Chương 1: Sự xuất hiện của Nguyễn Xuân Khánh trong bối cảnh Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại 1. Tiểu thuyết lịch sử trước thời kì đổi mới (1986) 1.Tiểu thuyết lịch sử trong văn học trung đại 1. Tiểu thuyết lịch sử từ 1945 – 1985 1. Tiểu thuyết lịch sử trong thời kì đổi mới 1.
Sự xuất hiện tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh 1. Quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Xuân Khánh 1. Quan niệm nghệ thuật về con người 1. Xử lý mối quan hệ giữa sự thật lịch sử và hư cấu lịch sử trong việc khắc hoạ nhân vật Chương 2: Các loại nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh 2.
Khái niệm nhân vật 2. Các loại nhân vật 2.Nhân vật bi kịch 2. Nhân vật bản năng 2. Nhân vật huyền thoại, kì ảo 2.
Nhân vật dị biệt Chương 3: Các phương thức xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh 3. Nghệ thuật miêu tả chân dung nhân vật 3. Nghệ thuật xây dựng nhân vật qua xung đột 3. Nghệ thuật xây dựng nhân vật qua ngôn ngữ 3.
Xây dựng nhân vật qua ngôn ngữ đối thoại Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www. Xây dựng nhân vật qua ngôn ngữ độc thoại 3. Nghệ thuật xây dựng nhân vật qua giọng điệu 3. Giọng điệu tra vấn 3.
Giọng điệu suồng sã Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 11 NỘI DUNG Chƣơng 1 SỰ XUẤT HIỆN CỦA NGUYỄN XUÂN KHÁNH TRONG BỐI CẢNH TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI 1.Tiểu thuyết lịch sử trƣớc thời kì đổi mới (1986) 1.Tiểu thuyết lịch sử trong văn học trung đại Tiểu thuyết lịch sử là thể loại có truyền thống lâu đời và có vai trò quan trọng trong nền văn học dân tộc. Tiểu thuyết lịch sử xuất hiện từ thời kì văn học trung đại với các bộ tiểu thuyết viết bằng chữ Hán như: Nam triều công nghiệp diễn chí (Nguyễn Khoa Chiêm), Hoàng Lê nhất thống chí, Hoàng Việt long hưng chí (Ngô Giáp Đậu), Việt Nam tiểu sử (Lê Hoan)… Các bộ tiểu thuyết này mang đặc điểm của tiểu thuyết chương hồi và được kể theo trật tự thời gian tuyến tính. Các tác giả đứng trên lập trường của một sử gia để sáng tác. Nhà văn thực sự là những “thư kí trung thành của thời đại”, họ tôn trọng tuyệt đối với các sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử.
Trong các bộ tiểu thuyết lịch sử trung đại, ta có thể tìm thấy nhiều tư liệu lịch sử chính xác nên tiểu thuyết lịch sử thời kì này rất gần với sử kí. Các sự kiện lịch sử được lấy làm đối tượng miêu tả cơ bản, nhân vật chỉ xuất hiện khi có tham gia hoặc liên quan đến một sự kiện lịch sử nào đó. Tiểu thuyết trung đại đã xây dựng thành công một số nhân vật điển hình nhưng các nhân vật này còn mang đậm tính ước lệ, nhân vật chỉ được chú trọng đến hành động, ít được quan tâm đến tâm lí bên trong. Trong các bộ tiểu thuyết nói trên, Hoàng Lê nhất thống chí của tập thể tác giả Ngô gia văn phái được xem là tác phẩm xuất sắc nhất.
