đến giọng điệu trần thuật.
• Đề tài khẳng định bước trưởng thành vượt bậc của nền văn xuôi các dân tộc thiểu số Việt Nam trong giai đoạn Đổi mới.
• Kết quả nghiên cứu tạo nguồn ngữ liệu chuẩn mực phục vụ trực tiếp công tác giáo dục truyền thống và tuyên giáo chính trị.
• Kế hoạch giai đoạn 2025 - 2030 định hướng mở rộng nghiên cứu liên ngành giữa văn học, sử học và thi pháp học dân tộc học.

Độc giả quan tâm và các nhà nghiên cứu hãy liên hệ Trung tâm Học liệu Đại học Thái Nguyên để tiếp cận toàn văn luận văn thạc sĩ khoa học đặc sắc này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 KHÁI LƯỢC VỀ VẤN ĐỀ HÌNH TƯỢNG NGUYỄN ÁI QUỐC- HỒ CHÍ MINH TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI 1. Hình tượng Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh trong văn học Việt Nam hiện đại 1. Hình tượng Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh trong văn học giai đoạn 1945 – 1975 1. Bối cảnh lịch sử - văn hóa - xã hội Văn học Việt Nam là một dòng chảy không ngừng, tùy thuộc vào bối cảnh lịch sử - văn hóa - xã hội mỗi giai đoạn mà văn học có những hướng phát triển, đặc điểm, diện mạo riêng của nó.

Văn học Viêt Nam giai đoạn 1945- 1975 phát triển trong bối cảnh lịch sử - văn hóa - xã hội đặc biệt. Dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam, chúng ta đã làm cuộc cách mạng Tháng 8 năm 1945 thành công, đưa dân tộc Việt Nam từ thân phận nô lệ trở thành dân tộc tự do, đưa nước Việt Nam từ nước thuộc địa trở thành nước độc lập. Nhưng ngay sau đó, chúng ta phải bước vào hai cuộc trường kỳ kháng chiến: Chín năm kháng chiến chống thực dân Pháp hào hùng (1946- 1954), hơn hai mươi năm chống Mỹ cứu nước gian khổ (1954- 1975). Với tinh thần “Trường kỳ kháng chiến, nhất định thắng lợi”, “Không có gì quý hơn độc lập, tự do!”, “Đánh cho Mỹ cút, đánh cho Ngụy nhào!” (lời Hồ Chí Minh), dưới ngọn cờ của Đảng quang vinh và Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại cả dân tộc đoàn kết đấu trang để đến thắng lợi vào 30/4/1975.

Văn học Việt Nam đã phát triển trong hoàn cảnh lịch sử - văn hóa - xã hội đặc biệt ấy và đã hoàn thành sứ mệnh của mình trước dân tộc, đất nước. Các nhà văn, nhà thơ trong những năm kháng chiến, trước khi cầm bút đều xác định quan điểm sáng tác: Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : [e-mail] “Nay ở trong thơ nên có thép Nhà thơ cũng phải biết xung phong” (Hồ Chí Minh) Và “Dẫu một cây chông trừ giặc Mỹ Hơn nghìn trang giấy luận văn chương” (Tố Hữu) Văn học phát triển trong điều kiện chiến tranh nên cũng mang những đặc điểm riêng. Đó là nền văn học chủ yếu vận động theo hướng cách mạng hoá, gắn bó sâu sắc với vận mệnh chung của đất nước, của dân tộc. Đề tài được tập trung phản ánh là hiện thực cách mạng sôi nổi trong hai cuộc kháng chiến và lao động dựng xây Chủ nghĩa xã hội.

