Nghiên Cứu Từ Ngữ Xưng Hô Qua Lời Thoại Nhân Vật Trong Tác Phẩm Gone With The Wind

Luận án tiến sĩ phân tích nghiên cứu từ ngữ xưng hô qua lời thoại nhân vật trong tác phẩm gone with the wind và bản dịch cuốn, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng

• Tác giả: Trần Thị Kim Tuyến
• Người hướng dẫn: GS. Đỗ Thị Kim Liên
• Trường học: Trường Đại Học Vinh
• Chuyên ngành: Lý Luận Ngôn Ngữ
• Đề tài: Nghiên Cứu Từ Ngữ Xưng Hô Trong Tác Phẩm Gone With The Wind
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Nghệ An

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 3. ĐẠI TỪ NHÂN XƯNG QUA LỜI THOẠI NHÂN VẬT TRONG BẢN GỐC GONE WITH THE WIND VÀ NHỮNG ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG TRONG BẢN DỊCH CUỐN THEO CHIỀU GIÓ
• 4. DANH TỪ DÙNG ĐỂ XƯNG HÔ QUA LỜI THOẠI NHÂN VẬT TRONG BẢN GỐC GONE WITH THE WIND VÀ NHỮNG ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG TRONG BẢN DỊCH CUỐN THEO CHIỀU GIÓ
• 5. ỨNG DỤNG KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀO HOẠT ĐỘNG DẠY - HỌC VÀ CHUYỂN DỊCH CÁC ĐƠN VỊ TỪ NGỮ XƯNG HÔ
• DANH MỤC CÁC BÀI BÁO CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC VỀ CÁC NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Từ Ngữ Xưng Hô Trong Gone With The Wind

Nghiên cứu từ ngữ xưng hô (TNXH) đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu ngôn ngữ học. Tuy nhiên, quan niệm về phạm trù xưng hô vẫn chưa hoàn toàn thống nhất. Trên thế giới và ở Việt Nam, việc nghiên cứu lớp từ xưng hô (TXH) đã đạt được những thành tựu đáng kể. Các công trình nghiên cứu tập trung vào nhiều khía cạnh khác nhau, từ lịch sử phát triển của từ ngữ xưng hô đến vai trò của chúng trong giao tiếp và văn hóa. Việc phân tích ngôn ngữ nhân vật trong các tác phẩm văn học, đặc biệt là Gone With The Wind, cung cấp cái nhìn sâu sắc về quan hệ xã hội và tâm lý nhân vật. Nghiên cứu này góp phần làm sáng tỏ cách Margaret Mitchell sử dụng văn phong độc đáo để xây dựng tác phẩm văn học kinh điển.

1.1. Lịch Sử Nghiên Cứu Từ Xưng Hô Trong Tiếng Anh

Vấn đề từ ngữ xưng hô trong tiếng Anh đã được nghiên cứu từ lâu. Brown, Roger W. và Marguerite Ford (1961) phân tích TXH trong hội thoại, nhấn mạnh tác động của yếu tố tâm lý xã hội. Hanning, Robert W (1968) đề cập đến cách sử dụng TXH trong văn hóa học thời trung cổ. Lou Quangquinh (1985) viết về xã hội và văn hóa trong quy tắc gọi tên. Braun, F (1988) nghiên cứu về mô hình và cách sử dụng của đa ngôn ngữ, đa văn hóa trong TXH. Các nghiên cứu này cho thấy sự quan tâm đến ngôn ngữ học xã hội và văn hóa Mỹ.

1.2. Nghiên Cứu Từ Xưng Hô Trong Tiếng Việt Tổng Quan

Ở Việt Nam, nghiên cứu về từ ngữ xưng hô cũng rất phong phú. Các nhà nghiên cứu tập trung vào sự đa dạng và phong phú của từ ngữ địa phương, biệt ngữ, tiếng lóng trong tiếng Việt. Sự khác biệt về sắc thái biểu cảm và ngữ cảnh văn hóa cũng được quan tâm. Các công trình nghiên cứu thường so sánh hành vi ngôn ngữ trong các vùng miền khác nhau, từ đó làm nổi bật đặc trưng văn hóa của từng vùng. Nghiên cứu này góp phần vào việc bảo tồn và phát huy giá trị của văn hóa Việt Nam.