Tác phẩm là sự hội tụ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 12 tinh hoa của văn xuôi tự sự trung đại, giữ vị trí quan trọng trong dòng tiểu thuyết lịch sử chương hồi Việt Nam. Trong tác phẩm, bức tranh thời đại được vẽ nên từ những, sự kiện lịch sử và những nhân vật lịch sử chân thực, sinh động cụ thể. Các tác giả đã tái hiện trung thực một giai đoạn lịch sử phức tạp của dân tộc với các biến cố trọng như sự sụp đổ của các tập đoàn phong kiến Lê - Trịnh - Nguyễn và công cuộc thống nhất đất nước của người anh hùng Quang Trung - Nguyễn Huệ. Thành công nổi bật nhất của Hoàng Lê nhất thống chí là đã xây dựng được một thế giới nhân vật sinh động với hàng trăm nhân vật, bao gồm vua chúa, văn thần, võ tướng, cung tần mĩ nữ, trí thức, con buôn… Trong đó những nhân vật như Trịnh Sâm, Trịnh Cán, Quận Huy, Đặng Thị Huệ, Nguyễn Hữu Chỉnh, Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ … là những nhân vật được khắc hoạ có cá tính, để lại ấn tượng sâu sắc đối với người đọc.
Nhân vật được khắc hoạ không chỉ ở phương diện con người lịch sử gắn với các sự kiện mà còn được khắc hoạ ở cả phương diện con người xã hội gắn với sinh hoạt đời thường. Có thể khẳng đinh rằng Hoàng Lê nhất thống chí có một ý nghĩa vô cùng quan trọng trong lịch sử phát triển của văn học dân tộc. Các tác giả Ngô gia đã vượt lên trên sự ghi chép các sự kiện lịch sử, thể hiện sự kết hợp giữa tính chân thực lịch sử và tính chân thực văn học. Nó không chỉ khẳng định vị thế của thể loại tiểu thuyết lịch sử mà nó còn khơi thông mạch nguồn để thể loại này tiếp tục phát triển một cách mạnh mẽ và gặt hái nhiều thành tựu hơn ở những chặng đường tiếp theo.Tiểu thuyết lịch sử từ đầu thế kỉ XX đến 1945 Sang đầu thế kỉ XX, văn học dân tộc chứng kiến sự chuyển mình lớn lao của công cuộc hiện đại hoá văn học dân tộc.
Văn học Việt Nam chuyển từ phạm trù trung đại sang phạm trù hiện đại, chuyển từ văn học chữ Hán sang văn học Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 13 viết bằng chữ quốc ngữ. Trong phạm trù văn học hiện đại có những thể loại văn học không tiếp tục tồn tại, có những thể loại mới xuất hiện và có những thể loại được định hình từ trước nay mới thực sự nở rộ. Tiểu thuyết lịch sử mặc dù đã xuất hiện từ thời kì trung đại nhưng phải đến thời kì hiện đại mới thực sự phát triển mạnh mẽ, đạt được những thành tựu to lớn và trở thành một trong những thể loại trung tâm của đời sống văn học. Thời kỳ này, tiểu thuyết lịch sử phát triển mạnh mẽ cả về số lượng và chất lượng với những tác phẩm gây được tiếng vang như: Trùng Quang tâm sử (Phan Bội Châu), Đêm hội Long Trì, An Tư (Nguyễn Huy Tưởng); Chiếc ngai vàng, Ai lên phố Cát, Gái thời loạn, Đỉnh non thần, Treo bức chiến bào, Trong cơn binh lửa (Lan Khai); Hòm đựng người, Loạn kiêu binh, Bà Chúa Chè (Nguyễn Triệu Luật); Lê Thái Tổ, Thoát cung vua Mạc, Bà quận Mỹ (Chu Thiên), Tiếng sấm đêm đông, Đinh Tiên Hoàng, Vua Bố Cái (Nguyễn Tử Siêu), Vua Hàm Nghi với việc kinh thành thất thủ (Ngô Tất Tố)… Trong các cuốn tiểu thuyết lịch sử này, đối tượng được ưu tiên thể hiện vẫn là lịch sử.
Nhân vật trung tâm trong tác phẩm là những người anh hùng xuất hiện trong cảm hứng ngợi ca, sùng bái một chiều của cả cộng đồng. Nhân vật được khắc hoạ nhằm mục đích thể hiện lịch sử nên họ đều đẹp một cách lý tưởng. Anh Phấn, cô Chí trong Trùng Quang tâm sử, hay các nhân vật Lê Thái Tổ, Đinh Tiên Hoàng… trong các tiểu thuyết cùng tên kể trên là những nhân vật như thế. Vấn đề “nhận thức lại” về các nhân vật lịch sử chưa hề xuất hiện trong tiểu thuyết lịch sử thời kì này.
