CHƯƠNG 1: Truyện ngắn và truyện ngắn chiến tranh của E. Truyện ngắn Khi hỏi về định nghĩa truyện ngắn, nhà văn, nhà hoạt động chính trị tiến bộ, giáo sư người Đôminicana, Juan Bosch (sinh năm 1909), cho rằng: “Định nghĩa thế nào là một truyện ngắn rất khó, dễ chừng một nhà phê bình văn học xuất chúng cũng chưa chắc đã làm nổi”. Thực vậy, từ trước đến nay có rất nhiều định nghĩa về truyện ngắn: Từ điển văn học (NXB KHXH, Hà Nội 1984, Tập 2) và Từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa: “Đó là một hình thức tự sự nhỏ”, “Mô tả một khía cạnh nào đó của cuộc sống, ít nhân vật và sự kiện. Yếu tố quan trọng nhất là cô đúc, có dung lượng lớn và cách hành văn nhiều ẩn ý” [40, tr.
Định nghĩa của các từ điển ở trên không sai, nó phù hợp với truyện ngắn truyền thống nhưng chưa khái quát đặc trưng chủ yếu của truyện ngắn nói chung, nhất là truyện ngắn hiện đại. Nhà văn Mỹ, William Saroyan (sinh 1908), cho rằng: “Truyện ngắn, đó là một cái gì không cùng”, “Đó thật là một cái gì khơi mãi không hết… Tôi thấy không nên ràng buộc truyện ngắn vào các quy tắc nào hết. Nhà văn Tô Hoài nhận định: “truyện ngắn là một thể loại có tính chiến đấu mạnh”, “truyện ngắn chính là cách cưa lấy một khúc đời” và “truyện ngắn đòi hỏi hoàn thiện” [69, tr. Trong bài nói chuyện với học viên Trường viết văn Nguyễn Du vào tháng 12 năm 1995, Nguyên Ngọc đã phân tích khái niệm văn xuôi hư cấu để đưa ra khái niệm truyện ngắn.
Theo ông, truyện ngắn và tiểu thuyết đều là văn xuôi hư cấu (là cái khác với văn xuôi tư liệu như bút kí, phóng sự…), “truyện ngắn ngắn vì nó là tác phẩm nghệ thuật chưng cất, chứ không phải là nguyên liệu thô” [1, tr. Nguyên Ngọc còn đối chiếu các thuật ngữ để làm nổi bật khái niệm truyện ngắn như: conte (truyện hoang tưởng-tiếng Pháp), récit (truyện kể lại, truyện ngắn- tiếng Pháp), nouvelle (truyện ngắn-tiếng Pháp), roman (tiểu thuyết-tiếng Pháp), novel (tiểu thuyết-tiếng Anh)… Cách giải thích của Nguyên Ngọc đã xác định được khái niệm cơ bản của truyện ngắn và giúp cho người ta bước đầu hình dung diện mạo truyện ngắn. Trong chuyên luận của mình [22], Đào Ngọc Chương đã lí giải các khái niệm trên rõ ràng hơn và so sánh các khái niệm ấy với truyện ngắn, tiểu thuyết Mỹ trong truyền thống và hiện đại để rút ra nhưng đặc trưng về thể loại trong sáng tác của Hemingway. Nhà văn Nguyễn Kiên lại tìm hiểu đặc trưng truyện ngắn qua mối liên hệ với tiểu thuyết: “Tác động qua lại giữa tiểu thuyết và truyện ngắn là điều hiển nhiên, chí ít thì nó cũng đã dẫn đến sự tìm tòi, có chủ định hẳn hoi hoặc là ngẫu hứng, về sự trộn lẫn hoặc đan xen các thủ pháp nghệ thuật” [1, tr.
Nguyễn Kiên đã dẫn các truyện trong in our time để chứng minh cho mối liên hệ đó. Một số người lại xem nội dung là tiêu chí cơ bản để khái quát nên đặc điểm truyện ngắn. Nhà văn Nga Alexandr Fadeev (1901-1956) quan niệm: “Truyện ngắn có ý nghĩa lớn của những hình thức nhỏ và về mặt nội dung cũng như về tư tưởng, truyện ngắn không có gì khác tiểu thuyết. Nó cũng phải nói tới những gì cần thiết cho nó, chỉ có điều nó ngắn, nên khó hơn.
