Diễn Ngôn Biến Sử Trong Tiểu Thuyết Việt Nam Sau 1986: Nghiên Cứu Trường Hợp Nguyễn Mộng Giác

Luận án tiến sĩ phân tích diễn ngôn biên sử trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 qua các tác giả Nguyễn Mộng Giác, Hoàng Quốc Hải, Nguyễn Xuân Khánh.

• Tác giả: Lê Thị Gam
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thành Thi
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lý luận văn học
• Đề tài: Diễn Ngôn Biến Sử Trong Tiểu Thuyết Việt Nam Sau 1986
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu đề tài
• 1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án
• 1.3. Phương pháp nghiên cứu đề tài
• 1.4. Đóng góp mới của luận án
• 1.5. Cấu trúc của luận án
• 2. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Những nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử dưới ánh sáng lý thuyết phản ánh
• 2.1.1. Giới thuyết chung về lý thuyết phản ánh
• 2.1.2. Những nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử Việt Nam thời đổi mới
• 2.2. Vấn đề đặt ra
• 2.3. Những nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử dưới ánh sáng lý thuyết diễn ngôn
• 2.3.1. Từ bước ngoặt ngôn ngữ đến bước ngoặt diễn ngôn hay từ mô hình đơn trị đến mô hình đa bội
• 2.3.1.1. Bước ngoặt ngôn ngữ
• 2.3.1.2. Bước ngoặt diễn ngôn
• 2.3.2. Lịch sử và nghiên cứu tự sự lịch sử dưới ánh sáng lý thuyết diễn ngôn
• 2.3.3. Những nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Mộng Giác, Hoàng Quốc Hải, Nguyễn Xuân Khánh
• 2.3.3.1. Những nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Mộng Giác
• 2.3.3.2. Những nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải
• 2.3.3.3. Những nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Xuân Khánh
• 2.3.4. Hướng nghiên cứu của luận án
• 2.4. Tiểu kết chương 1
• 3. CHƯƠNG 2: DIỄN NGÔN BIÊN SỬ TRONG TIỂU THUYẾT CỦA HOÀNG QUỐC HẢI: LỊCH SỬ NHƯ LÀ HÀNH TRÌNH SỰ KIỆN QUỐC GIA
• 3.1. Hệ chủ đề lịch sử triều cương. Dựng nước và giữ nước
• 3.2. Cá nhân ưu tú, anh hùng
• 3.3. Điểm nhìn định giá: sự ưu thắng của lập trường quốc gia
• 3.3.1. Chính - tà, tốt = xấu
• 3.3.2. Giá trị lớn — giá trị nhỏ
• 3.4. Hình thức thể loại tiểu thuyết truyền thuyết
• 3.5. Khái quát chiến lược diễn ngôn của mô hình tiểu thuyết — truyền thuyết
• 3.6. Lịch sử như là quá trình hưng vong của các triều đại
• 3.7. Bức tranh thế giới của các vai - chức năng
• 3.7.1. Vai — chức năng “Cha”
• 3.7.2. Vai — chức năng “Chúng con”
• 3.8. Tiểu kết chương 2
• 4. CHƯƠNG 3: DIỄN NGÔN BIÊN SỬ TRONG TIỂU THUYẾT CỦA NGUYỄN XUÂN KHÁNH: LỊCH SỬ NHƯ LÀ SỰ VA CHẠM CÁC TƯ TƯỞNG HỆ
• 4.1. Hệ chủ đề: xung đột các tư tưởng hệ
• 4.2. Xung đột tư tưởng canh tân — thủ cựu, Nho - Phật trong Hà Quý Ly
• 4.3. Thủ cựu và canh tân
• 4.4. Nho giáo và Phật giáo
• 4.5. Xung đột tư tưởng hệ bản địa - ngoại lai trong Mẫu Thượng ngàn
• 4.6. Xung đột tư tưởng đạo - đời trong Đội gạo lên chùa
• 4.7. Điểm nhìn định giá: qui luật vận động “âm — dương”
• 4.8. Sự khác biệt quan niệm xử thế là căn nguyên xung đột xã hội
• 4.9. Qui luật chuyển hoá “âm — dương” như là nguyên tắc vận động lịch sử
• 4.10. Hình thức thể loại tiểu thuyết - dụ ngôn trong sáng tác của Nguyễn Xuân Khánh
• 4.11. Khái quát chiến lược ngôn của mô hình tiểu thuyết
• 4.12. Khung truyện kể của cái chung cục
• 4.13. Bức tranh thế giới của các chủ thể lựa chọn
• 4.14. Tiểu kết chương 3
• 5. CHƯƠNG 4: DIỄN NGÔN BIÊN SỬ TRONG TIỂU THUYẾT CỦA NGUYỄN MỘNG GIÁC: LỊCH SỬ NHƯ LÀ TÌNH THẾ ĐỜI SỐNG VÀ TRẢI NGHIỆM CÁ NHÂN
• 5.1. Hệ chủ đề: lịch sử triều đại và lịch sử cá nhân
• 5.2. Bão táp triều cương và xung đột tư tưởng hệ đạo — đời
• 5.3. Lịch sử cá nhân như một sự phản chiếu lịch sử xã hội
• 5.4. Điểm nhìn định giá: số phận cá nhân như là giá trị trung tâm của lịch sử. Số phận cá nhân như là giá trị lịch sử cộng đồng
• 5.5. Hình thức thể loại: mô hình tiểu thuyết - tiểu sử
• 5.6. Khái quát chiến lược diễn ngôn của mô hình thể loại tiểu thuyết
• 5.7. Khung truyện kể của cái đương đại đang trưởng thành
• 5.8. Bức tranh thế giới của các chủ thể tự xác quyết
• 5.9. Tiểu kết chương 4
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Diễn Ngôn Biến Sử Tiểu Thuyết Việt Nam

Nghiên cứu diễn ngôn biến sử trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 đặt ra nhiều thách thức, đặc biệt trong bối cảnh văn học Việt Nam đổi mới. Nhiều công trình đã khám phá đề tài này, nhưng phần lớn tập trung vào lý thuyết phản ánh luận Marxist và thi pháp học. Tuy nhiên, câu hỏi về sử thực và hư cấu vẫn cần được giải đáp bằng những hướng tiếp cận mới. Luận án này tiếp cận tự sự lịch sử từ góc nhìn lý thuyết diễn ngôn, cho rằng mọi tác phẩm lịch sử đều là sự kiến tạo, định hướng người đọc theo ý đồ của tác giả. Điều này có nghĩa là thông tin lịch sử không phải là hiện thực khách quan mà chỉ là những mảnh vỡ của sự kiện nguyên thủy.

1.1. Nghiên Cứu Tiểu Thuyết Lịch Sử Ánh Sáng Lý Thuyết Phản Ánh

Các nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử Việt Nam thường dựa trên lý thuyết phản ánh. Phương pháp này tập trung vào việc đánh giá mức độ phản ánh hiện thực lịch sử trong tác phẩm, đồng thời xem xét giá trị tư tưởng và nghệ thuật. “Nhiều nghiên cứu có những phát hiện thú vị, khẳng định giá trị và vị thế của nhiều tiểu thuyết lịch sử trong tiến trình hiện đại hoá văn học Việt Nam.” Tuy nhiên, cách tiếp cận này đôi khi bỏ qua tính chủ quan trong diễn giải lịch sử của nhà văn. Nó chưa thực sự giải quyết triệt để vấn đề về sự thật lịch sử và quan điểm lịch sử được thể hiện.