Vì vậy, âm hưởng chủ đạo của văn học thời kỳ này là âm hưởng hào hùng, lãng mạn tràn đầy mơ ước, hướng tới tương lai tươi sáng “Trán cháy rực nghĩ trời đất mới Lòng ta bát ngát ánh bình minh” (Nguyễn Đình Thi) hoặc “Từ trong đổ nát hôm nay Ngày mai đã đến từng giây từng giờ” (Tố Hữu) Các tác phẩm tập trung ca gợi Đảng quang vinh, Bác Hồ kính yêu! Sự lãnh đạo của Đảng, của Bác Hồ sẽ mang lại ấm no, tự do, hạnh phúc. “Ôi Việt Nam hai tiếng diệu kì Một tiếng Đảng vang lên kiêu hãnh Ta suốt đời nguyện là người lính Dưới cờ Đảng thân yêu Gieo mầm thơ trên cuộc sống phì nhiêu” (Hoàng Trung Thông) Và “Tháp Mười đẹp nhất bông sen Việt Nam đẹp nhất có tên Bác Hồ” (Bảo Định Giang) Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : [e-mail] Có thể nói văn học Việt Nam giai đoạn 1945- 1975 đã hoàn thành sứ mệnh của mình, đó là bám sát hiện thực xã hội chủ nghĩa, tuyên truyền chủ nghĩa anh hùng cách mạng, đấu tranh thống nhất nước nhà. Hình tượng Nguyễn Ái Quốc- Hồ Chí Minh trong văn học giai đoạn 1945- 1975 Trong cuốn Từ điển thuật ngữ Văn học, nhà nghiên cứu Lê Bá Hán- Trần Đình Sử- Nguyễn Khắc Phi cho rằng “Hình tượng nghệ thuật chính là các khách thể đời sống được nghệ sỹ tái hiện bằng tưởng tượng sáng tạo trong những tác phẩm nghệ thuật… Nói tới hình tượng nghệ thuật người ta thường nghĩ tới hình tượng con người… Hình tượng nghệ thuật tái hiện cuộc sống, nhưng không phải sao chép y nguyên những hiện tượng có thật, mà là tái hiện có chọn lọc, sáng tạo thông qua trí tưởng tượng và tài năng của nghệ sỹ, sao cho các hình tượng truyền lại được ấn tượng sâu sắc… Hình tượng nghệ thuật vừa có giá trị thể hiện những nét cụ thể, cá biệt không lặp lại, lại vừa có khả năng khái quát, làm bộc lộ được bản chất của một loại người hay một quá trình đời sống theo quan điểm của nghệ sĩ ” [20, tr. Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh là nhân vật lịch sử, là lãnh tụ của dân tộc, là linh hồn của hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ.

Thời đại Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh sống, lãnh đạo cách mạng Việt Nam được gọi là “Thời đại Hồ Chí Minh”. Vì vậy, sáng tác về lãnh tụ chiến một vị trí trang trọng trong văn học thời kỳ này. Có thể nhận thấy, những tác giả viết về Bác thường là những người đã được trực tiếp gặp Bác, được nghe kể về Bác và sống “cùng thời” với Bác. Đội ngũ sáng tác rất đông đảo có thể là các nhà văn, nhà thơ đã thành danh và trưởng thành trước cách mạng như Tố Hữu, Xuân Diệu, Chế Lan Viên, Nam Cao hay những cây bút trưởng thành trong kháng chiến chống thực dân Pháp, chống đế quốc Mỹ như Minh Huệ, Nguyễn Đình Thi, Bàn Tài Đoàn… Có thể nói, hầu hết những người cầm bút thời kỳ kháng chiến đều có những sáng tác về lãnh tụ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : [e-mail] Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh, có tác giả sáng tác nhiều và có nhiều tác phẩm thành công, khẳng định được tên tuổi của mình khi viết về đề tài lãnh tụ như Tố Hữu, Chế Lan Viên, Minh Huệ,… Hình tượng Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh được thể hiện ở nhiều thể loại văn học khác nhau như truyện, ký, tiểu thuyết… nhưng ở thể loại thơ là thành công hơn cả.

Có lẽ thơ là thể loại phản ánh được nhanh nhất, thời sự nhất những con người, sự việc đang diễn ra, trong khi một số thể loại khác cần “độ lùi thời gian nhất định”. Qua những trang viết của mình, các nhà văn nhà thơ tập trung xây dựng hình tượng Nguyễn Ái Quốc- Hồ Chí Minh ở những khía cạnh chính sau: Thứ nhất, Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh đã hy sinh cuộc sống riêng để vì độc lập của tổ quốc, vì hạnh phúc của nhân dân. Trước cảnh nước mất nhà tan, trong khi mà rất nhiều người trong chúng ta còn đang lo cho bản thân mình, bằng lòng với “hạnh phúc nhỏ hẹp” như nhà thơ Chế Lan Viên khẳng định trong bài Tiếng hát con tàu: “Lũ chúng ta ngủ trong giường chiếu hẹp Giấc mơ con đè nát cuộc đời con! Hạnh phúc đựng trong một tà áo đẹp! Một mái nhà yên rủ bóng xuống tâm hồn” [21, tr.101] Ngày 5/6/1911, tại bến cảng Nhà Rồng, Người đã ra đi tìm đường cứu nước. Tại phương trời xa, Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh chịu bao cay đắng để tìm đường đi cho dân tộc.

