Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ THỂ LOẠI 1. Hồi kí là một tiểu loại / dạng thức của kí 1. Khái niệm kí văn học Kí là loại hình văn xuôi tự sự, hình thành và phát triển trong văn học thế giới cũng như ở Việt Nam khá sớm. Là một dạng / kiểu văn học đặc thù, kí đặc biệt quan tâm đến các sự kiện, biến cố lịch sử, những biểu hiện có thật của đời sống với sự bộc lộ trực tiếp cá tính sáng tạo, nhận thức riêng và tham vọng can dự nhằm thúc đẩy các hoạt động xã hội của nhà văn.
Chính vì vậy, kí có một phạm vi biểu hiện đời sống rất rộng lớn: có thể thiên về ghi chép sự việc, có thể thiên về biểu hiện những xúc cảm trữ tình, có thể thiên về chính luận, thời sự. Nghĩa gốc của chữ “kí” là ghi chép một sự việc gì đó để không quên. Vì tính chất “ghi chép” này phạm trù của kí được mở rộng, hàm chứa nhiều tiểu loại: thực lục, tạp lục, mạn lục, truyện kí, sử kí, du kí, nhật kí, hồi kí, phóng sự, tuỳ bút… Để thấy rõ hơn khái niệm “kí văn học”, cần phân biệt nó với một số loại hình ngoài văn học như báo chí, chính luận, ghi chép tư liệu, đặc biệt là với “kí báo chí”, loại hình gần “kí văn học” hơn cả. Trên thực tế, “kí văn học” có chịu sự tác động rõ rệt của báo chí bởi tính chất chính luận, thời sự và chiến đấu của nó.
Nhưng “kí văn học” và “kí báo chí” vẫn có những đặc trưng riêng, phát triển theo những quy luật riêng, với những chức năng riêng: “Kí văn học và kí báo chí giống nhau ở chỗ đều tôn trọng tính xác thực và tính thời sự. Nhưng ở kí báo chí tính xác thực phải được đảm bảo ở mức tuyệt đối, và tính thời sự cũng mang tính chất thật cấp bách, có khi hằng ngày hằng giờ. Kí văn học không đòi hỏi như vậy, ngược lại nó yêu cầu cao hơn về chất suy nghĩ và tình cảm của chủ thể” [82]. Nhằm thoả mãn nhu cầu thông tin về cái mới, cái thời sự cho bạn đọc, kí báo chí chịu sự chi phối gắt gao của yêu cầu thời sự.
Tính thời sự là yếu tố đầu tiên được tính đến khi thẩm định giá trị của kí báo chí. Ngược lại, trong kí văn học tính thời sự không phải là tiêu chí hàng đầu, nhà văn viết kí vừa mong muốn lưu giữ, phản ánh hiện thực, vừa sử dụng chất liệu 16 hiện thực để tạo nên những hình tượng nghệ thuật biểu hiện quan niệm thẩm mĩ độc đáo. Kí báo chí thiên về thông tin thời sự xác thực, kí văn học từ thông tin sự thật hướng tới thông tin thẩm mĩ. Có thể nói: “Sự kiện trong kí văn học mang ý nghĩa tư tưởng nghệ thuật nhiều hơn.
Việc lựa chọn đối tượng theo mục đích này khiến cho người thật việc thật trong kí văn học mang ý nghĩa điển hình, và sự thật về sự kiện, con người mang ý nghĩa sâu rộng hơn tính thời sự của chúng, có khả năng khêu gợi, tác động nhiều mặt đến người đọc” [120, tr. Đặc trưng của thể kí văn học Cho đến nay, kí vẫn được xem là kiểu loại văn học khá đặc biệt vì rất khó xác định được đặc trưng của nó. Một số ý kiến đồng nhất đặc điểm của kí với loại văn tư liệu vì một số thiên kí là tác phẩm tư liệu xác thực của đời sống, những tư liệu tiêu biểu và có giá trị nghệ thuật. Một số ý kiến cho rằng kí mang nhiều tính chất báo chí cũng chính là nói đến một đặc điểm thường thấy trong kí: yếu tố chính luận và tính thời sự.
