mở đầu cho thơ Việt Nam hiện đại. Tản Đà là người thứ nhất đã có can đảm làm thi sĩ, đã làm thi sĩ một cách đường hoàng, bạo dạn, dám giữ một bản ngã, dám có một cái tôi” (báo Ngày nay, 17-6-1939). Còn Hoài Thanh đã xếp Tản Đà vào vị trí ngƣời dạo những khúc dạo đầu cho cuộc hòa nhạc thơ mới đang sắp sửa. Hoài Thanh còn trân trọng dẫn hai bài thơ Thề non nước và Tống biệt của Tản Đà đặt ở những trang đầu Thi nhân Việt Nam.
Ca ngợi nhƣ thế là rất tôn vinh rồi. Vậy mà nhà thi sĩ Tản Đà lại có thể 5 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn dùng những từ ngữ rất nặng nề với Thúy Kiều khi ông vịnh Tản Đà vịnh sự kiện Thúy Kiều đánh đàn hầu rƣợu Hồ Tôn Hiến: Tiếng sấm ân tình bốn mặt ran, Tướng quân chi tiếc cánh hoa tàn. Đôi làn nước mắt đôi làn sóng, Nửa đám ma chồng nửa tiệc quan. Tổng đốc có thương người bạc phận, Tiền Đường chưa chắc mả hồng nhan.
Trơ trơ nấm đất bờ sông nọ. Hồn có xa nghe thấy tiếng đàn Lời lẽ cay độc khiến nhà nghiên cứu Lê Đình Kỵ đã phải kêu lên: “Phải đợi đến khi bị gán cho người thổ quan, Kiều mới quyết định kết liễu đời mình. Ý Tản Đà là muốn Kiều phải chết theo Từ Hải ngay, nhưng giữa Tản Đà và Nguyễn Du, ai là kẻ bất cận nhân tình thì đã rõ” [24, tr. Tản Đà tỏ ra khá bảo thủ khi đánh giá phụ nữ.
Điều đó gián tiếp cho thấy sức sống dai dẳng của quan niệm đạo đức mà nhà nho áp đặt cho ngƣời phụ nữ. Ở đầu thế kỷ XX, ý kiến khen chê đạo đức Thúy Kiều cũng khá phức tạp. Theo nhà nghiên cứu Trần Nho Thìn, có những ý kiến khen ngợi Thúy Kiều nhƣ ý kiến của Phạm Quỳnh, Nguyễn Đôn Phục. Phạm Quỳnh viết “Kiều là một người đa tình, nhưng không đắm đuối vì tình, biết lấy nghĩa mà chế tình, thế là trúng với lý tưởng của đạo Nho.
Lại là người rất khôn ngoan, biết đường kính trọng, biết lời phải chăng, đáng lẽ ở đời phải êm thấm trót lọt lắm là phải, thế mà chỉ gặp những sự hoạn nạn khổ sở không biết ở đâu mà ra, bèn tin rằng bởi cái số phận đã định như thế, cái tiền duyên đã khiến như vậy, không sao mà cưỡng được, đành đem mình làm hy sinh cho vận mệnh, thế là khuynh hướng thiên về Phật” [57, tr. Nguyễn Đôn Phục lại nhấn mạnh giá trị giáo huấn đạo đức ở nhân vật Thúy Kiều coi đây là giá trị lớn nhất của tác phẩm, vƣợt mọi giá trị khác (nhƣ ngày nay ta gọi là giá trị nhân 6 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn đạo): “Xét ra trong Truyện Thuý Kiều, chỉ có hiếu nghĩa và đoan trang hai vẻ là đặc sắc mà thôi; còn thời nào hào hoa phong nhã; nào khuôn phép mối rường; nào côn quyền hơn sức; nào kinh luân gồm tài; nào mày râu thì sặc sỡ, áo quần thì bảnh bao; nào đá vàng cũng dám quyết, phong ba cũng dám liều; rút cục lại thời đều là kẻ có tội với nhân loại cả ”, và “ Lịch sử Thuý Kiều, những tình là tình; lịch sử Thuý Kiều, những oan nghiệt là oan nghiệt; những bọn nữ lưu đời sau xem Truyện Thuý Kiều, được soi qua cái mảnh gương oan nghiệt tầy liếp đó thực cũng nên khuyên nhau mà tu lại ít nhiều. Song đó cũng là sợ cái sóng tình ở trên nhân thế, nó thường lai láng vô cùng; chứ nhân vật cô Thuý Kiều thực cũng có một vẻ xứng đáng là nhân vật.Hiếu trung nhân nghĩa mà sung sướng, mà hiển vinh, hiếu trung nhân nghĩa cũng dễ; hiếu trung nhân nghĩa mà nguy hiểm, mà nhọc nhằn, hiếu trung nhân nghĩa mới khó; phải cái dây luân lý trông thấy rõ ràng, cái sức đạo đức co giữ bền chặt mới được” [57, tr. Nhà nho Ngô Đức Kế, Huỳnh Thúc Kháng cũng rất nghiêm khắc đối với đạo đức Thúy Kiều.