1.2. Bước Ngoặt Diễn Ngôn Từ Đơn Trị Đến Đa Bội Trong Văn Học Sử

Bước ngoặt diễn ngôn đánh dấu sự thay đổi quan trọng trong nghiên cứu văn học sử. Thay vì xem lịch sử như một thực thể khách quan, nó thừa nhận tính kiến tạo của diễn ngôn. Diễn ngôn biến sử không chỉ đơn thuần là phản ánh lại lịch sử, mà còn là diễn giải, tái hiện, và thậm chí là sáng tạo ra những ý nghĩa lịch sử mới. Điều này dẫn đến sự chuyển đổi từ mô hình đơn trị (một sự thật lịch sử duy nhất) sang mô hình đa bội (nhiều cách diễn giải khác nhau về lịch sử).

II. Vấn Đề Sử Thực Hư Cấu Thách Thức Nghiên Cứu Tiểu Thuyết

Một trong những vấn đề lớn nhất trong nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử là sự phức tạp trong mối quan hệ giữa sử thực và hư cấu. Các nhà văn thường sử dụng hư cấu để làm sinh động hóa lịch sử, tạo ra những nhân vật và tình huống hấp dẫn. Tuy nhiên, việc lạm dụng hư cấu có thể dẫn đến việc xuyên tạc sự thật lịch sử. “Để lịch sử đem lại nhiều giá trị cho thế hệ sau, nó cần được tiếp cận từ nhiều phương diện, cần được ghép từ nhiều “mảnh” sự thật với tư duy cởi mở, phù hợp với các loại hình biên sử.” Do đó, cần có những phương pháp tiếp cận phù hợp để đánh giá giá trị của tiểu thuyết lịch sử mà không rơi vào những đánh giá phiến diện.

2.1. Ảnh Hưởng Chủ Nghĩa Hậu Hiện Đại Tính Đa Nghĩa Của Lịch Sử

Chủ nghĩa hậu hiện đại có ảnh hưởng sâu sắc đến cách chúng ta nhìn nhận lịch sử. Theo quan điểm này, lịch sử không phải là một câu chuyện tuyến tính, khách quan, mà là một tập hợp của nhiều diễn giải khác nhau, phụ thuộc vào quan điểm và ý thức hệ của người kể. Tính đa nghĩa của lịch sử được nhấn mạnh, và không có một sự thật lịch sử tuyệt đối nào cả. Tiểu thuyết lịch sử, trong bối cảnh này, trở thành một không gian để khám phá những góc nhìn lịch sử khác nhau, thậm chí là đối lập.

2.2. Tự Do Ngôn Luận Giải Phóng Sáng Tạo Trong Tiểu Thuyết Việt Nam

Thời kỳ văn học Việt Nam đổi mới chứng kiến sự gia tăng của tự do ngôn luận. Các nhà văn được khuyến khích thử nghiệm những cách tiếp cận mới, khai thác những đề tài nhạy cảm, và thể hiện những quan điểm khác biệt về lịch sử. Điều này tạo điều kiện cho sự phát triển của tiểu thuyết lịch sử, với nhiều tác phẩm dám nhìn thẳng vào những vấn đề gai góc, những vết thương lịch sử, và những trang sử còn nhiều tranh cãi. Sự kiện lịch sử được nhìn nhận lại dưới ánh sáng của tự do ngôn luận.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Diễn Ngôn Biến Sử Hướng Tiếp Cận Mới

Luận án sử dụng lý thuyết diễn ngôn để phân tích tiểu thuyết lịch sử. Lý thuyết diễn ngôn xem xét cách lịch sử được kiến tạo thông qua ngôn ngữ và văn bản. Nó tập trung vào việc phân tích các chiến lược diễn ngôn mà nhà văn sử dụng để xây dựng diễn giải lịch sử của mình. “Từ góc nhìn diễn ngôn, chúng tôi quan niệm mọi tác phẩm lịch sử đều là kiến tạo, định hướng người tiếp nhận lĩnh hội hiện thực theo ý đồ của người phát.” Phương pháp này cho phép chúng ta hiểu sâu hơn về cách lịch sử được tái hiện và diễn giải trong văn học.

3.1. Tiếp Cận Tự Sự Học Ứng Dụng Nga Mô Hình Phân Tích Chiến Lược

Luận án vận dụng tự sự học ứng dụng Nga để xác định các mô hình phân tích chiến lược diễn ngôn văn học. Bằng cách bám sát văn bản tác phẩm, phương pháp này giúp làm sáng tỏ cách nhà văn tổ chức cốt truyện, xây dựng nhân vật, và sử dụng các thủ pháp nghệ thuật để truyền tải thông điệp về lịch sử. Khung truyện kể và bức tranh thế giới được phân tích kỹ lưỡng để hiểu rõ hơn tính chủ quan trong diễn giải lịch sử.

3.2. Phân Tích Hệ Chủ Đề Điểm Nhìn Giải Mã Diễn Ngôn Biến Sử

Việc phân tích hệ chủ đề và điểm nhìn là rất quan trọng để giải mã diễn ngôn biến sử. Hệ chủ đề cho thấy những vấn đề lịch sử mà nhà văn quan tâm, trong khi điểm nhìn tiết lộ quan điểm và giá trị mà nhà văn muốn truyền tải. Sự kết hợp giữa hệ chủ đề và điểm nhìn tạo nên một diễn ngôn lịch sử độc đáo, phản ánh ý thức hệ và khuynh hướng văn học của nhà văn. Ký ức lịch sử cá nhân cũng đóng vai trò quan trọng trong việc định hình diễn ngôn biến sử.

IV. Nghiên Cứu Trường Hợp Nguyễn Mộng Giác Hoàng Quốc Hải Khánh

Luận án tập trung vào nghiên cứu trường hợp tiểu thuyết lịch sử của ba nhà văn tiêu biểu: Nguyễn Mộng Giác, Hoàng Quốc Hải, và Nguyễn Xuân Khánh. Ba nhà văn này đại diện cho ba khuynh hướng văn học khác nhau, và mỗi người có một cách tiếp cận riêng đối với lịch sử. Nghiên cứu trường hợp giúp làm sáng tỏ những đặc điểm riêng biệt trong diễn ngôn biến sử của mỗi nhà văn, đồng thời cho thấy sự đa dạng và phong phú của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau 1986.

4.1. Chiến Lược Biên Sử Truyền Thống và Cách Tân trong Văn Học

Nghiên cứu về diễn ngôn biên sử của các nhà văn sẽ cho thấy sự kết hợp giữa truyền thống và cách tân. Các nhà văn vẫn sử dụng những mô típ và biểu tượng quen thuộc trong văn hóa Việt Nam, nhưng đồng thời cũng thử nghiệm những thủ pháp nghệ thuật mới, đưa vào những quan điểm lịch sử hiện đại, và phản ánh những biến đổi xã hội Việt Nam sau 1986. Văn hóa hậu chiến cũng ảnh hưởng đến trào lưu văn học này.