Một số ý kiến lại thấy ở kí những liên hệ chặt chẽ với thể loại trữ tình… Nhà văn Tô Hoài đã nói: “Kí cũng như truyện ngắn, truyện dài hoặc thơ, hình thù nó đấy, nhưng vóc dáng nó luôn luôn đổi mới, đòi hỏi sáng tạo và thích ứng. Cho nên càng chẳng nên trói nó vào một cái khuôn” [49, tr. Tuy nhiên, với cái nhìn hệ thống các đặc điểm của kí, có thể xác định được đặc trưng riêng của thể loại này. Qua thông tin sự thật hướng đến thông tin thẩm mĩ Kí chỉ trần thuật những “người thật việc thật” đã xảy ra, đó là sự trần thuật một cách xác thực nhưng không vì thế mà không có tính nghệ thuật.
Bởi người thật việc thật được nói đến tự thân nó hàm chứa những ý nghĩa riêng và ngay trong sự thật đã có cái thẩm mĩ. Hơn nữa, sự thật khách quan được kí lấy làm điểm tựa, là cơ sở để chọn lựa, khai thác những nội dung, khía cạnh có ý nghĩa thẫm mĩ - nhân sinh nào đó. Vì sao sự kiện này đi vào tác phẩm mà không phải sự kiện khác? Vì sao nhà văn ghi lại sự thật này mà không ghi lại sự thật kia? Trong kí, các chi tiết, sự kiện của cuộc sống vừa giữ được những phẩm chất cơ bản của sự thật, vừa được cảm thụ, đánh giá theo cách nhìn độc đáo của riêng nhà văn. Có thể nói: “ghi việc để thông tin sự thật không phải là nội dung cơ bản của kí.
Nội dung cơ bản của kí, ngay ở hình thức sơ khai của nó, là thông tin về ý nghĩa, về giá trị nhân sinh của sự việc được ghi” [120, tr. 17 Tác phẩm kí có thể hư cấu nhưng nói chung là ít và thường ở những thành phần không xác định với mục đích góp phần tái hiện một cách xác thực người thật việc thật. Đây là đặc điểm có thể phân biệt kí với các loại văn xuôi tự sự khác. Nói đến mức độ của hư cấu thì không thể dựa vào con số thống kê mà vấn đề là mục đích, tính chất của hư cấu.
Nếu các nhà viết truyện ngắn, tiểu thuyết luôn muốn tạo ra một “thế giới thứ hai” và chân lí trong tác phẩm không nhất thiết đồng nhất với chân lí đời sống thì các nhà viết kí, ngược lại, luôn có mong muốn tác phẩm của mình tái hiện một cách chân thực hiện thực như nó đã có, đã diễn ra. Mặc dù theo quy luật của sáng tạo nghệ thuật, chân lí trong các tác phẩm kí cũng không thể hoàn toàn đồng nhất với chân lí đời sống. Mặt khác, cũng không nên cực đoan khi nói về tính chất xác thực trong kí, bởi “Trong quá trình chuyển hóa từ đối tượng khách quan thành hình tượng nghệ thuật trải qua nhiều công đoạn khá phức tạp của tư duy nghệ thuật, từ tiếp xúc, quan sát đối tượng miêu tả đến việc cảm thụ, chọn lọc, bình giá, sắp xếp để khái quát hóa, cá thể hóa, điển hình hóa. Hình tượng nghệ thuật của người thật việc thật trong tác phẩm dù đảm bảo trung thực chính xác đến đâu cũng là một bước nhảy vọt về chất, đẹp đẽ hơn, tinh khôi hơn so với nguyên mẫu” [23, tr.