Truyện ngắn đòi hỏi sự nghiêm khắc, sự chính xác trong hình thức” [Báo Văn học Liên Xô, 22/12/1971]. Nhà văn Trung Quốc Giả Bình Ao cũng nhấn mạnh yếu tố nội dung nhưng phải độc đáo: “Từ nội dung đến hình thức, bạn tìm được hai chữ độc đáo, bạn sẽ đứng vững” [76, tr. Có nhà văn bỏ qua bố cục của truyện ngắn. Trong tác phẩm Gorki bàn về văn học (NXB Văn học, Hà Nội, 1970), M.
Gorki nói: “Tôi không bao giờ soạn bố cục, bố cục tự nó hình thành trong quá trình làm việc; chính các nhân vật soạn ra. Mỗi nhân vật đều có logic hành động.” Cách viết của M. Gorki đã làm tiền đề cho truyện ngắn hiện đại sau này. Nhiều người lại tìm khái niệm truyện ngắn qua việc so sánh với thơ.
Nhà văn Ireland Frank O’Connor (1903-1966) cho rằng: “Truyện ngắn rất gần với thơ ở chỗ phải ngắn, súc tích” [69, tr. Phạm Thị Hoài xem truyện ngắn là đứa con của thơ và văn xuôi: “Truyện ngắn dường như là đứa con tất yếu của mẹ THƠ và cha là VĂN XUÔI, nó là thơ viết bằng văn xuôi, bên ngoài mang tình cha mà bên trong mang tính mẹ” [1, tr. Cách so sánh trên cũng nêu được nét cơ bản của truyện ngắn song nó vẫn còn chung chung. Gần đây, người ta chú trọng đến cấu trúc của truyện ngắn.
Trong một buổi nói chuyện ngày 15/6/2007, tại Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, tiến sĩ - nhà văn Mỹ, Charles Waugh, cho rằng: “Giờ đây, cấu trúc của truyện ngắn trở nên hết sức quan trọng. Người viết truyện ngắn phải đặc biệt đầu tư vào cấu truc.” Nhìn chung các ý kiến nêu trên đều trình bày được một số đặc trưng cơ bản của truyện ngắn. Trong đó ý kiến của Nguyên Ngọc [1, tr.8-27] và Đào Ngọc Chương [ 22, tr.83-98] đi sâu phân tích các thuật ngữ để tìm ra khái niệm truyện ngắn là thuyết phục nhất. Tuy vậy, nhiều ý kiến chỉ là những kinh nghiệm, kĩ thuật viết truyện của những nhà văn tên tuổi dành cho những nhà văn trẻ.
Hoặc một số ý kiến chỉ nêu được các đặc trưng của truyện ngắn truyền thống chứ không nêu được khái niệm về truyện ngắn nói chung. Với nội hàm khái niệm truyện ngắn như vậy, chúng ta chưa thể khao sát truyện ngắn của Hemingway một cách toàn diện. Vì truyện ngắn hiện đại nói chung và truyện ngắn Mỹ, truyện ngắn Hemingway nói riêng có nhiều điều cần bàn. Truyện ngắn Mỹ có một lịch sử phát triển lâu dài.
Từ thuở lập quốc cho đến thế kỉ XIX, Người Mỹ chia văn xuôi thành hai dạng: fiction (văn xuôi hư cấu) và non-fiction (văn xuôi không hư cấu). Trong đó fiction chia thành novel (tiểu thuyết) và short story (truyện ngắn) [12, tr. Trong Lược sử truyện ngắn [42], Arlen J. Hansen (1936-1993), giáo sư văn chương Anh tại đại học Pacific (California) cho rằng: Ở thế kỉ XIX sự xuất hiện phổ biến của hai khái niệm sketch (đoản tác) và tale (chuyện kể) làm cho văn xuôi thế giới có những biến đổi.
Chỉ riêng ở Mỹ cũng có hàng trăm cuốn sách tự xưng là tuyển tập các đoản tác: Sketch Book (Tập đoản tác) của Washington Irving, Suburban Sketches (Những đoản tác ngoại ô) của William Dean Howells, Tales of Grostesque and Arabesque (Những chuyện kể hoang đường và kì quái) của E. Poe, Piazza Tales (Những truyện kể chốn quảng trường) của Hermann Melville. Hai thuật ngữ này tạo nên hai thái cực mà từ đó truyện ngắn phát triển. Chuyện kể xuất hiện lâu đời hơn đoản tác.
