phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, đề án bao gồm ba chương: Chƣơng 1: Điểm nhìn trần thuật trong tiểu thuyết Sóng ngầm. 10 Chƣơng 2: Cốt truyện, nhân vật trong tiểu thuyết Sóng ngầm. Chƣơng 3: Kết cấu và giọng điệu trần thuật trong tiểu thuyết Sóng ngầm. 11 CHƢƠNG 1: ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT SÓNG NGẦM Cái nhìn nghệ thuật của nhà văn về cuộc sống, con người thể hiện rõ nhất thông qua điểm nhìn trần thuật.
Điểm nhìn trần thuật được xem là một yếu tố quan trọng để tạo dựng nên cấu trúc tác phẩm và xác lập mô hình truyện kể bởi điểm nhìn trần thuật là một trong những yếu tố thuộc về nghệ thuật tự sự, thể hiện góc nhìn, tầm nhận thức khám phá sự kiện, sự việc và con người của người kể chuyện. Hòa vào dòng chảy của thế giới nghệ thuật văn chương hiện đại, Linda Lê đã đánh dấu tên tuổi của mình bằng một thế giới nghệ thuật cũ nhưng lại mới của thể loại với sự sáng tạo, nét riêng cá tính đến dị biệt của một con người xem văn chương là sự sống của mình. Để thấy được, chúng tôi trực tiếp đi sâu nghiên cứu điểm nhìn trần thuật trong tiểu thuyết Sóng ngầm của nhà văn. Cụ thể hơn để tìm hiểu sâu hơn về cách tổ chức điểm nhìn của bà qua tác phẩm, chúng tôi vận dụng lý thuyết điểm nhìn trần thuật để có thể soi chiếu, thẩm thấu quan niệm nghệ thuật cũng như cách nhìn, cách cảm về con người, về thời đời đại gắn với tác phẩm của nhà văn.
Các điểm nhìn trần thuật trong Sóng ngầm Điểm nhìn và người kể chuyện là hai phương diện không thể tách rời. Truyện bao giờ cũng được kể từ một điểm nhìn nhất định. Trong cuốn Dẫn luận nghiên cứu văn học, Pospelov cũng từng khẳng định vai trò quan trọng của điểm nhìn trần thuật trong tác phẩm sự sự cụ thể: “Trong tác phẩm tự sự, điều quan trọng là tương quan giữa các nhân vật với chủ thể trần thuật, hay, nói cách khác, điểm nhìn của người trần thuật đối với những gì anh ta miêu tả” [48]. Như vậy, vị trí của người kể chuyện có ý nghĩa mật thiết liên quan đến quan niệm, tư tưởng, thái độ của nhà văn về hiện thực và kiến tạo hiện thực ấy trong tác phẩm.
Tại vị trí đó, người kể chuyện ảnh hưởng đến 12 việc xây dựng cốt truyện, phương thức kể, ngôn ngữ nhân vật,… Nguyên bởi người kể chuyện kể lại câu chuyện diễn ra ở đâu, vào lúc nào, có những nhân vật nào tham gia vào câu chuyện. Do vậy, vị trí và điểm nhìn của sự việc rất quan trọng, được xem là sợi dây liên kết toàn bộ các thành tố cấu tạo nên tác phẩm. Điểm nhìn trần thuật còn góp phần đáng kể vào sự thành công của tác phẩm. Nó là vị trí mà người kể chuyện hoặc nhà văn lựa chọn để quan sát, thâu tóm hiện thực được phản ánh trong tác phẩm.
Trần Đình Sử so sánh điểm nhìn với hình ảnh chiếc ống kính camera dẫn dắt người cầm bút khám phá hiện thực và đưa người đọc đi vào thế giới nghệ thuật của tác phẩm. Như vậy, tìm hiểu điểm nhìn thực chất là tìm hiểu một kiểu quan hệ, một phương thức tiếp cận của nhà văn với hiện thực. Trần Đình Sử cho rằng: “Điểm nhìn văn bản là phương thức phát ngôn trình bày, miêu tả phù hợp với cách nhìn, cách cảm thụ thế giới của tác giả” và “Khái niệm điểm nhìn mang tính ẩn dụ, bao gồm mọi nhận thức, đánh giá, cảm thụ của chủ thể đối với thế giới. Nó là cái vị trí dùng để quan sát, cảm nhận, đánh giá, bao gồm cả khoảng cách giữa khách thể và chủ thể, cả phương diện vật lí, tâm lí, văn hóa” [59, tr.