II. Cơ Sở Lý Thuyết Về Từ Ngữ Xưng Hô Trong Cuốn Theo Chiều Gió

Nghiên cứu từ ngữ xưng hô đòi hỏi nắm vững cơ sở lý thuyết về giao tiếp, ngôn ngữ học xã hội và văn hóa. Từ xưng hô là một bộ phận quan trọng của ngôn ngữ, thể hiện quan hệ xã hội, vai trò giới, và mối quan hệ giữa các cá nhân. Trong Cuốn Theo Chiều Gió, từ ngữ xưng hô đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng tâm lý nhân vật, phản ánh sự thay đổi xã hội và giá trị đạo đức của xã hội Mỹ thế kỷ 19. Việc phân tích đối thoại nhân vật giúp hiểu rõ hơn về quan điểm và thái độ của họ.

2.1. Khái Quát Về Từ Xưng Hô Định Nghĩa và Phân Loại

Từ xưng hô là các từ được sử dụng để chỉ người hoặc đối tượng trong giao tiếp. Chúng bao gồm đại từ nhân xưng, danh từ xưng hô, và các biểu thức xưng hô. Việc phân loại từ ngữ xưng hô dựa trên nhiều tiêu chí khác nhau, như ngôi, số, giới tính, và mức độ thân mật. Trong tiếng Anh, đại từ nhân xưng đóng vai trò quan trọng, trong khi tiếng Việt sử dụng đa dạng danh từ thân tộc và các biệt ngữ.

2.2. Giao Tiếp và Vai Trò Của Từ Ngữ Xưng Hô

Giao tiếp là quá trình trao đổi thông tin và tương tác giữa các cá nhân. Từ ngữ xưng hô đóng vai trò quan trọng trong việc thiết lập và duy trì quan hệ xã hội. Việc lựa chọn từ ngữ xưng hô phù hợp thể hiện sự tôn trọng, thân thiện, hoặc khoảng cách giữa người nói và người nghe. Trong Cuốn Theo Chiều Gió, ngữ cảnh văn hóa và giai cấp xã hội ảnh hưởng lớn đến việc sử dụng từ ngữ xưng hô.

2.3. Vài Nét Về Gone With The Wind và Bản Dịch

Gone With The Wind là một tác phẩm văn học kinh điển của Margaret Mitchell, tái hiện lịch sử Hoa Kỳ trong thời kỳ Chiến tranh Ly khai. Tác phẩm đã được dịch ra nhiều thứ tiếng, trong đó có bản dịch Cuốn Theo Chiều Gió của Vũ Kim Thư. Bản dịch này được đánh giá cao về tính trung thực và khả năng truyền tải văn phong của tác giả. Việc so sánh từ ngữ xưng hô trong bản gốc và bản dịch giúp hiểu rõ hơn về quá trình diễn giải văn học và tác động văn hóa.

III. Phân Tích Đại Từ Nhân Xưng Trong Gone With The Wind

Đại từ nhân xưng là một phần quan trọng của ngôn ngữ nhân vật trong Gone With The Wind. Việc phân tích cách sử dụng đại từ nhân xưng giúp hiểu rõ hơn về tâm lý nhân vật, mối quan hệ giữa họ, và quan điểm của tác giả. Nghiên cứu này tập trung vào việc so sánh cách sử dụng đại từ nhân xưng trong bản gốc và bản dịch Cuốn Theo Chiều Gió, từ đó tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt trong cách diễn đạt.

3.1. Chuyển Dịch Đại Từ Nhân Xưng Ngôi Thứ Nhất I và We

Việc chuyển dịch đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất ('I' và 'we') từ tiếng Anh sang tiếng Việt đòi hỏi sự tinh tế và hiểu biết sâu sắc về văn hóa. Trong nhiều trường hợp, đại từ nhân xưng có thể được thay thế bằng danh từ xưng hô để phù hợp với ngữ cảnh văn hóa Việt Nam. Ví dụ, 'I' có thể được dịch là 'tôi', 'con', 'em', tùy thuộc vào mối quan hệ giữa các nhân vật.

