phần MỞ ĐẦU, KẾT LUẬN, và TÀI LIỆU THAM KHẢO, luận văn có 3 chƣơng: Chƣơng 1: Chu Lai - cuộc đời, văn nghiệp và quan niệm nghệ thuật Chƣơng 2: Thế giới nh n vật trong truyện ngắn Chu Lai sau 1975 nhìn từ bình diện nội dung Chƣơng 3: Thế giới nh n vật trong truyện ngắn Chu Lai sau 1975 nhìn từ bình diện nghệ thuật 7. Đóng góp của luận văn Tập trung tìm hiểu thế giới nh n vật trong truyện ngắn Chu Lai sau năm 1975 tƣơng đối hệ thống và toàn diện, luận văn làm sáng tỏ cái nhìn mới mẻ và đầy đủ hơn về con ngƣời cũng nhƣ hiện th c cuộc sống thông qua cách thức x y d ng nh n vật đa dạng và độc đáo của nhà văn. Luận văn muốn khẳng định truyện ngắn Việt Nam sau năm 1975 nói chung trong đó có truyện ngắn Chu Lai đã nỗ l c cách t n nghệ thuật, tạo nên một cách thức tiếp cận hiện th c mới, góp phần quan trọng vào s phát triển của nền văn học d n tộc. Luận văn sẽ là một tài liệu tham khảo có giá trị cho những ai quan t m nghiên cứu tìm hiểu về văn nghiệp của nhà văn Chu Lai.
13 Chƣơng 1 CHU LAI - CUỘC ĐỜI, VĂN NGHIỆP VÀ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT 1. Quê hương, gia đình và thời niên thiếu Nhà văn Chu Lai, tên khai sinh là Chu Ân Lai, sinh ngày 05- 02- 1946. Quê gốc của ông ở thôn Tam Nông, xã Hƣng Đạo, huyện Tiên Lữ, tỉnh Hƣng Yên. Ông sinh trƣởng trong một gia đình có truyền thống văn học nghệ thuật.
Cha ông là nhà viết kịch nổi tiếng Học Phi. Ông sớm có điều kiện tiếp xúc với sách vở và văn học nghệ thuật, lại đƣợc cha truyền cho tình yêu văn học từ nhỏ, bản th n ông cũng sớm bộc lộ năng khiếu nghệ thuật. Chu Lai t m s : "Cả nhà tôi khi đó sống chật chội trong không gian chừng hơn hai chục m t vuông, tôi có khi ngủ trong gậm giƣờng vẫn nghe đƣợc những c u đàm đạo văn chƣơng của cha và những ngƣời bạn văn nghệ cùng thời với ông nhƣ Thế Lữ, Đào Mộng Long. Những ngôn ngữ nghệ thuật ấy "nhập" vào anh em tôi từ tấm b ".
Sau đó gia đình ông chuyển lên Hà Nội sinh sống từ những ngày ông còn niên thiếu. Vùng quê yên ả, thanh bình đã để lại cho ông ký ức đẹp về quê hƣơng, làng mạc; còn Hà Nội nghìn năm văn hiến đã tạo cho ông cốt cách tài hoa, lịch lãm của con ngƣời đất kinh thành[ 38, 22]. Thời kì trưởng thành và tham gia kháng chiến Tốt nghiệp phổ thông, Chu Lai thi đỗ vào đại học. Đang học năm thứ nhất đại học, cũng giống nhƣ bao thanh niên khác, khi đất nƣớc đau thƣơng đang chìm trong khói lửa chiến tranh, Chu Lai tình nguyện lên đƣờng nhập ngũ tham gia cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nƣớc.
Thời kì đầu qu n ngũ, ông đƣợc điều về làm diễn viên Đoàn kịch nói Tổng cục Chính trị [38,22]. Chu Lai đã vƣợt qua gần 6.000 đối thủ để trở thành diễn viên đoàn kịch qu n đội và có tới 10 năm chuyên thủ vai các nh n vật phản diện trong các vở diễn của đoàn bởi vẻ ngoài "rất ngầu" của mình. Nhƣng nghe theo lời kêu gọi của Tổ quốc, chàng trai trẻ 14 Chu Lai chợt nhận ra mình "vô duyên" biết bao khi hàng ngày son phấn nơi sàn diễn, trong khi bạn bè cùng lứa đang cầm súng ngoài trận địa. Chu Lai xung phong vào chiến trƣờng ( dù gia đình muốn ông ở lại vì đã có hai ngƣời anh trai đang chiến đấu ngoài mặt trận , bỏ lại tƣơng lai có thể đƣợc đi học đạo diễn ở nƣớc ngoài.
