mở đầu nền văn xuôi dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại (nhận xét của Mai Liễu), Nông Viết Toại - một trong những người đặt nền móng cho văn xuôi các dân tộc thiểu số (Tôn Phương Lan), Bùi Minh Chức - người không vội tìm ảo ảnh, với một giọng kể giàu bản sắc, đặc biệt là tài kể chuyện theo giọng cổ tích dân gian (Hà Lý), Hà Lâm Kỳ với sắc hoa, tiếng chim, bóng núi khi thấp thoáng lúc lung linh trong các trang viết (Hoàng Hữu Sang) … 16 Trong cuốn Văn học Thái Nguyên (2008), Lâm Tiến đã có một bài nghiên cứu riêng về tiểu thuyết Thái Nguyên trong thời kỳ đổi mới (1986 - 2007), trong đó, ông đặc biệt chú ý đến những tác phẩm của các nhà văn dân tộc thiểu số. Lâm Tiến đã chỉ ra dấu ấn của văn hóa, văn học dân gian trong sáng tác của họ. Theo ông, Vi Hồng chịu ảnh hưởng của văn học truyền thống ở kiểu tư duy trực tiếp cảm tính, lối ví von, so sánh, ước lệ và cách xây dựng nhân vật theo hai tuyến rõ rệt; còn Ma Trường Nguyên có lối viết giản dị, hồn nhiên và đầy chất trữ tình [141, tr. 13 ]… Cũng trong cuốn Văn học Thái Nguyên, Vũ Anh Tuấn lại đặc biệt chú ý đến mối quan hệ giữa sáng tác của các nhà văn, nhà thơ dân tộc thiểu số với văn học truyền thống.
Ông cho rằng, nhà văn Vi Hồng là người vận dụng nhiều hơn cả vốn văn hóa dân gian truyền thống trong các sáng tác. Sau Vi Hồng, các nhà văn khác đã tiếp tục tiếp thu và phát triển những ảnh hưởng của văn học dân gian trong những tác phẩm hiện đại: “Bắt đầu từ nhà văn Vi Hồng, cuộc sống tâm hồn con người miền núi đã được miêu tả một cách phong phú, sâu sắc, đa dạng. Với sự vận dụng tối đa vốn văn hóa dân gian, Vi Hồng đã sáng tạo và khởi xướng một cách viết mới về miền núi, mà có nhà văn đã nhận định đó là cách viết hiện đại hóa dân gian. Sau này, không ít nhà văn người dân tộc ở Thái Nguyên và Việt Bắc ảnh hưởng Vi Hồng một cách sâu sắc và có hiệu quả” [141, tr.
Mai Liễu trong cuốn Hương sắc miền rừng đã đề cập đến những hạn chế trong sáng tác của các nhà văn người dân tộc: “Việc phản ánh cuộc sống các vùng đồng bào dân tộc và miền núi trong sáng tác của anh chị em văn nghệ sĩ dân tộc thiểu số và miền núi chưa thật đậm nét và sâu sắc… chưa có những tác phẩm có tư tưởng và nghệ thuật cao…” [ 84, tr. Để khắc phục những hạn chế trên, tác giả Mai Liễu cho rằng, cần nâng cao hơn nữa chất lượng nghệ thuật và mở rộng nội dung phản ánh, đặc biệt, cần tăng cường mối quan hệ giữa sáng tác văn học nghệ thuật với công tác tư tưởng ở vùng dân tộc thiểu số. Năm 2011, nhà xuất bản Văn hóa dân tộc in cuốn Có thật một mảng “văn xuôi miền ngược”, nhằm giới thiệu tới bạn đọc các sáng tác tiêu biểu của những tác giả là hội viên Hội văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam (gồm cả người Kinh và người dân tộc thiểu số). Ngay trong Lời giới thiệu, các tác giả đã đưa ra những nhận định xác đáng về vị trí và vai trò của thể loại văn xuôi trong tiến trình chung của văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam: “Đã có thật một mảng văn xuôi dân tộc và miền núi được thể hiện qua các truyện ngắn.