Về hình thức, chuyện kể là văn nói còn đoản tác là văn viết. Về cơ bản, mỗi truyện kể là một phương tiện qua đó nền văn hóa nói về chính mình và nhờ thế giữ gìn được những giá trị và khẳng định bản sắc của mình; Thế hệ già nói với thế hệ trẻ thông qua những truyện kể; Truyện kể có khi cường điệu, nói thái quá. Còn đoản tác dựa trên sự kiện và mang tính báo chí, nên có nhiều phân tích và miêu tả hơn, ít tự sự và kịch tính hơn so với truyện kể. Đặc biệt, bản chất của đoản tác có tính gợi mở.
Và trong thế kỉ XIX, truyện ngắn đã biến thiên từ loại truyện kể đầy tưởng tượng đến loại đoản tác mô tả chính xác thực tế. Có khi chúng kết hợp cả hai hình thức này tạo thành một kiểu truyện ngắn mang diện mạo mới. Cha đẻ của truyện ngắn loại này là các nhà văn N. Poe… [42] Cho đến những năm 30 của thế kỉ XX, những ấn phẩm quá cỡ của W.
Hemingway làm cho độc giả khó phân biệt chúng là truyện ngắn hay tiểu thuyết. Và các thuật ngữ fiction hay story, short story, sketch được dùng để gọi tên các tác phẩm của các nhà văn này. Có thể nói, truyện ngắn được xem là thể loại quen thuộc và phổ biến ở Mỹ. Nó là tinh thần của người Mỹ nên đặc điểm của nó cũng khác với các truyện ngắn khác trên thế giới.
Parrington một nhà nghiên cứu lịch sử tư tưởng Mỹ nhận xét: “Truyện ngắn thường được coi là thể tài trong đó thể hiện rõ nhất tinh thần dân tộc Mỹ tức là ý hướng sùng bái hiệu quả, cố hết sức loại bỏ những gì dư thừa và một số khao khát thường xuyên là đi tìm một thứ kĩ thuật sao cho đáng gọi là hoàn thiện” [1, tr. Cùng với ý kiến trên, Vương Trí Nhàn cũng nhận xét về đặc điểm và quá trình phát triển của truyện ngắn Mỹ: Nhiều hơn là những truyện ngắn tâm lí, truyện ngắn sử dụng những phương tiện có khả năng tăng cường một thứ cốt truyện bên trong chứ không phải những biến đổi bên ngoài mà ai cũng nhận ra được… Sở dĩ truyện ngắn có những thay đổi như trên, là do những vấn đề gốc, những mối quan hệ cá nhân và hoàn cảnh, hành động và thời gian… đang được nhìn nhận không giống như văn học truyền thống. Qua cách dẫn giải, phân tích dài dòng ở trên, chúng tôi muốn nói rằng truyện ngắn là một thể loại văn học đặc biệt và phức tạp. Chúng tôi không thể đưa ra một khái niệm truyện ngắn đầy đủ mà chỉ nêu một số đặc điểm sau đây như một giới thuyết về truyện ngắn và cũng chỉ nhằm phục vụ trong giới hạn của luận văn này: Truyện ngắn là thể loại văn xuôi hư cấu, có quan hệ chặt chẽ với tiểu thuyết.
Truyện ngắn được viết ngắn gọn, cô đọng, súc tích, giàu ý nghĩa, có khả năng phản ánh đa dạng các mặt của cuộc sống. Nội dung của truyện ngắn phong phú, hình thức của truyện ngắn linh hoạt, biến hóa muôn hình muôn vẻ. Với cách hiểu truyện ngắn như vậy, chúng tôi hy vọng có thể tiếp cận với truyện ngắn của Hemingway. Hemingway Có nhiều ý kiến khác nhau về truyện ngắn của E.
Nhà văn Anh Storm Jameson cho rằng truyện ngắn E. Hemingway “có quá ít cái để nói” [81, tr. Leon Edel chỉ xem E. Hemingway là “nhà văn hạng hai” [93, tr.
Trong khi đó, Sean O’Faolain lại đánh giá cao về truyện ngắn của Hemingway: “ngôn ngữ điện tín được gửi từ mặt trận với giá cao cho mỗi chữ” [106, tr. Nhà văn Truman Capote (sinh 1924), hai lần được giải O’ Henry, lại công nhận nghệ thuật viết truyện ngắn của E. Hemingway qua cách so sánh với các nhà văn khác: “Henri James (1843-1916) là một bậc thầy về sử dụng dấu chấm phẩy, còn người biết xuống dòng không thể chê trách là E.