"Sau Chu Lai chuyển về đơn vị đặc công chiến đấu ở vùng ven Sài Gòn trong những ngày gian khổ nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nƣớc. Những năm ở đơn vị đặc công, ông từng giữ chức đại đội trƣởng đại đội trinh sát chiến đấu cho đến ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nƣớc"[38,23]. Hơn 10 năm tr c tiếp cầm súng chiến đấu ở chiến trƣờng đã tạo cho Chu Lai một vốn sống, vốn kinh nghiệm dày dạn, đồng thời trở thành nguồn cảm hứng sáng tác cho ông trong suốt nghiệp cầm bút sau này. "Đã có lần ông t m s với độc giả, trong khoảng thời gian làm chiến sĩ đặc công dọc ngang sông Sài Gòn, ông đã viết văn nhƣ viết nhật ký.
Niềm đam mê văn chƣơng, tình yêu thƣơng và lòng hận thù thôi thúc ông viết nhƣ để giải tỏa những cảm giác căng thẳng, ác liệt nơi chiến trƣờng"[38,23]. "Những ngày tháng vào sinh ra tử ở chiến trƣờng, nơi mà ranh giới giữa s sống và cái chết chỉ trong gang tấc" đã để lại dấu ấn s u sắc trong t m hồn Chu Lai và những suy tƣ chiêm nghiệm về cuộc sống và con ngƣời. Môi trƣờng chiến đấu cũng giúp Chu Lai thành công khi viết về đề tài chiến tranh và ngƣời lính bởi ông am hiểu rất rõ đời sống, t m tƣ của ngƣời lính. “Nh n vật của Chu Lai hầu hết đều có vẻ giống ông, là những ngƣời lính phố phƣờng ra đi kháng chiến, có cái bặm trợn mà hào hoa, gan lì mà can đảm”[38,23].
Thời kì hậu chiến và ây d ng đ t nước “Sau 1975, đất nƣớc đƣợc giải phóng, hai miền Nam Bắc thống nhất, Chu Lai về làm trợ lý tuyên huấn Qu n khu VII. Cuối năm 1976, ông về trại sáng tác văn học Tổng cục Chính trị, sau đó đi học lớp khóa I của trƣờng Viết văn 15 Nguyễn Du. Tốt nghiệp trƣờng viết văn, ông về công tác tại tạp chí Văn nghệ Quân đội cho đến khi về hƣu” [38,23]. Đƣợc thừa hƣởng tố chất văn chƣơng từ cha, lại có năng khiếu và niềm đam mê sáng tác đã ăn vào máu thịt cùng với vốn sống, vốn kinh nghiệm dày dạn tích lũy trong mƣời năm lăn lộn ở chiến trƣờng, Chu Lai đã có một nền tảng vững chắc để sáng tạo nên những tác phẩm văn học có giá trị.
Trong suốt thời gian từ sau 1975 đến nay, ông đã cho ra mắt độc giả một khối lƣợng tác phẩm đồ sộ và gặt hái đƣợc nhiều thành công đáng kể, thu hút s chú ý của đông đảo bạn đọc. Chu Lai đã viết thử nghiệm trên nhiều thể loại và đều đạt đƣợc thành công đáng kể từ truyện ngắn đến tiểu thuyết, kịch bản phim. “Những cuốn tiểu thuyết và truyện ngắn của ông đã đƣợc độc giả đón nhận một cách nồng nhiệt và g y đƣợc tiếng vang nhƣ Ăn mày dĩ vãng (Giải A của Hội đồng văn học về đề tài chiến tranh cách mạng và l c lƣợng vũ trang. Hội nhà văn năm 1993, Giải thƣởng Văn học Bộ Quốc phòng năm 1994 ; Cuộc đời dài lắm (Giải thƣởng Hội nhà văn Việt Nam 2001.
Những sáng tác của Chu Lai cho thấy nhiều n t đổi mới trong cách nhìn nhận hiện th c và cuộc sống con ngƣời”[38,24]. Trong thời kì đất nƣớc đổi mới, Chu Lai vẫn tiếp tục phát huy sức sáng tạo dồi dào của mình bằng nhiều cuốn tiểu thuyết có giá trị cùng với các truyện ngắn đặc sắc. Nhà văn đã vƣơn lên trở thành một c y bút tiêu biểu viết về đề tài chiến tranh và cuộc sống ngƣời lính thời hậu chiến. Đối với nghiệp văn, Chu Lai là ngƣời nghiêm túc, thậm chí khắt khe.