3.2. Đại Từ Nhân Xưng Ngôi Thứ Hai You và Các Biến Thể

Đại từ nhân xưng ngôi thứ hai ('you') có nhiều cách dịch khác nhau trong tiếng Việt, tùy thuộc vào vai trò giới, giai cấp xã hội, và mức độ thân mật. 'You' có thể được dịch là 'anh', 'chị', 'ông', 'bà', 'cô', 'dì', hoặc thậm chí là tên riêng của người đối diện. Việc lựa chọn từ ngữ xưng hô phù hợp thể hiện sự tôn trọng và hiểu biết về văn hóa Việt Nam.

3.3. Đại Từ Nhân Xưng Ngôi Thứ Ba He She và They

Việc chuyển dịch đại từ nhân xưng ngôi thứ ba ('he', 'she', và 'they') thường đơn giản hơn so với ngôi thứ nhất và thứ hai. Tuy nhiên, vẫn cần chú ý đến ngữ cảnh văn hóa và mối quan hệ giữa các nhân vật. 'He' và 'she' có thể được dịch là 'anh ấy', 'cô ấy', 'ông ấy', 'bà ấy', tùy thuộc vào tuổi tác và địa vị xã hội. 'They' thường được dịch là 'họ' hoặc 'chúng nó'.

IV. Nghiên Cứu Danh Từ Xưng Hô Trong Cuốn Theo Chiều Gió

Danh từ xưng hô đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện quan hệ xã hội và tình cảm giữa các nhân vật trong Cuốn Theo Chiều Gió. Việc phân tích cách sử dụng danh từ xưng hô giúp hiểu rõ hơn về văn hóa miền Nam thế kỷ 19 và tâm lý nhân vật. Nghiên cứu này tập trung vào việc so sánh cách sử dụng danh từ xưng hô trong bản gốc và bản dịch, từ đó tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt trong cách diễn đạt.

4.1. Chuyển Dịch Danh Từ Thân Tộc Mother Father Sister

Việc chuyển dịch danh từ thân tộc ('mother', 'father', 'sister') từ tiếng Anh sang tiếng Việt đòi hỏi sự nhạy bén và hiểu biết sâu sắc về văn hóa. Trong tiếng Việt, có nhiều danh từ thân tộc khác nhau để chỉ các mối quan hệ gia đình, như 'mẹ', 'ba', 'chị', 'em'. Việc lựa chọn từ ngữ xưng hô phù hợp thể hiện sự tôn trọng và tình cảm gia đình.

4.2. Danh Từ Chỉ Tình Cảm Darling Honey Dear

Danh từ chỉ tình cảm ('darling', 'honey', 'dear') thường được sử dụng để thể hiện tình yêu, sự quan tâm, và sự thân mật. Việc chuyển dịch các từ ngữ xưng hô này sang tiếng Việt đòi hỏi sự sáng tạo và khả năng diễn đạt sắc thái biểu cảm. Các từ tương đương có thể là 'em yêu', 'anh yêu', 'cưng', hoặc 'bé'.

4.3. Danh Từ Chỉ Chức Nghiệp và Địa Vị Xã Hội

Danh từ chỉ chức nghiệp và địa vị xã hội cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện quan hệ xã hội trong Cuốn Theo Chiều Gió. Các từ như 'doctor', 'colonel', 'master' cần được dịch một cách chính xác và phù hợp với ngữ cảnh lịch sử. Việc lựa chọn từ ngữ xưng hô phù hợp thể hiện sự tôn trọng và hiểu biết về giai cấp xã hội.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Từ Ngữ Xưng Hô Trong Dạy và Dịch

Nghiên cứu từ ngữ xưng hô trong Gone With The Wind và Cuốn Theo Chiều Gió có nhiều ứng dụng thực tiễn trong dạy học và dịch thuật. Việc hiểu rõ cách sử dụng từ ngữ xưng hô trong các ngữ cảnh văn hóa khác nhau giúp người học tiếng Anh và tiếng Việt giao tiếp hiệu quả hơn. Ngoài ra, nghiên cứu này cung cấp những gợi ý hữu ích cho các dịch giả trong việc chuyển ngữ các tác phẩm văn học.