4.2. Tiểu Thuyết Hóa Lịch Sử Vấn Đề Tái Hiện Hình Tượng Lịch Sử

Việc tiểu thuyết hóa lịch sử đặt ra nhiều vấn đề về cách tái hiện hình tượng lịch sử. Các nhà văn phải đối mặt với thách thức làm sao để tạo ra những nhân vật lịch sử chân thực, sống động, nhưng đồng thời vẫn đảm bảo tính chính xác về sự thật lịch sử. Điều này đòi hỏi sự cân bằng giữa sáng tạo nghệ thuật và nghiên cứu lịch sử. Sự thật lịch sử đôi khi bị làm mờ bởi tính chủ quan của người viết.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Giá Trị Mô Hình Diễn Ngôn Biến Sử Văn Học

Nghiên cứu này có giá trị ứng dụng trong việc giảng dạy và nghiên cứu văn học Việt Nam. Việc phân tích diễn ngôn biến sử giúp sinh viên và các nhà nghiên cứu hiểu sâu hơn về tiểu thuyết lịch sử, đồng thời phát triển khả năng phê bình văn học. “Luận án góp tiếng nói hoá giải nan đề sử thực — hư cấu, xác định của giá trị cá mô hình kiến tạo diễn ngôn lịch sử trong văn học.” Kết quả nghiên cứu cũng có thể được sử dụng để xây dựng những chương trình học tập mới, nhằm nâng cao nhận thức về lịch sử và văn hóa Việt Nam.

5.1. Phê Bình Văn Học Thoát Khỏi Vấn Đề Sử Thực Hư Cấu

Nghiên cứu diễn ngôn biến sử giúp người đọc và nhà phê bình văn học thoát khỏi sự ám ảnh về sử thực và hư cấu. Thay vì chỉ tập trung vào việc đánh giá mức độ chính xác của lịch sử, chúng ta có thể đánh giá cao giá trị nghệ thuật và tư tưởng của tác phẩm. Điều này mở ra những hướng tiếp cận mới trong phê bình văn học, cho phép chúng ta khám phá những ý nghĩa và giá trị tiềm ẩn trong tiểu thuyết lịch sử.

5.2. Văn Học Và Quyền Lực Nghiên Cứu Ý Thức Hệ Trong Tác Phẩm

Phân tích diễn ngôn biến sử cũng giúp chúng ta hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa văn học và quyền lực. Các tác phẩm văn học không chỉ phản ánh hiện thực xã hội, mà còn góp phần định hình ý thức hệ và quan điểm của người đọc. Nghiên cứu ý thức hệ trong tiểu thuyết lịch sử giúp chúng ta nhận diện những giá trị, niềm tin, và tư tưởng được truyền tải, đồng thời đánh giá ảnh hưởng của chúng đối với xã hội. Văn học và ý thức hệ có mối quan hệ chặt chẽ.

VI. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Mới Cho Tiểu Thuyết Lịch Sử Việt

Nghiên cứu diễn ngôn biến sử mở ra những hướng tiếp cận mới cho tiểu thuyết lịch sử Việt Nam. Bằng cách tập trung vào tính kiến tạo của ngôn ngữ và văn bản, chúng ta có thể hiểu sâu hơn về cách lịch sử được tái hiện và diễn giải trong văn học. “Luận án khơi gợi nhiều vấn đề khoa học liên quan thẩm quyền người phát (giọng, mặt nạ tu từ) và người nhận (vị thế) trong kiến tạo diễn ngôn văn học…” Hướng nghiên cứu này hứa hẹn sẽ mang lại những khám phá mới về tiểu thuyết lịch sử, đồng thời góp phần làm phong phú thêm văn học Việt Nam.

6.1. Tiếp Tục Nghiên Cứu Mở Rộng Phạm Vi Khảo Sát Tác Phẩm

Cần tiếp tục mở rộng phạm vi khảo sát các tác phẩm tiểu thuyết lịch sử để có một cái nhìn toàn diện hơn về diễn ngôn biến sử trong văn học Việt Nam. Nghiên cứu thêm các tác phẩm của những nhà văn khác, đặc biệt là những tác phẩm mới xuất bản, sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về những khuynh hướng và trào lưu hiện tại trong tiểu thuyết lịch sử.

6.2. Nghiên Cứu So Sánh Đối Chiếu Với Văn Học Thế Giới

Nghiên cứu so sánh tiểu thuyết lịch sử Việt Nam với văn học thế giới sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về những đặc điểm riêng biệt của văn học Việt Nam, đồng thời học hỏi những kinh nghiệm sáng tạo từ các nền văn học khác. Việc đối chiếu với các tác phẩm tiểu thuyết lịch sử nổi tiếng trên thế giới sẽ giúp chúng ta đánh giá khách quan hơn giá trị của văn học Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau năm 1986 bước vào thời kỳ chuyển mình sâu sắc cùng công cuộc Đổi mới, giải phóng tư duy nghệ thuật khỏi hệ hình thi pháp sử thi đơn vị và phản ánh luận dung tục. Tuy nhiên, đời sống học thuật trong nước tồn tại sự giằng co dai dẳng quanh mối quan hệ giữa "sử thực" và "hư cấu". Luận án tiến sĩ ngữ văn chuyên ngành Lý luận văn học (Mã số: 9220120) của tác giả Lê Thị Gấm, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Thành Thi tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh (2024), mang tên: "Diễn ngôn biên sử trong tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986: trường hợp Nguyễn Mộng Giác, Hoàng Quốc Hải, Nguyễn Xuân Khánh" là một công trình mang tính tiên phong. Luận án giải quyết triệt để nan đề nhận thức luận về tính chân thật lịch sử bằng cách chuyển dịch từ mô hình phản ánh luận đơn trị sang hệ hình lý thuyết diễn ngôn và tân tự sự học ứng dụng.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) mà luận án định vị bắt nguồn từ thực trạng giới phê bình trong nước đa phần tiếp cận văn xuôi lịch sử từ thi pháp học cấu trúc bề mặt hoặc phản ánh luận kinh điển. Cách tiếp cận này dẫn tới sự chia rẽ cực đoan: một bên phê phán các sáng tác có yếu tố giải ảo, sai lệch sử liệu (như các cuộc tranh luận về truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp hay tiểu thuyết Hội thề của Nguyễn Quang Thân), một bên phủ nhận các tác phẩm bám sát chính sử (như tiểu thuyết của Hoàng Quốc Hải) vì cho rằng thiếu tính cách tân. Tác giả Lê Thị Gấm chỉ ra rằng: "thông tin lịch sử trong tác phẩm của nhà văn hay trong tác phẩm của nhà sử học đều không phải là hiện thực khách quan, nguyên khối mà chỉ là những 'mảnh vỡ' của sự kiện nguyên thủy."