Ông t nhận mình là “anh thợ cày trên cánh đồng chữ” và coi nghề văn là “nghề t ăn óc mình”. Những năm gần đ y, Chu Lai xuất hiện nhiều trên báo chí, truyền hình và các cuộc hội thảo về văn học. Bằng nhiệt huyết, niềm đam mê cháy bỏng với nghề, nặng “nợ” với nghiệp văn chƣơng, ngòi bút Chu Lai đã đóng góp cho nền văn học nƣớc nhà nhiều tác phẩm có giá trị. 16 Với những thành t u đạt đƣợc, Chu Lai đã khẳng định đƣợc tài năng sáng tạo nhiều mặt của mình và xứng đáng là c y bút văn xuôi tiêu biểu của văn học đƣơng đại Việt Nam.
Văn nghiệp Chu Lai sáng tác ở nhiều thể loại khác nhau: truyện ngắn, tiểu thuyết, bút ký, kịch. Bắt đầu nghiệp viết văn từ khi còn rất trẻ, ngòi bút Chu Lai vẫn bền bỉ viết đều đặn cho đến tận b y giờ. Các tác phẩm tiêu biểu nhƣ: Người im lặng (Truyện ngắn - 1976), Nắng đồng bằng (Tiểu thuyết -1978), Đêm tháng hai (Tiểu thuyết -1979), Đôi ngả thời gian (Truyện ngắn -1979), Sông xa (Tiểu thuyết -1986), Út Teng (truyện thiếu nhi- 1983), Gió không thổi từ biển (Tiểu thuyết -1985), Vòng tròn bội bạc (Tiểu thuyết – 1987), Bãi bờ hoang lạnh (Tiểu thuyết -1990), Ăn mày dĩ vãng (Tiểu thuyết- 1991), Phố nhà binh (truyện ngắn - 1992), Nhà lao cây dừa ( Ký s - 1992), Phố (Tiểu thuyết - 1993), Ba lần và một lần (Tiểu thuyết -1999), Cuộc đời dài lắm (Tiểu thuyết -2001), Khúc bi tráng cuối cùng (Tiểu thuyết -2004), Người im lặng (Tiểu thuyết -2005), Chỉ còn một lần (Tiểu thuyết -2006), Hùng Ka rô (Tiểu thuyết -2010), Mưa đỏ (Tiểu thuyết -2016), Truyện ngắn Chu Lai (2003, tái bản 2017. Chu Lai đã gặt hái đƣợc một số thành công đáng kể: Giải thƣởng Hội đồng Văn học chiến tranh Cách mạng và l c lƣợng vũ trang (Hội Nhà văn cho tiểu thuyết Ăn mày dĩ vãng (1993.
Giải thƣởng Văn học Bộ Quốc phòng 1994, Giải thƣởng tiểu thuyết Nhà xuất bản Hà Nội với tiểu thuyết Phố (1993 ; Giải thƣởng Hội Nhà văn 2001 với tiểu thuyết Cuộc đời dài lắm. Năm 2007 ông đƣợc nhận Giải thƣởng Nhà nƣớc về Văn học nghệ thuật. Khối lƣợng tác phẩm đồ sộ này cho thấy sức sáng tạo dồi dào của nhà văn Chu Lai. Ông đã có những đóng góp nhất định cho nền văn học đƣơng đại Việt Nam.
Quá trình sáng tác Chu Lai bƣớc vào nghiệp văn từ sớm, khi mới 17 tuổi với thể loại truyện ngắn. Truyện ngắn Hũ muối người Mơ Nông (1963 , đăng trên báo Độc lập năm 1963, đƣợc hoàn thành trong những năm tháng chiến đấu gian khổ tại đơn vị đặc công ở vùng s u Sài Gòn. “Tác phẩm viết theo kiểu nêu gƣơng tốt việc tốt, ca ngợi khí tiết ngƣời T y Nguyên. Tuy nhiên, s ra đời của tác phẩm chƣa g y đƣợc tiếng vang”[38, 24].
Những năm tháng chiến đấu tại đơn vị đặc công rừng Sác, phía Nam sông Sài Gòn, nhà văn vẫn viết truyện nhƣng không công bố. Đ y chính là quãng thời gian cung cấp cho nhà văn những trải nghiệm, vốn sống phong phú và s am hiểu tƣờng tận về đời sống của ngƣời lính. Nhà văn viết nhƣ để giải tỏa những ẩn ức, những ám ảnh về s sống, cái chết, về chiến tranh.