Trong nhiều tác phẩm, lịch sử thường không được tái hiện đúng như nó có mà là lịch sử được dựng lên theo ý tưởng lãng mạn và theo tinh thần của thời đại nhằm kí thác, gửi gắm nhiệt huyết cứu nước của tác giả. Thành công lớn nhất của tiểu thuyết lịch sử thời kì này là gắn với cảm hứng Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 14 ngợi ca, sùng bái nhằm khơi dậy niềm tự hào dân tộc và tinh thần yêu nước, giáo dục truyền thống đạo đức, truyền thống cách mạng cho thế hệ sau. Ngoài khai thác chủ đề lịch sử - dân tộc, nhiều cuốn tiểu thuyết lịch sử đã khai thác cả những yếu tố đời tư, thế sự. Tiêu biểu như Đêm hội Long Trì (Nguyễn Huy Tưởng), Bà Chúa Chè (Nguyễn Triệu Luật), Bà quận Mỹ (Chu Thiên)… Yếu tố hư cấu và nhân vật hư cấu đã xuất hiện.
Tuy nhiên, đó là những hư cấu nhằm thuyết phục người đọc tin rằng hư cấu ấy “như thực”, làm cho người đọc cảm thấy mình đang thực sự chứng kiến hiện thực ấy, cảm thấy những tình tiết, sự kiện trở nên sống động như là có thật. Có thể thấy rằng, tiểu thuyết lịch sử từ đầu thế kỉ XX đến 1945 bước đầu đã có ý thức cách tân về nghệ thuật nhằm hiện đại hoá thể loại. Nhưng nhìn chung, tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này vẫn kết cấu theo mạch thời gian biên niên, người kể chuyện ở ngôi thứ ba, ngôn ngữ theo lối biền ngẫu…Tiểu thuyết lịch sử thời kì này vẫn chưa thoát khỏi sự chi phối sâu sắc của nghệ thuật tiểu thuyết lịch sử truyền thống, “cổ điển”. Tiểu thuyết lịch sử từ 1945 đến 1985 Trước yêu cầu thúc bách của đời sống đấu tranh, của phong trào cách mạng giải phóng dân tộc, tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này tiếp tục thực hiện sứ mệnh cao cả là tuyên truyền, giáo dục lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc và ý chí đấu tranh chống kẻ thù xâm lược.
Do đó, tiểu thuyết lịch sử thời kì này mang đậm âm hưởng sử thi. Có thể kể đến một số tác phẩm tiêu biểu như: Sống mãi với thủ đô, Lá cờ thêu sáu chữ vàng, Kể chuyện Quang Trung (Nguyễn Huy Tưởng); Quận He khởi nghĩa (Hà Ân), Bóng nước Hồ Gươm (Chu Thiên), Núi rừng Yên Thế (Nguyên Hồng), Cờ nghĩa Ba Đình (Thái Vũ)… Trong tiểu thuyết lịch sử thời kì này, điều các nhà văn quan tâm nhất và ưu tiên hàng đầu vẫn là lịch sử, con người chưa được quan tâm đúng mức. Chẳng Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 15 hạn trong Bóng nước Hồ Gươm, Chu Thiên đã tái hiện lại không khí bi hùng của Hà Nội những ngày cuối thế kỉ XIX. Khí tiết trung trinh, lòng yêu nước thiết tha, sâu nặng trong lòng sĩ phu Bắc Hà được nhà văn thể hiện hết sức sâu sắc.
Chu Thiên đã rất thành công trong việc thể hiện “chất lịch sử” trong cuốn tiểu thuyết này nhưng “chất tiểu thuyết” vẫn còn khá mờ nhạt. Hay trong Cờ nghĩa Ba Đình, Thái Vũ đặc biệt quan tâm đến sự kiện lịch sử, đến toàn cảnh phong trào chống thực dân Pháp của nghĩa quân Ba Đình. Tác phẩm là một bộ tiểu thuyết lịch sử công phu và nghiêm túc với một hệ thống tư liệu chính xác. Thế giới nhân vật trong Cờ nghĩa Ba Đình cũng hết sức đa dạng, phong phú.