Ngô Đức Kế viết “một đôi thiếu niên nam nữ, đêm thanh người vắng, trèo tường trổ ngõ, ước hội chuyện trò với nhau, đối với phong hoá đạo đức đã là việc bất chính; mở đầu quyển sách như thế, dù sau có tô vẽ hiếu nghĩa gì đâu nữa cũng không đủ làm gương tốt cho đời” [57, tr. Trên báo Tiếng dân (s. 317 ngày 17-9-năm 1930), Huỳnh Thúc Kháng còn gay gắt hơn: “Cái con đĩ Kiều kia, có cái giá trị gì? Người tô vẽ Kiều kia có công đức gì mà hoan nghênh? Truyện Kiều chẳng qua là một lối văn chương mua vui mà thôi, chứ không phải là thứ sách học; mà nói cho đúng Truyện Kiều là thứ dâm thư, rõ không ích mà có hại…Hiện xã hội ta ngày nay mà diễn ra những tuồng thương phong bại tục kia, cái giống độc con đĩ Kiều gieo vào trong tư tưởng không phải ít” [chuyển dẫn theo Nguyễn Thế Anh, Một trường hợp trường tồn của tinh thần Nho giáo ở Việt Nam vào thế kỷ 20: Huỳnh Thúc Kháng và tờ báo Tiếng dân, Nghiên cứu Huế, tập 4-2002]. 7 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn Ai cũng biết là trong câu chuyện hai nhà nho yêu nƣớc nặng lời với Thúy Kiều có ẩn một hàm ý phê phán, đả kích Phạm Quỳnh, chủ bút báo Nam phong, ngƣời bị các cụ cho là phục vụ âm mƣu văn hóa của thực dân Pháp.
Nhƣng nhƣ nhà sử học Nguyễn Thế Anh đã nghiên cứu rất công phu lịch sử báo Tiếng dân và quan điểm văn học của cụ Huỳnh, cho rằng quan niệm bảo thủ của cụ thể hiện qua thái độ phê phán gay gắt của cụ đối với phong trào thơ Mới, với chủ nghĩa lãng mạn đƣơng thời và nhất là sự “khinh miệt” của cụ đối với Truyện Kiều [tr. Điều đáng chú ý là nhà thơ Lƣu Trọng Lƣ đã có bài Chiêu tuyết cho Vương Thúy Kiều, tranh luận nảy lửa với cụ Huỳnh và bênh vực Thúy Kiều. “Kiều gặp Kim Trọng cũng như cánh buồm gặp gió. Cánh buồm phải căng thẳng thì cái tình của Kiều cũng phải tiết ra một cách mãnh liệt.
Cái tình ấy là cái tình thiên nhiên, thuần tuý của giống tài hoa, tự đâu đưa đến, mầu nhiệm huyền bí… Nói tóm lại, muốn xét thân thế Kiều, chớ đứng hẳn trong những lễ giáo nghiêm khắc chật hẹp của Nho giáo; vì Kiều là một tín đồ trọn vẹn của Phật giáo”… [44, tr. Lê Đình Kỵ đã nghĩ đến nguyên nhân khiến nhân vật Truyện Kiều phức tạp: “Sở dĩ như thế là vì, với Nguyễn Du, đạo đức của Kiều không phải là vấn đề tư biện, mà do chính cuộc sống dưới chế độ cũ đặt ra, nó mang tính chất mâu thuẫn phức tạp của đời sống” [24, tr. Lý giải nguyên nhân vì sao nhân vật Thúy Kiều lại gây tranh luận gay gắt hồi đầu thế kỷ XX giữa các ý kiến phê bình, nhà nghiên cứu Phan Ngọc lại cho rằng đó là vì Nguyễn Du thƣờng áp dụng “thao tác phân tích tâm lý tàn nhẫn”. Phân tích tâm lý tàn nhẫn là gì? Phan Ngọc cho hay, đây là lối phân tích thực sự khoa học, khách quan.