Đó là một mảng văn học đương đại có diện mạo, chất lượng 17 rõ ràng, với những phát hiện và phong cách riêng rất khó bị che khuất. Tuy nhiên, do dung lượng có hạn nên cuốn sách chưa thể là một tập hợp đầy đủ các tác giả, tác phẩm có chất lượng đã được công bố trong những năm đầu của thế kỷ XXI. Mặt khác, cuốn sách mới chỉ dừng lại ở thể loại truyện ngắn mà chưa giới thiệu được các thể loại khác của văn xuôi như tiểu thuyết, truyện kí. Trong cuốn Văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam thời kì hiện đại - một số đặc điểm (2011) do hai tác giả Trần Thị Việt Trung và Cao Thị Hảo đồng chủ biên đã đưa ra một nhận định khái quát về đặc điểm của văn xuôi các dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại: “Một nền văn học phong phú, đa dạng, đặc sắc và đậm đà bản sắc dân tộc.
Nền văn học với tính chất phong phú, đa dạng, đặc sắc ấy được thể hiện ở trên tất cả các phương diện: đội ngũ sáng tác, nội dung phản ánh, hình thức nghệ thuật và thể loại. Cuốn Văn xuôi Việt Nam hiện đại về dân tộc và miền núi của tác giả Phạm Duy Nghĩa xuất bản năm 2012 đã nghiên cứu những đặc điểm của văn xuôi dân tộc miền núi trên phương diện đề tài trong sáng tác của các tác giả người Kinh và cả người dân tộc thiểu số. Trong đó, tác giả cũng đã đề cập đến những ảnh hưởng của văn học dân gian trong các sáng tác về đề tài miền núi. Do đó, việc đi sâu vào các sáng tác của chính những cây bút là người dân tộc thiểu số vẫn còn mờ nhạt và ít được quan tâm.
Tác giả Đào Thủy Nguyên trong cuốn sách Bản sắc văn hóa dân tộc trong văn xuôi của các nhà văn dân tộc thiểu số (2014) đã khẳng định những cảm hứng tư tưởng mang đậm bản sắc dân tộc của đồng bào các dân tộc thiểu số: Cảm hứng trân trọng vẻ đẹp tâm hồn, tính cách của đồng bào các dân tộc thiểu số; Cảm hứng tự hào về các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc; Cảm hứng trữ tình về thiên nhiên, đất nước [117 ]. Năm 2014, nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên in cuốn Văn học dân tộc thiểu số Việt Nam truyền thống và hiện đại do hai tác giả Trần Thị Việt Trung và Nguyễn Đức Hạnh đồng chủ biên. Cuốn sách là một tập hợp của nhiều công trình nghiên cứu về văn xuôi và thơ ca dân tộc thiểu số. Trong đó, phần Một bao gồm tám bài viết đề cập đến những khía cạnh nội dung và nghệ thuật của văn xuôi dân tộc thiểu số qua tên tuổi của một số tác giả với những tác phẩm tiêu biểu.
Cuốn sách ra đời đã góp phần khẳng định “thương hiệu riêng” cho Đại học Thái Nguyên - một trong những chiếc nôi của văn học dân tộc thiểu số khu vực phía Bắc Việt Nam [190, tr. 18 Mới đây nhất, Hoàng Việt Quân trong cuốn tiểu luận Bàn để làm (2015) đã đưa ra những nhận xét khái lược về văn xuôi Yên Bái qua tên tuổi của những nhà văn tiêu biểu như Hà Lâm Kỳ, Hoàng Hữu Sang, Hoàng Tương Lai. Trên cơ sở những nhận định, đánh giá đó, tác giả đã đề xuất những phương hướng đổi mới nhằm phát triển hơn nữa đội ngũ những người sáng tác văn xuôi của cả khu vực miền núi phía Bắc, bởi ông cho rằng “chỉ có tắm mình trong suối nguồn văn hóa dân gian của dân tộc, từng bước thế hệ trẻ sẽ trưởng thành, sáng tạo ra những tác phẩm văn học nghệ thuật vừa hiện đại vừa giàu bản sắc” [145, tr. Tìm hiểu và nghiên cứu về văn học các dân tộc thiểu số nói chung, văn xuôi các dân tộc thiểu số nói riêng không chỉ có những công trình nghiên cứu chuyên sâu mà còn có hàng trăm bài viết được đăng trên các tạp chí, diễn đàn, hay trên các bài báo.