Như vậy, kí đòi hỏi xác thực một cách tối đa nhưng không có nghĩa là đi ra ngoài quĩ đạo của sáng tạo nghệ thuật. Một tác phẩm kí vẫn phải đảm bảo giá trị thẩm mĩ. Giá trị này được tạo nên bởi bản thân sự thật và cả việc lựa chọn những chi tiết hư cấu, sáng tạo, cách tổ chức, sắp xếp câu chuyện, những suy nghĩ, liên tưởng phong phú và giàu tính nghệ thuật của tác giả. Xét hành vi sáng tác cũng thấy rõ các tác phẩm kí không thể viết được sự thật một cách tuyệt đối.
Bởi người viết luôn là một cá nhân, một điểm nhìn và không phải lúc nào cũng là người chứng kiến, dù có chứng kiến chăng nữa cũng vấp phải cơ chế “không biết hết’, “không nhớ hết”. Có những sự việc xảy ra quá lâu, càng không thể nhớ chính xác, tường tận, tỉ mỉ… Do vậy, người viết buộc phải bù đắp sự thiếu hụt ấy bằng cách nghe, đọc thêm, đôi khi phải sử dụng sự liên tưởng, hư cấu. Như trên đã nói, kí có hư cấu nhưng luôn hướng đến mục đích tái hiện đúng người thật việc thật, do vậy, chỉ sử dụng yếu tố này trong những phạm vi nhất định. Ở những thành phần xác định như tên tuổi, lai lịch, ngoại hình, nguồn gốc xuất 18 thân, thành tích, thời gian, địa điểm, những quan hệ xã hội cơ bản, những diễn biến chính của sự việc… người viết kí phải cố gắng trung thành với sự thật một cách tối đa.
Với những thành phần không xác định như nội tâm nhân vật, cảnh sắc thiên nhiên, những chi tiết phụ, trình tự câu chuyện… người viết được quyền sử dụng hư cấu nhưng vẫn phải đạt đến tính chân thật trong tái hiện. Cái tôi tác giả có vai trò đặc biệt quan trọng Trong các tác phẩm kí, nhân vật trần thuật là “tôi” ở ngôi thứ nhất và thông thường là chính tác giả. Tác giả đóng vai trò người chứng kiến để tăng cường tính xác thực trong kí đồng thời trực tiếp bộc lộ tính khuynh hướng thông qua những cảm xúc trữ tình, suy ngẫm, bình luận công khai. Tác giả kí là người trực tiếp tiếp cận, nghiên cứu vấn đề, tìm tòi và khái quát ý nghĩa xã hội thẩm mĩ của các sự kiện được ghi chép, phản ánh.
Bức tranh cuộc sống trong kí chủ yếu được dựng bằng những gì mà chính tác giả quan sát, cảm thấy… Mặt khác, tác giả là người trực tiếp tham gia vào thế giới nghệ thuật, phát huy khả năng quan sát, liên tưởng, nối kết các chi tiết, hướng dẫn người đọc cảm thụ cuộc sống theo những định hướng riêng. Do vậy, trong kí, các sự kiện của đời sống không phải là một tập hợp ngẫu nhiên, thô mộc, chúng đã được lựa chọn, đánh giá bởi điểm nhìn tác giả để trở thành những chất liệu nghệ thuật mang giá trị thẩm mĩ cao. Như vậy, với sự có mặt của cái tôi tác giả, kí càng chứng tỏ ưu thế phóng khoáng, tự do dù phản ánh người thật việc thật: “Với thể kí văn học, ngoài sự ràng buộc phải phản ánh trung thực hiện thực đời sống khách quan, thì bằng cái tôi của mình, nhà văn vẫn tìm cách thoát ra khỏi cái áp lực của người thật việc thật để mở rộng biên độ sáng tác văn học đến những địa hạt khác bằng cảm xúc, tưởng tượng, liên tưởng, hồi ức, hoài niệm…” [23, tr. Chính cái tôi tác giả mang lại cho kí sự thuyết phục và sức tác động lớn tới công chúng.