Ông đã đề xuất một khái niệm về điểm nhìn: “Điểm nhìn trần thuật không chỉ là điểm nhìn thuần túy quang học như khái niệm tiêu cự, tụ điểm mà nó còn mang nội dung, quan điểm, lập trường tư tưởng, tâm lý của con người” [59, tr. Như vậy, cơ bản các ý kiến của các nhà nghiên cứu đều chỉ ra một đặc điểm mang tính chất chức năng của điểm nhìn là nó thể hiện vị trí và quan điểm, thái độ của chủ thể trần thuật đối với việc trần thuật. Nói cách khác, điểm nhìn là phương thức miêu tả, trình bày, là cách nhìn, cách cảm thụ của người trần thuật về câu chuyện được kể. Có thể thấy điểm nhìn trần thuật là yếu tố thể hiện tư duy nghệ thuật của nhà văn mang một nội dung thẩm mỹ và quan điểm lập trường riêng của mình.
Nghiên cứu điểm nhìn trần thuật là điều 13 cần thiết không thể thiếu khi phân tích cấu trúc nội tại của tác phẩm, cũng như phân tích tư tưởng, thái độ của tác giả trong tác phẩm bởi nghiên cứu điểm nhìn trần thuật sẽ giúp ta cảm nhận rõ hơn cách cảm thụ, miêu tả và thái độ tư tưởng của tác giả trong tác phẩm. Đối với nhà văn Linda Lê, bà vận dụng điểm nhìn trần thuật một cách triệt để để thể hiện theo dụng ý nghệ thuật riêng của bà. Ở đó, người đọc cũng nhận ra việc tiếp cận theo điểm nhìn trần thuật là con đường dễ nắm bắt vẻ đẹp và chiều sâu giá trị của tác phẩm tự sự qua các điểm nhìn sau: 1. Điểm nhìn trần thuật bên trong Điểm nhìn trần thuật bên trong là kiểu trần thuật mà ở đó người kể chuyện trực tiếp lộ diện xưng “tôi”.
Nhân vật trực tiếp tham gia vào câu chuyện, sự kiện diễn ra trong cốt truyện. Với lối kể chuyện như vậy người kể chuyện có cơ hội bộc lộ tình cảm, cảm xúc, suy nghĩ của mình một cách trực tiếp hơn, rõ ràng hơn. Nhân vật tự mình nói chuyện với mình để thuật lại câu chuyện đến độc giả. Có thể nói với điểm nhìn trần thuật bên trong, người đọc dễ dàng nhận thấy chân dung đa diện của người kể chuyện bởi các nhân vật trở thành đầu mối để dẫn dắt câu chuyện, sự việc, tình tiết trong tác phẩm.
Đương nhiên câu chuyện ấy không nằm ngoài ý thức của người kể. Với điểm nhìn bên trong, nhà văn Linda Lê vận dụng vào tiểu thuyết Sóng ngầm là sự hồi tưởng quá khứ, là tâm tư tình cảm của các nhân vật “tôi”, ở đó nhân vật được trần thuật lại như cuốn nhật ký. Ulma chỉ là đứa con hoang lai giữa Âu – Á. Cả năm tháng tuổi thơ hầu như vắng bóng tình thương của mẹ.
Bất hạnh khiến cho nhân vật trở nên khép mình, nhân vật tự ngụy tạo không nhớ, không đau vì xa mẹ qua dòng nhật kí “tập cho mình không hi vọng quá vào bà mẹ thoắt ẩn thoắt hiện”. Lâu dần, vết thương tâm lý mưng mủ nặng nề, Ulma trở nên co rụt lại với thế giới bên ngoài. Để vượt qua chứng rối loạn 14 tâm thần và lệ thuộc vào bác sĩ, Ulma chọn cách viết ra những góc khuất đời mình thông qua từng lớp truyện và dĩ nhiên chúng chẳng bao giờ được gởi đi. Bên cạnh Ulma, Lou cũng là nhân vật bị từ chối tình thương.