Qua những bài viết của các tác giả xoay quanh vấn đề này, có thể thấy, mảng văn học miền núi đang chiếm lĩnh vị thế mới trên hành trình hội nhập với văn học cả nước. Có thể kể đến một số bài viết tiêu biểu sau: Nhận định về những yếu tố quan trọng làm nên giá trị nghệ thuật của một tác phẩm văn xuôi miền núi, trong bài Cốt truyện trong văn xuôi các dân tộc miền núi (2008), tác giả Phạm Duy Nghĩa cho rằng: “Xét theo tiêu chí thời gian, loại cốt truyện phổ biến nhất ở mảng văn xuôi dân tộc thiểu số là cốt truyện tuyến tính (tự sự theo mạch thẳng thời gian, duy trì theo quan hệ nhân quả)” [99, tr. Theo ông thì việc trần thuật theo thời gian tuyến tính có tác dụng là để cho độc giả miền núi dễ nắm bắt nội dung ý nghĩa của truyện. Trên cơ sở đó, tác giả khẳng định những thành tựu nổi bật về nghệ thuật mà văn xuôi miền núi đạt được là độc đáo và riêng biệt.
Trên tạp chí Văn nghệ Lào Cai, (2009), Phạm Duy Nghĩa có bài viết Vài nét về văn hóa trong văn xuôi dân tộc và miền núi. Nhằm nhấn mạnh đến vai trò của văn hóa trong các sáng tác văn xuôi, tác giả đã khẳng định: “Các tác phẩm văn xuôi đã cho thấy con người miền núi luôn sống trong tính đa dạng của các nền văn hóa, nơi còn không ít những trầm tích mà văn học chưa khai thác hết” [100, tr. Qua những nhận định có sức thuyết phục trên, người viết đã đặt ra yêu cầu đối với những người sáng tác, đó là phải am hiểu và vận dụng văn hóa truyền thống của dân tộc trong mỗi tác phẩm của mình. Cao Duy Sơn là tác giả có khá nhiều bài viết nhằm ghi nhận những thành công của văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại.
Trong đó, ông đặc 19 biệt nhấn mạnh đến vai trò của văn xuôi miền núi trong hành trình hội nhập cùng văn học cả nước. Tiêu biểu như bài viết trên báo Văn nghệ Văn xuôi các dân tộc thiểu số - hành trình cùng bè bạn (2011), tác giả khẳng định vai trò của đội ngũ những người sáng tác trẻ: “Cùng với tên tuổi, sự nghiệp lớp nhà văn tiền bối, thành tựu của thế hệ nhà văn trẻ phần nào đã trở thành động lực khích lệ những cây bút văn xuôi dân tộc thiểu số trưởng thành sau giai đoạn đất nước tiến hành sự nghiệp Cách mạng đổi mới” [156, tr. Cũng trong bài viết này, Cao Duy Sơn đặc biệt nhấn mạnh đến tên tuổi của những cây bút thuộc thế hệ sau của văn xuôi các dân tộc như Vi Thị Thu Đạm, Bế Mạnh Đức, Lục Mạnh Cường, Nông Quốc Lập, Triệu Hoàng Giang, Hoàng Chiến Thắng. Họ chính là những người góp phần tạo nên sức sống mới, diện mạo mới cho văn xuôi của dân tộc mình, đưa những tác phẩm gần hơn với hơi thở cuộc sống đương đại.