Luận án đặt ra và giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu tường minh:

1. RQ1: Làm thế nào để xây dựng một khung lý thuyết tự sự học diễn ngôn phù hợp nhằm giải mã cấu trúc chiều sâu của văn bản tiểu thuyết lịch sử Việt Nam?
2. RQ2: Cơ chế kiến tạo thế giới nghệ thuật, hệ chủ đề và điểm nhìn định giá trong các mô hình diễn ngôn biên sử của Hoàng Quốc Hải, Nguyễn Xuân Khánh và Nguyễn Mộng Giác vận hành như thế nào?
3. RQ3: Ký ức thể loại (truyền thuyết, dụ ngôn, tiểu sử) đóng vai trò gì trong việc chuyển tải các thông điệp tư tưởng và hóa giải nhị nguyên "sử thực – hư cấu" trong tiến trình hiện đại hóa văn học sau 1986?

Phạm vi khảo sát quy tụ 6 bộ tiểu thuyết đồ sộ với quy mô hàng ngàn trang văn bản: Bão táp triều Trần (6 tập), Tám triều vua Lý (4 tập) của Hoàng Quốc Hải; Hồ Quý Ly (2000), Mẫu Thượng ngàn (2005), Đội gạo lên chùa (2011) của Nguyễn Xuân Khánh; và trường thiên tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ (4 tập, hoàn thành 1981, xuất bản 1990/1998) của Nguyễn Mộng Giác. Ý nghĩa đột phá của luận án là xác lập một hệ hình nghiên cứu mới, giải phóng thẩm quyền của nhà văn và mở rộng đường biên tiếp nhận cho văn xuôi lịch sử đương đại.

Literature Review và Positioning

Bức tranh học thuật về tiểu thuyết lịch sử tại Việt Nam từ nửa sau thế kỷ XX chịu sự chi phối chủ đạo của mỹ học phản ánh luận Marxist truyền thống Xô Viết. Ở giai đoạn này, tác phẩm văn học được coi là hình thái ý thức xã hội phản ánh hiện thực thông qua các hình tượng điển hình trong hoàn cảnh điển hình. Đứng trước truyền thống mĩ học đề cao tính chân thật lịch sử nguyên bản, các tác phẩm tự sự lịch sử luôn bị đặt dưới sự kiểm duyệt và đối chiếu cơ học với chính sử.

Hai luồng ý kiến đối lập đã hình thành rõ nét trong lịch sử phê bình:

• Khuynh hướng chính thống – thực chứng: Tiêu biểu qua các nghiên cứu của Tạ Ngọc Liễn, Đỗ Văn Khang, Nguyễn Văn Dân (2012), Đoàn Thị Huệ (2018). Khuynh hướng này khẳng định tiểu thuyết lịch sử bắt buộc phải trung thành với biến cố, nhân vật và tinh thần thời đại được ghi lại trong biên niên sử. Nguyễn Văn Dân cho rằng hư cấu chỉ đóng vai trò như "chất phụ gia" và "không được phép mâu thuẫn với logic của các sự kiện và cốt truyện lịch sử". Quan niệm này giới hạn quyền sáng tạo của nhà văn và biến văn học thành công cụ minh họa cho sử học.
• Khuynh hướng giải cấu trúc – mỹ học hiện đại: Tiêu biểu qua các luận điểm của Lại Nguyên Ân, Hoàng Ngọc Hiến, Phạm Xuân Thạch (2004), Trần Đình Sử (2014), Lã Nguyên (2018). GS. Trần Đình Sử khẳng định: "lịch sử thực chất cũng chỉ là một thứ diễn ngôn" và "sự thật lịch sử là một khái niệm ẩn dụ, mang tính chủ quan". Việc tiếp cận văn học phải phân biệt rạch ròi giữa đọc văn và đọc sử, coi lịch sử trong tiểu thuyết là chất liệu ký hiệu để biểu đạt những trăn trở của con người đương đại.

                                 BẢNG SO SÁNH LITERATURE REVIEW & POSITIONING

Khi đặt cạnh các công trình quốc tế, nghiên cứu của Lê Thị Gấm có sự kế thừa và đối thoại sâu sắc. Trong tác phẩm kinh điển The Historical Novel (1937), György Lukács phân tích tiểu thuyết lịch sử phương Tây thế kỷ XIX (tiêu biểu là Walter Scott) qua lăng kính động lực kinh tế - xã hội và xung đột giữa các giai tầng lịch sử. Ngược lại, Hayden White trong Metahistory: The Historical Imagination in 19th-Century Europe (1973) chứng minh rằng mọi công trình sử học hay văn học đều là sản phẩm của cấu trúc tu từ học (tropology) và phương thức tạo cốt truyện (emplotment).

Bằng việc tích hợp lý thuyết giao tiếp diễn ngôn của trường phái Tân tự sự học ứng dụng Nga (V. I. Tyupa, N. Tamarchenko), tác giả Lê Thị Gấm vượt qua cả tính duy thực tất định của Lukács lẫn tính tương đối luận triệt để của Hayden White. Nghiên cứu xác lập vị thế của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam như một không gian đa thoại, nơi các tác giả sử dụng các thể nguồn văn hóa khác nhau để giải mã lịch sử dân tộc.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra một bước chuyển dịch hệ hình (paradigm shift) từ tư duy phân tích nhị nguyên sang tư duy loại hình diễn ngôn đa bội. Công trình mở rộng và hệ thống hóa lý thuyết về diễn ngôn biên sử (historiographical discourse) thông qua việc kết hợp ba bình diện:

                            KHUNG PHÂN TÍCH DIỄN NGÔN BIÊN SỬ

1. Hệ mệnh đề lý thuyết 1 (Proposition 1): Tác phẩm tự sự lịch sử không phản ánh nguyên bản dĩ vãng khách quan, mà là một hành vi tạo sinh văn bản được cấu trúc hóa theo ý đồ thẩm mỹ của tác giả trừu tượng nhằm định hướng tiếp nhận.
2. Hệ mệnh đề lý thuyết 2 (Proposition 2): Bản chất của thể loại văn học chính là "ký ức văn hóa" (cultural memory theo M. Bakhtin). Thể loại quy định mã truyện kể, điều phối cấu trúc không - thời gian và lựa chọn kiểu nhân vật trung tâm.
3. Hệ mệnh đề lý thuyết 3 (Proposition 3): Sự đa dạng của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau 1986 là kết quả của sự phân hóa các chiến lược biên sử, tương ứng với ba thể nguồn nguyên mẫu: truyền thuyết, dụ ngôn và tiểu sử.

Khung phân tích độc đáo

Luận án vận dụng xuất sắc khái niệm diễn ngôn của V. I. Tyupa (2011) trong Trần thuật học như là khoa học phân tích diễn ngôn trần thuật: "Diễn ngôn (tiếng Pháp: discours - lời nói) — là phát ngôn, hành động lời nói tạo sinh văn bản gồm người nghe bình đẳng với người nói và được xem là 'sự kiện giao tiếp tương tác văn hoá xã hội' (Van Dijk) giữa chủ thể, khách thể và người tiếp nhận."