Tuy nhiên, khác với Ulma, bi kịch của Lou là ở việc luôn mâu thuẫn với mẹ và kết cục bị mẹ từ chối, không những thế nhân vật còn bị mất chồng. Bi kịch nối tiếp bi kịch chỉ vì ghen tuông mà rơi vào bi kịch giết chồng. Nhân vật Văn – trục chính của truyện, tác giả trao quyền kể chuyện cho người chết “Sinh thời, tôi chẳng bao giờ ba hoa. Giờ nhập quan rồi, tôi mặc sức độc thoại”, dụng độc thoại với môtip người chết kể chuyện là cớ để độc giả - người theo dõi nhân vật nhìn thấy những suy tư, trăn trở của Văn, người bị đẩy lìa và mãi mãi không tìm được quê hương, ngay cả khi còn “chút ít Phương Đông còn rơi rớt” nguyên bởi bi kịch bị chối bỏ và truy tìm căn tính Việt của nhân vật khi bị tách lìa khỏi Việt Nam từ lúc 15 tuổi và vĩnh viễn bỏ lại nơi chôn nhau cắt rốn của mình.
Chịu ảnh hưởng, mắc kẹt từ gia đình, nhân vật Laure cũng tự vấn về căn cước, về gốc rễ, quê hương của chính mình khi không biết gì về đất nước Việt Nam “Ta nửa Việt nửa Pháp, chẳng giống lũ con gái có cha mẹ chính cống nơi đây. Ta sẽ luôn ở giữa hai dòng, ngay cả nếu cha ta không đích thị là châu Á, ngay cả ta đếch biết gì nhiều về đất nước của ổng” [39, tr. Tác giả dụng điểm nhìn trần thuật bên trong không chỉ để nhân vật xưng tội hay làm nhẹ mặc cảm tội lỗi của mình mà còn để độc giả nhìn thấy những góc khuất của các nhân vật. Chấn thương tinh thần do thiếu hụt tình cảm gia đình, thèm khát máu mủ có sức công phá dữ dội khi nó chính là nguồn cơn của chuỗi bi kịch.
Điểm nhìn chủ quan và kết cấu trần thuật theo dạng thức nhật ký, các nhân vật có cơ hội chia sẻ rất nhiều về bản thân, về những cuộc đời xung quanh mình và những bí mật chỉ có người trong cuộc mới hiểu rõ. Nhờ tính chất tự do, phóng túng của kiểu kết cấu này mà chủ thể trần thuật có thể 15 chuyển chủ đề một cách linh hoạt, có thể liên tưởng đến tính cách, chân nhân dung của các nhân vật. Các nhân vật tự do trong vai trò dẫn dắt và bình luận. Cuốn theo mạch truyện, độc giả luôn trong tư thế bị kích thích trí tò mò, họ phải tự phỏng đoán.
Vận dụng điểm mạnh của mình, Linda Lê đưa lối trần thuật vào khiến cho nhân vật dễ dàng thú nhận một cách chân thực nhất để khơi những bí mật của con người. Cụ thể trong Sóng ngầm, từ điểm nhìn trần thuật bên trong, độc giả dễ dàng nhận thấy những cái tôi cô đơn hay những cái tôi bản năng không che giấu của Văn “Để có sao nói vậy, tôi mê đâm thịt, rình mẻ lớn, thèm muốn thân xác mạnh đến độ tôi những muốn ghi tên cả mười một nghìn trinh nữ lên bảng chiến tích nếu không bị ngăn cản” [39, tr. Ngoài ra ở mỗi phần, cả ba nhân vật Văn, Ulma hay Lou đều trăn trở tự thú mà không che giấu hay bào chữa cho hành vi tội lỗi của mình và ở đó các nhân vật không chỉ tự thú một lần. Theo sự chuyển động của thời gian các nhân vật đều có sự tăng cấp trong việc tự lộn trái tâm hồn của mình.
Vận dụng điểm nhìn trần thuật bên trong, Linda Lê đã để cho nhân vật trực tiếp mở ra thế giới tâm hồn của mỗi nhân vật. Những câu chuyện được kể trở nên đáng tin cậy hơn đối với độc giả về chân dung nhân vật.