Trong cuốn Trông vời cố quốc, Hoàng Quảng Uyên viết “Công việc của phụ bếp nặng nhọc và vất vả ngay cả với những người khỏe mạnh là một thử thách với một thanh niên dánh thư sinh như Văn Ba. Công việc nối tiếp công việc, chưa xong việc này đã có người sai việc khác. quét dọn nhà bếp, đốt lửa trong các lò, khuân than, xuống hầm tàu lấy rau, thịt, cá, nước đá. vừa làm những việc không tên bất cứ lúc nào” [65, tr.

Ba mươi năm bôn ba ở nước ngoài tìm đường cứu nước với biết bao Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : [e-mail] đắng cay, rồi sau đó bước vào hai cuộc kháng chiến gian khổ, tất cả vì dân vì nước, như Người tâm sự "Tôi chỉ có một sự ham muốn, ham muốn tột bậc, là làm sao cho nước ta được hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành". Thứ hai, Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh là lãnh tụ cách mạng, người cầm lái con thuyền cách mạng Việt Nam. Các nhà văn, nhà thơ tập trung khắc họa hình ảnh vị lãnh tụ tối cao của Đảng, của dân tộc: Người là hiện thân của độc lập, tự do và hòa bình; Người đưa con thuyền cách mạng Việt Nam đến với bến bờ vinh quang, hạnh phúc. Nhà thơ Tố Hữu trong bài Sáng tháng năm (sáng tác năm 1951) viết: “Người ngồi đó, với cây chì đỏ Vạch đường đi, từng bước, từng giờ ….

Bác bảo đi, là đi Bác bảo thắng là thắng…” [16, tr.252- 253] Và nhà thơ Tố Hữu tiếp tục khẳng định trong bài Việt Bắc (sáng tác năm 1954), hình tượng lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh là hiện thân của niềm tin vào tương lai chiến thắng trong cuộc “Trường kỳ kháng chiến nhất định thắng lợi!” “Ở đâu u ám quân thù Nhìn lên Việt Bắc Cụ Hồ sáng soi Ở đâu đau đớn giống nòi Trông về Việt Bắc mà nuôi chí bền” [16, tr.269] Nhà văn Nam Cao trong tác phẩm Đôi mắt (viết năm 1948) đã để văn sỹ Hoàng đánh giá về Ông Cụ (Hồ Chí Minh) trong cuộc trò chuyện với nhà văn Độ như sau: “Ấy đấy, tôi bi lắm. Cứ quan sát kỹ thì rất nản. Nhưng tôi chưa nản có lẽ chỉ vì tôi tin vào ông Cụ. Tôi cho rằng cuộc Cách mạng tháng Tám cũng như cuộc kháng chiến hiện nay chỉ ăn vì người lãnh đạo cừ.

Hồ Chí Minh Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : [e-mail] đáng lẽ phải cứu vãn một nước như thế nào kia, mới xứng tài. Phải cứu một nước như nước mình kể cũng khổ cho ông Cụ lắm. Anh tính tượng trưng cho phong trào giải phóng cả một cái đệ tứ cường quốc là Ðại Pháp, mà chỉ có đến thằng Ðờ-Gôn. Tôi nhắc đến tên mấy nhân vật kháng chiến khác của Pháp, còn đáng tiêu biểu bằng mấy Ðờ-Gôn.

Anh lắc đầu: - Bằng thế nào được Hồ Chí Minh! Và anh tiếp: - Ông Cụ làm những việc nó cừ quá, đến nỗi tôi cứ cho rằng dù dân mình có tồi đi nữa, ông Cụ xoay quanh rồi cũng cứ độc lập như thường”.