Khung phân tích được cấu trúc hóa qua việc khảo sát đối tượng tham chiếu dựa trên 3 trụ cột khoa học:

• Hệ chủ đề (Thematic System): Dựa trên phân loại 4 loại hình nội dung lịch sử văn học của Gennady Pospelov (thần thoại, lịch sử dân tộc, phong tục - thế sự, đời tư - tiểu sử) để nhận diện bức tranh thế giới.
• Điểm nhìn định giá (Evaluative Axiology): Khảo sát hệ giá trị mà người kể chuyện tiềm ẩn sử dụng để phán đoán các biến cố lịch sử (lập trường đại tự sự quốc gia, tư tưởng triết học nhị nguyên âm - dương, hay chủ nghĩa nhân bản hiện sinh).
• Hình thức thể loại hạt nhân (Genre Paradigm): Phân tích sự tái sinh của các thể loại tự sự cổ xưa trong tiểu thuyết hiện đại, xác định ranh giới giữa lớp lời lặp lại (iterative) và lớp lời hành ngôn (performative).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án định vị trên nền tảng bản thể luận và nhận thức luận của Chủ nghĩa kiến tạo xã hội (Social Constructivism) kết hợp với Ký hiệu học văn hóa (Cultural Semiotics) của Trường phái Tartu–Moscow (Yury Lotman). Nghiên cứu từ bỏ quan điểm thực chứng ngây thơ để tiếp cận văn bản như một cấu trúc biểu nghĩa đa tầng.

                      SƠ ĐỒ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐA PHƯƠNG THỨC

Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level Design) được phân định theo 3 cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Khảo sát hệ hình tư duy lý luận văn học tại Việt Nam từ trước 1986 đến giai đoạn Đổi mới và Hội nhập quốc tế.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Định vị phong cách và thi pháp thể loại của 3 đại diện tiêu biểu: Hoàng Quốc Hải, Nguyễn Xuân Khánh, Nguyễn Mộng Giác.
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Giải mã chi tiết văn bản học từng tác phẩm thông qua cấu trúc ngữ nghĩa, lời văn nghệ thuật, điểm nhìn và mặt nạ tu từ.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình khảo sát được thực hiện qua các bước tam giác hóa dữ liệu (data triangulation) và phương pháp luận chặt chẽ:

1. Thu thập và phân loại dữ liệu: Lập danh mục toàn bộ tác phẩm tiểu thuyết lịch sử tiêu biểu sau 1986, trích xuất hệ thống sự kiện, nhân vật và motif nghệ thuật.
2. Thiết lập tiêu chí phân loại: Ứng dụng mô hình thể loại diễn ngôn của V. I. Tyupa và N. Tamarchenko để chia tách 3 mô hình tự sự: Tiểu thuyết – Truyền thuyết, Tiểu thuyết – Dụ ngôn, và Tiểu thuyết – Tiểu sử.
3. Phân tích đối chiếu văn bản (Textual Analysis): Đo lường sự tương quan giữa dung lượng không gian lịch sử công cộng (triều chính, chiến trận) và không gian sinh hoạt thế sự - đời tư.
4. Kiểm tra tính nhất quán (Internal Validity): Đảm bảo sự liên kết chặt chẽ giữa khái niệm công cụ, phương pháp luận tân tự sự học và kết quả phân tích văn bản cụ thể.

Data và phân tích

Dữ liệu khảo sát bao gồm 6 tiểu thuyết kinh điển với tổng quy mô 11 tập sách, đại diện cho hơn 40 năm vận động của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại:

                            BẢNG THỐNG KÊ DỮ LIỆU KHẢO SÁT CHÍNH

Quy trình thao tác hóa dữ liệu sử dụng phương pháp phân tích diễn ngôn chuyên sâu, bóc tách các lớp cấu trúc:

• Lớp cốt truyện sự kiện (fabula): Theo dõi tiến trình lịch sử triều đại.
• Lớp cấu trúc trần thuật (sujet): Khám phá cách thức người kể chuyện tái sắp xếp trật tự thời gian và điểm nhìn.
• Lớp ý đồ ngữ nghĩa (performative intention): Làm sáng tỏ thông điệp triết học mà tác giả cài cắm sau bức màn sự kiện.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại 4 phát hiện khoa học mang tính đột phá về cấu trúc thể loại và chiến lược biên sử trong văn xuôi Việt Nam đương đại:

                  SƠ ĐỒ 3 MÔ HÌNH DIỄN NGÔN BIÊN SỬ TIÊU BIỂU

1. Giải mã mô hình Tiểu thuyết – Truyền thuyết của Hoàng Quốc Hải: Khẳng định công thức "7 phần thực, 3 phần hư" của tác giả không thuần túy là sự phục dựng lịch sử cơ học mà là một chiến lược diễn ngôn tái thiết lập trật tự giá trị cộng đồng. Tác phẩm vận hành theo logic thể loại truyền thuyết, nơi các nhân vật lịch sử (Lý Công Uẩn, Trần Hưng Đạo, Lý Thường Kiệt) được xây dựng thành các vai - chức năng mang sứ mệnh bảo tồn nguyên khí quốc gia, củng cố ý thức hệ dân tộc trước các biến động thời đại.
2. Khám phá mô hình Tiểu thuyết – Dụ ngôn của Nguyễn Xuân Khánh: Chỉ ra rằng bộ ba tác phẩm Hồ Quý Ly, Mẫu Thượng ngàn và Đội gạo lên chùa sử dụng lịch sử như một tấm gương dụ ngôn về sự va chạm tư tưởng hệ. Thay vì phân định đúng sai theo lối chính sử, tác phẩm đặt các học thuyết (Nho giáo duy lý, Phật giáo từ bi, Đạo Mẫu bản địa, Kitô giáo phương Tây) trong thế tương tác, chuyển hóa Âm – Dương, định vị bản lĩnh sinh tồn của văn hóa Việt Nam.
3. Định vị mô hình Tiểu thuyết – Tiểu sử của Nguyễn Mộng Giác: Chứng minh Sông Côn mùa lũ đã thực hiện một cuộc cách mạng về điểm nhìn trần thuật khi đặt lịch sử phong trào Tây Sơn song hành với số phận đời tư của những con người bình thường (Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ, Quang Trung dưới cái nhìn của gia đình, bè bạn). Lịch sử không còn là một dòng chảy định mệnh tất yếu mà là những khoảnh khắc lựa chọn đầy bi kịch của các chủ thể tự xác quyết.
4. Hóa giải triệt để mâu thuẫn "Sử thực – Hư cấu": Khẳng định hư cấu nghệ thuật không đối lập với tính chân thật lịch sử, mà là phương thức tổ chức diễn ngôn nhằm tạo nghĩa. Luận án trích dẫn sâu sắc tư tưởng của Karl Popper trong Sự nghèo nàn của thuyết sử luận để cảnh báo bẫy ngụy biện thực chứng: "Và nếu thấy rằng quan điểm của mình là phong phú và có nhiều thực kiện có thể được sắp xếp theo thứ tự và diễn giải dưới ánh sáng quan điểm của mình, chúng ta sẽ nhầm lẫn quan điểm với một sự chứng thực."