Thúy Kiều là nhân vật đƣợc ông hết sức yêu quý “nhưng không phải vì thế mà ông buông tha nàng khi cần phải phân tích nội tâm của nàng” [36, tr. Ví dụ Nguyễn Du phân tích tâm lý Thúy Kiều khi nàng nghe lời dụ hàng của Hồ Tôn Hiến. Và Nguyễn Du đã 8 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn phân tích 7 yếu tố dẫn đến chủ nghĩa cơ hội ở Thúy Kiều nhƣ ngu (thật dạ tin ngƣời), tham (lễ nhiều), mất cảnh giác (nói ngọt dễ xiêu), sợ gian khổ, hy sinh cái sẵn có để chạy theo ảo tƣởng, tự lừa dối, tự biện hộ. Phan Ngọc cho là Nguyễn Du đã học lối phân tích tàn nhẫn này từ Phật giáo.
Từ đây, Phan Ngọc lý giải vì sao có các ý kiến mâu thuẫn nhau trong cách đọc nhân vật Thúy Kiều. Ông viết: “Người ta đã tranh cãi nhau về các nhân vật trong Truyện Kiều, nhưng lẽ ra cái điều phải xét đầu tiên đó là tại sao người ta chỉ tranh cãi nhau về các nhân vật này, mà không tranh cãi nhau về các nhân vật của Hoa Tiên, Phạm Công Cúc Hoa, Lục Vân Tiên , cũng như về mọi nhân vật trong mọi truyện nôm khác? … Câu trả lời chỉ có một. Đã chơi lối phân tích tàn nhẫn, thì nhất định nhân vật sẽ là một thao trường tranh cãi” [36, tr. Có nghĩa là theo Phan Ngọc, chính thủ pháp nghệ thuật phân tích tâm lý nghiệt ngã đã dẫn đến tính nhiều chiều, đa diện của nhân vật.
Tuy nhiên, ông cũng có một nhận xét khác rất đáng tham khảo cho chúng ta ở đây: “Đã đi con đường này (ý nói phân tích tâm lý tàn nhẫn) thì nhân vật không thể nào nằm gọn trong bất kỳ khung đạo lý nào có sẵn, và ta có thể lấy bất cứ khung đạo lý nào cũng được để khen cũng như để chê, để thán phục, cũng như để mạt sát” [36, tr. Trần Nho Thìn quan niệm: “Có những vấn đề của nhân vật mà theo chúng tôi không liên quan gì đến kỹ thuật miêu tả hay phương pháp sáng tác hiện thực chủ nghĩa mà thuộc về một phạm trù khác, phạm trù văn hoá. Chẳng hạn như việc Kiều khi thì từ chối cách thể hiện tình yêu của Kim Trọng có hơi hướng thân xác, khi thì lại hối tiếc vì đã không hết mình với Kim Trọng. Cả hai cách nghĩ này thực ra không mâu thuẫn mà chỉ thể hiện sự nhất quán ứng xử theo tình huống của Kiều đối với vấn đề của chữ Thân.
Cách nhìn của Kiều đối với chuyện thân xác rất khác với cách nhìn của các học thuyết Nho - Phật - đạo về thân. Trong xã hội Nho giáo hoá, những số 9 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn phận không mấy tốt đẹp thường chờ đợi những người phụ nữ nhẹ dạ trao thân cho người yêu mà Kiều đã từ chối sự quá đà của Kim Trọng. Nhưng khi rơi vào tay Mã Giám Sinh, Kiều lại ân hận vì đã từ chối Kim Trọng, cũng lại là ứng xử với vấn đề của chữ Thân. Vấn đề sống chết của Kiều cũng không thể cắt nghĩa rốt ráo nếu nhìn từ góc độ phương pháp sáng tác hay điểm nhìn nghệ thuật.
Vì lý giải vấn đề sống chết của nhân vật là lý giải sự lựa chọn thế ứng xử với thân xác của con người ở một nền văn hoá xác định.