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Luận án cung cấp một hệ thống công cụ phân tích tự sự học hoàn chỉnh cho giới nghiên cứu văn học Việt Nam, chứng minh khả năng ứng dụng hiệu quả của lý thuyết thể loại diễn ngôn Nga trong việc giải mã các hiện tượng văn xuôi phức hợp.
• Về mặt phương pháp luận: Mở ra hướng tiếp cận liên ngành giữa văn học, sử học, ký hiệu học và xã hội học văn hóa, giúp phân tích tác phẩm vượt khỏi lối mòn bình giảng nội dung và xã hội học dung tục.
• Về mặt thực tiễn sáng tác và phê bình: Cung cấp cho các nhà văn đương đại những mô hình cấu trúc tự sự đa dạng để tiếp cận đề tài lịch sử; đồng thời trang bị cho giới phê bình hệ tiêu chí khách quan để thẩm định tác phẩm nghệ thuật mà không quy chụp định kiến tư tưởng hệ.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhận diện một số giới hạn nghiên cứu xuất phát từ phạm vi đối tượng và khuôn khổ học thuật:

• Giới hạn phạm vi tư liệu: Luận án tập trung sâu vào 3 tác giả nam tiêu biểu thuộc thế hệ chứng kiến những biến động lớn của thế kỷ XX, chưa mở rộng khảo sát các cây bút nữ đương đại viết về lịch sử (như Võ Thị Hảo với Giàn thiêu, Trần Thùy Mai với Từ Dụ thái hậu, Công chúa Đồng Xuân), nơi diễn ngôn giới và quyền lực nữ tính có thể tạo nên những cấu trúc tự sự khác biệt.
• Tập trung vào đối tượng tham chiếu: Công trình ưu tiên giải mã bình diện cái tham chiếu (hệ chủ đề, điểm nhìn định giá, hình thức thể loại), chưa đi sâu khai thác trọn vẹn các yếu tố thuộc thẩm quyền người phát (mặt nạ tu từ, giọng điệu) và người nhận (chiến lược định vị độc giả).

                        ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU TƯƠNG LAI

Tác động và ảnh hưởng

Luận án của tác giả Lê Thị Gấm tạo ra những tác động học thuật và văn hóa sâu rộng:

• Tác động học thuật (Academic Impact): Xác lập một cột mốc phương pháp luận mới trong nghiên cứu lý luận văn học tại Việt Nam. Công trình mở ra tiềm năng trích dẫn cao cho các nghiên cứu tiếp theo về tự sự học, thi pháp thể loại và văn xuôi Đổi mới.
• Tác động giáo dục và đào tạo: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Lý luận văn học, Văn học Việt Nam và Văn hóa học tại các trường đại học khối khoa học xã hội và nhân văn trên toàn quốc.
• Tác động văn hóa – xã hội: Đóng góp tiếng nói học thuật thẩm quyền nhằm định hướng dư luận xã hội, giúp công chúng tiếp nhận cởi mở hơn với các tác phẩm nghệ thuật hư cấu lịch sử, thúc đẩy quá trình dân chủ hóa đời sống học thuật và sáng tạo văn nghệ.

Đối tượng hưởng lợi

                           SƠ ĐỒ ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất của luận án là việc vận dụng sáng tạo Lý thuyết mô hình thể loại diễn ngôn thuộc trường phái Tân tự sự học ứng dụng Nga (tiêu biểu là V. I. Tyupa và N. Tamarchenko) vào việc giải mã văn bản tiểu thuyết lịch sử Việt Nam. Luận án đã mở rộng lý thuyết này bằng cách tích hợp mô hình 4 loại hình nội dung lịch sử của Gennady Pospelov với lý thuyết Ký ức thể loại của Mikhail Bakhtin. Công trình chứng minh rằng các thể nguồn cổ xưa (truyền thuyết, dụ ngôn, tiểu sử) không biến mất mà tái sinh thành các chiến lược diễn ngôn cốt lõi, điều phối toàn bộ bức tranh thế giới và điểm nhìn giá trị của tiểu thuyết hiện đại.

2. Sự cách tân về phương pháp luận của luận án thể hiện như thế nào khi so sánh với các nghiên cứu trước đó?

So với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam vốn chủ yếu dựa vào phản ánh luận Marxist cơ học (Nguyễn Văn Dân, 2012) hoặc tự sự học cấu trúc bề mặt (Nguyễn Văn Hùng, 2014), luận án của Lê Thị Gấm tạo ra bước đột phá về phương pháp luận:

• Không đối chiếu cơ học sự kiện tác phẩm với chính sử để thẩm định tính chân thực.
• Không dừng lại ở các mẹo thuật trần thuật (ngôi kể, điểm nhìn) thuần túy hình thức.
• Triển khai phương pháp phân tích diễn ngôn tam thể (chủ thể phát ngôn – đối tượng tham chiếu – người tiếp nhận), đi sâu vào cấu trúc tạo nghĩa chiều sâu và giải mã thế giới quan của tác giả tiềm ẩn.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu văn bản của luận án là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là việc tái định giá vị thế nghệ thuật của tiểu thuyết Hoàng Quốc Hải. Trong khi nhiều nhà phê bình (tiêu biểu như Nguyễn Thị Bình, 2010) đánh giá thấp tính cách tân của Hoàng Quốc Hải và xếp tác phẩm của ông vào loại "tiểu thuyết hóa lịch sử" mang tính giáo huấn minh họa, luận án chứng minh rằng cách viết của Hoàng Quốc Hải là một chiến lược diễn ngôn có chủ đích. Bằng việc vận hành theo mô hình Tiểu thuyết – Truyền thuyết, tác giả đã chủ động chọn điểm nhìn lập trường quốc gia ưu thắng và cấu trúc nhân vật theo hệ thống "vai - chức năng" nhằm đáp ứng nhu cầu củng cố ký ức lịch sử cộng đồng trong thời kỳ hội nhập.

4. Luận án có cung cấp quy trình phân tích văn bản có khả năng tái lập (replication protocol) không?

Có. Luận án thiết lập một quy trình phân tích văn bản 3 bước mang tính chuẩn mực cao và có thể áp dụng cho mọi tác phẩm tự sự lịch sử:

1. Bước 1: Xác định Hệ chủ đề (Thematic Framing): Phân tích bức tranh thế giới để trả lời câu hỏi: Bản chất lịch sử được tác phẩm quan niệm là gì? (Hành trình quốc gia, va chạm tư tưởng, hay bi kịch hiện sinh).
2. Bước 2: Giải mã Điểm nhìn định giá (Axiological Analysis): Xác định điểm tựa tư tưởng mà người trần thuật sử dụng để phóng chiếu giá trị: Lịch sử được kiến tạo và phán xét từ lập trường nào? (Lập trường cộng đồng, quy luật âm dương, hay ý thức cá nhân).
3. Bước 3: Xác lập Mô hình thể loại (Genre Matrix): Khám phá mã thể nguồn hạt nhân điều phối cấu trúc tự sự: Tác phẩm tái sinh ký ức thể loại nào để tạo nghĩa? (Truyền thuyết, dụ ngôn, hay tiểu sử).

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được gợi mở từ luận án bao gồm những gì?

Chương trình nghiên cứu dài hạn được mở ra gồm 3 trọng tâm:

• Mở rộng phân tích diễn ngôn biên sử sang các loại hình văn học cận đại và văn học mạng đương đại.
• Xây dựng hệ thống lý thuyết về Diễn ngôn lịch sử hậu thực dân và Giải trung tâm hóa trong văn học các quốc gia Đông Nam Á.
• Phát triển khung thẩm định tác phẩm tự sự lịch sử phục vụ công tác giám định, xuất bản và giảng dạy văn học trong bối cảnh chuyển đổi số.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lê Thị Gấm khẳng định 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Xác lập hệ hình tiếp cận mới: Chuyển dịch thành công nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ phản ánh luận đơn trị sang lý thuyết diễn ngôn và tân tự sự học ứng dụng Nga.
2. Hệ thống hóa 3 mô hình diễn ngôn biên sử kinh điển: Nhận diện và giải mã trọn vẹn mô hình Tiểu thuyết – Truyền thuyết (Hoàng Quốc Hải), Tiểu thuyết – Dụ ngôn (Nguyễn Xuân Khánh), và Tiểu thuyết – Tiểu sử (Nguyễn Mộng Giác).
3. Hóa giải triệt để nan đề "Sử thực – Hư cấu": Chứng minh tính chân thật nghệ thuật nằm ở cơ chế tạo nghĩa và chiến lược diễn ngôn, giải phóng quyền năng sáng tạo của nhà văn khỏi sự trói buộc của chủ nghĩa thực chứng.
4. Làm sáng tỏ quy luật vận động thể loại: Chứng minh sự phát triển của văn xuôi lịch sử sau 1986 là quá trình phức hợp hóa thể loại, đi từ mô hình cộng đồng (truyền thuyết) qua mô hình triết luận (dụ ngôn) đến mô hình tự xác quyết cá nhân (tiểu sử).
5. Mở ra những hướng nghiên cứu học thuật liên ngành: Kết nối hiệu quả giữa nghiên cứu văn bản học, ký hiệu học văn hóa và xã hội học tiếp nhận.

Công trình của Lê Thị Gấm không chỉ là một đóng góp mẫu mực cho chuyên ngành Lý luận văn học mà còn là cột mốc khoa học quan trọng, góp phần thúc đẩy tiến trình hiện đại hóa và hội nhập quốc tế của nền học thuật nhân văn Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CUU 1. Những nghiên cứu tiểu thuyết lich sử đưới ánh sáng lý thuyết phan ánh 1. Giới thuyết chung về lý thuyết phan ánh Trong phạm vi luận án, chúng tôi không đặt ra nhiệm vụ trình bày hệ thống, phân tích sâu các vấn dé của thuyết phản ánh. Tuy nhiên, dé thấu tỏ những vấn đề tồn tại trong các nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử ở Việt Nam hiện nay, đồng thời định rõ hướng phát triển của luận án, chúng tôi khái quát một số điểm quan trọng của phản ánh luận Marxist — lý thuyết ở vị trí trung tâm của bức tranh lý luận — phê bình văn học từ nửa sau thế kỷ XX đến nay.

Lý thuyết phản ánh Marxist ra đời dựa trên nền tảng triết học duy vật biện chứng. do Karl Marx đề xướng vào thế kỷ XIX. Có thể khái quát triết học K. Marx ở một số điểm cơ bản.

Thứ nhất, mọi vật trong vũ trụ đều mang hai thuộc tính: vật chất và phản ánh. Thuộc tính vật chất cho phép vật tồn tại khách quan, không lệ thuộc vào ý muốn của con người, trong khi đó thuộc tính phản ánh của vật lại cho phép con người nhận thức được đặc trưng tồn tại của chúng. Thứ hai, tồn tại người có hai phạm trù: ý thức và vật chất, trong đó vật chất giữ vai trò quyết định ý thức. Thứ ba, cấu trúc xã hội gồm hai phần: hạ tầng kinh tế và thượng tầng ý thức.

Thượng tầng ý thức bao gồm các lĩnh vực tư tưởng hệ như triết học, văn hoá, nghệ thuật, chính trị, tôn giáo.tồn tại phụ thuộc vào hạ tầng kinh tế (tổ chức, quan hệ sản xuất). Trên nền tảng triết học duy vật của K. Marx, mĩ học phản ánh luận coi văn học là hình thái ý thức, phản ánh hiện thực xã hội. Mĩ học phản ánh luận phát triển theo nhiều hướng.

Có sự khác nhau giữa lý thuyết phản ánh Marxist ở phương Tây và ở Liên Xô. Các nhà khoa học phương Tây như Gyorgy Lukács phát triển theo hướng hàn lâm, nghiên cứu các vấn đề bản thể luận văn hoá — xã hội, nghệ thuật, chú ý tính lịch sử và mối quan hệ chứng giữa các đối tượng. Đầu thế ky XX, Vladimir Ilyich Lenin bé sung, phát triển triết học K. Marx theo hướng ứng dụng thực tiễn, gắn liền đấu tranh giai cấp.

Theo đó, văn học với tư cách là hình thái ý thức xã hội trở thành một bộ phận trong đấu tranh giai cấp. 10 Lý thuyết phản ánh Marxist (truyền thống Xô Viết) nhập vào Việt Nam vào những thập niên đầu thế kỷ XX, trở thành dòng lý luận chủ lưu trong suốt nhiều thập kỷ sau đó. Thuyết phản ánh Marxist coi văn học là một hình thái ý thức xã hội thẩm mĩ với đặc trưng cố hữu là phản ánh hiện thực. Mọi vấn đề của văn học đều được quy về ba phương diện: bản thé luận, nhận thức luận và giá trị luận.

Dé trả lời vấn dé bản thé luận (tồn tại luận) văn học, nhà nghiên cứu đi tìm bức tranh thế giới là những hình ảnh cụ thể - cảm tính được mô tả trong tác phẩm. Để trả lời vấn đề nhận thức luận văn học, nhà nghiên cứu “phiên dịch” những hình ảnh cụ thé - cảm tính sang các tang ý nghĩa trừu tượng. Vì văn học là hình thái ý thức xã hội nên giá trị nhận thức của nó bao giờ cũng là giá trị tư tưởng hệ. Nội hàm tư tưởng hệ thu hẹp trong văn nghệ chỉ còn là ý nghĩa thế giới quan, lập trường giai cấp, tính đảng.

Các nhà lý luận theo thuyết phản ánh quan niệm ngôn ngữ như công cụ, vỏ của tư duy, đồng nhất ngôn ngữ với sự vật (tính cập vật). Đối với văn học, ngôn ngữ là chất liệu, công cụ để nhà văn sáng tạo. Phản ánh luận trao cho văn học sức mạnh to lớn: phản ánh hiện thực đời sống bừa bộn, phức tạp trong những hình tượng nghệ thuật điên hình. Hiện thực trong quan niệm của lý thuyết gia Marxist là thực tại đời sống, là bức tranh thế giới phân lập, đối kháng giữa hai đối cực thống trị và bị trị, sai lầm và đúng đắn.

Hiện thực là giá trị cốt lõi của tác phâm văn học, ngang hàng giá trị nhân đạo và cao hơn giá trị nghệ thuật. Vì vậy, khám phá giá trị hiện thực của tác phẩm chính là khám phá thế giới quan, lập trường giai cấp của nhà văn. Sau năm 1986, bức tranh lý luận văn học ở Việt Nam da dạng hon với sự góp mặt của các lý thuyết phương Tây hiện đại. Tuy vậy, thuyết phản ánh Marxist vẫn giữ vị trí trung tâm của bức tranh lý luận, được vận dụng phổ biến nhưng dần linh hoạt và mềm mại hơn.

Những nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử Việt Nam thời đổi mới Trong thời kì đổi mới, tiểu thuyết lịch sử là hiện tượng đặc biệt, góp phan mang lại sự sôi nôi cho đời sống văn học. Tiểu thuyết lịch sử là đối tượng khảo sát của nhiều bài nghiên cứu, luận văn, luận án, chuyên luận và giáo trình. Qua khảo sát, chúng tôi nhận thấy nhiều ý kiến tranh luận cũng như những công trình nghiên cứu quy mô tiếp cận, đánh giá thể loại này dưới ánh sáng phản ánh luận Marxist (chủ yếu theo truyền thống Xô Viết). Tiếp cận tác phẩm dưới ánh sáng lý thuyết phản ánh tat yếu đặt ra vấn 11 đề hiện thực, tức là đi vào giải quyết mối quan hệ giữa sử thực và hư cấu, phạm vi và quyền hạn sáng tạo của nhà văn.

Đứng trước truyền thống mĩ học đề cao giá trị hiện thực, đồng nhất hiện thực với cái nguyên thủy, các tác phẩm tự sự lịch sử ở Việt Nam không tránh khỏi cái nhìn đối chiếu văn - sử từ phía người đọc. Một số tác phẩm hư cấu lịch sử thổi bùng lên những cuộc tranh luận gay gắt. Đáng chú ý nhất là cuộc tranh luận cuối thập niên 80 về ba truyện lịch sử: Kiếm sắc, Vang lửa, Phẩm tiết của Nguyễn Huy Thiệp. Nội dung cuộc tranh luận chia thành hai luồng ý kiến.

Một số phản bác gay gắt sáng tạo của nhà văn, xem day là những truyện “chứa không ít sai lầm, lệch lạc” khi xây dựng những chỉ tiết hư cấu về anh hùng dân tộc Nguyễn Huệ, hoán đổi vai trò lịch sử của Nguyễn Du, Nguyễn Ánh. Những người này cho rằng cách viết của Nguyễn Huy Thiệp “bôi nhọ” thần tượng, “bắn súng lục vào quá khứ”, xúc phạm tỉnh thần dân tộc. Theo hướng này là các bài viết: “Về mối quan hệ giữa sử và văn” của Tạ Ngọc Liễn, “Có một cách đọc “Vàng lửa” của Đỗ Văn Khang, “Viết như thế cũng là một cách bắn súng lục vào lịch sử” của Nguyễn Thúy Ái, các ý kiến bình luận của Vũ Phan Nguyên, Mai Ngữ, Bùi Hiển, Hồ Phuong, Ngọc Oanh,. Một số khác ếp cận truyện lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp trên những phương diện khác trực tiếp hoặc gián tiếp tranh luận, bảo vệ, ca ngợi những sáng tạo độc đáo của nhà văn góp phần nâng tư duy nghệ thuật và tư duy lịch sử của Việt Nam lên tầm cao mới: thoát khỏi tư duy sử thi, chuyển sang tư duy thế sự, chú ý đến đời sống và ý thức con người cá nhân.

Theo quan điểm này là các bài viết: “Đọc văn phải khác với đọc sử” của Lại Nguyên Ân, “Một cách hiểu truyện ngắn “Vàng lửa” của Thùy Sương, “Bàn về truyện ngắn “Vàng lửa” của Nguyễn Huy Thiệp” của Ngô Văn Giá, “Vang lửa” của Nguyễn Huy Thiệp “triết học lịch sử” hay là “văn xuôi nghệ thuật”? của Trương Hồng Quang - Nguyễn Xuân Mai, “Về một lối cảm thụ và phê bình “bắt vít”? của Nguyễn Hữu Sơn và Trịnh Bá Dinh, và các ý kiến của nhiều nhà nghiên cứu khác như Hoàng Ngọc Hiến, Vương Anh Tuấn, Nguyễn Dang Mạnh, Dang Anh Dao,. Những bài viết tranh luận trong giai đoạn này được Pham Xuân Nguyên tổng hợp trong cuốn Di tim Nguyễn Huy Thiệp, do Nhà xuất bản Van hoá Thông tin ấn hành, năm 2001. Sau “cơn bão” tranh luận, truyện lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp được đón nhận, truyền cảm hứng sáng tạo cho nhiều nhà văn. Tuy nhiên, các vấn đề về mức độ, phạm vi hư cấu, quyền hạn của nhà văn khi việt về đề tài 12 lịch sử vẫn chưa có được quan điểm thống.

Người đọc cũng chưa hoàn toàn cởi mở trong tiếp nhận thể loại này. Năm 2010, tiểu thuyết Hội thé của nhà văn Nguyễn Quang Thân đạt giải của Hội Nhà văn Việt Nam. Vấn đề hư cấu lịch sử và quyền hạn tác giả trong sáng tạo nghệ thuật một lần nữa trở thành tiêu điểm tranh luận. Hội thé lấy bối cảnh là giai đoạn cuối của cuộc kháng chiến chống quân Minh của nghĩa quân Lam Sơn: đại quân của Lê Lợi đóng ở trại Bồ Đề, chuẩn bị tấn công thành Đông Quan, cứ điểm cuối cùng của quân viễn chỉnh do Tổng binh Vương Thông cầm đầu.

Cuốn tiểu thuyết dựng lên hai cuộc chiến: một giữa nghĩa quân với quân viễn chỉnh và một ngay trong lòng tướng sĩ Lam Sơn giữa bên chủ hòa (Nguyễn Trãi, Trần Nguyên Hãn, Pham Văn Xảo,.) và bên chủ chiến (Phạm Vấn, Lê Sát,. Nguyễn Trai — nhân vat trung tâm — được khắc họa trong hình tượng quân sư mưu lược, đóng góp công đầu cho thắng lợi của nghĩa quân Lê Lợi nhưng lại luôn bị các tướng sĩ xúc xiểm, cô lập. Đối lập với tỉnh thần cao thượng, không vụ lợi của phe chủ hòa là lòng hiếu chiến, đố ky, hiềm khích của võ tướng Lam Sơn. Còn Lê Lợi, ông hiện diện trong vai một thủ lĩnh nhiều toan tính cá nhân, lợi dụng người trí thức và dũng sĩ.

Ủng hộ, ca ngợi tài năng sáng tạo của tác giả, nhà phê bình Lê Thành Nghị, trong bài “Hội thê lịch sử và tiểu thuyết", cho rằng nhà văn có quyền sáng tạo tác phẩm nghệ thuật để lấp đầy “những trang trắng của lịch sử”. Nguyễn Quang Thân đã dùng tiểu thuyết của mình lấp đầy những trang trắng lịch sử về quá trình xây dựng ý tưởng dụ hàng tướng nhà Minh và cái giá phải trả để đi đến kết thúc chiến tranh êm đềm chưa từng có trong lịch sử chống quân xâm lược, duy trì nền hòa bình kéo dài ba trăm năm mươi năm sau đó cho Đại Việt. Ông cũng nhân mạnh đến tư duy tiểu thuyết hiện đại của #ội thé: nhìn lịch sử như những khả năng, mượn quá khứ nói hiện tại (bi kịch của người trí thức thời bình).