5.1. Mô Hình Từ Ngữ Xưng Hô Thể Hiện Quan Hệ Liên Cá Nhân

Mô hình từ ngữ xưng hô thể hiện quan hệ liên cá nhân là một công cụ hữu ích để phân tích mối quan hệ giữa các nhân vật trong Cuốn Theo Chiều Gió. Mô hình này giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn từ ngữ xưng hô, như tuổi tác, giới tính, địa vị xã hội, và mức độ thân mật. Việc áp dụng mô hình này giúp người học và dịch giả hiểu rõ hơn về động cơ và tâm lý của các nhân vật.

5.2. Tính Tương Đương và Khác Biệt Trong Chuyển Dịch

Việc chuyển dịch từ ngữ xưng hô từ tiếng Anh sang tiếng Việt đòi hỏi sự cân nhắc giữa tính tương đương và tính khác biệt. Trong nhiều trường hợp, không có từ ngữ xưng hô tương đương hoàn toàn giữa hai ngôn ngữ. Do đó, dịch giả cần phải tìm ra những giải pháp sáng tạo để truyền tải sắc thái biểu cảm và ý nghĩa văn hóa của từ ngữ xưng hô.

5.3. Đề Xuất Ứng Dụng Trong Dạy và Học Từ Ngữ Xưng Hô

Nghiên cứu này đề xuất một số ứng dụng cụ thể trong dạy và học từ ngữ xưng hô. Các bài tập thực hành có thể tập trung vào việc phân tích đối thoại nhân vật trong Cuốn Theo Chiều Gió, từ đó giúp người học hiểu rõ hơn về cách sử dụng từ ngữ xưng hô trong các ngữ cảnh khác nhau. Ngoài ra, các hoạt động đóng vai và thảo luận nhóm cũng có thể giúp người học rèn luyện kỹ năng giao tiếp và sử dụng từ ngữ xưng hô một cách tự tin và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài “Nghiên cứu từ ngữ xưng hô qua lời thoại nhân vật trong tác phẩm Gone with the wind và bản dịch Cuốn theo chiều gió” do nghiên cứu sinh Trần Thị Kim Tuyến thực hiện tại Trường Đại học Vinh (năm 2016), thuộc chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ (mã số: 62.01), dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Đỗ Thị Kim Liên và PGS. Lê Đình Tường. Luận án tiếp cận theo hướng nghiên cứu kết hợp giữa định tính và định lượng, tập trung vào bình diện ngữ dụng học, ngữ nghĩa học và văn hóa học giao tiếp trong đối chiếu liên ngôn ngữ Anh - Việt.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu: Trong hoạt động giao tiếp, từ ngữ xưng hô (TNXH) đóng vai trò định vị vai giao tiếp, phản ánh mối quan hệ thứ bậc, quyền uy, khoảng cách thân sơ cũng như thái độ và tình cảm giữa các nhân vật tham gia hội thoại. Giữa tiếng Anh và tiếng Việt tồn tại sự khác biệt sâu sắc về hệ thống và quy tắc sử dụng từ ngữ xưng hô:

• Tiếng Anh sử dụng phổ biến hệ thống đại từ nhân xưng (ĐTNX) mang tính trung hòa về mặt biểu cảm, ngôi thứ rõ ràng nhưng không chứa đựng các phạm trù tôn ti, lịch sự phức tạp trong bản thân đại từ.
• Tiếng Việt sở hữu hệ thống từ ngữ xưng hô đa dạng, giàu sắc thái tu từ và tình cảm; đại từ nhân xưng đích thực bị hạn chế sử dụng trong khi lớp danh từ dùng để xưng hô (DTXH) – đặc biệt là danh từ thân tộc (DTTT) – được đại từ hóa và sử dụng rộng rãi trong cả phạm vi gia đình lẫn ngoài xã hội.

Sự bất đối xứng loại hình và văn hóa này tạo ra thách thức đối với hoạt động chuyển dịch tác phẩm văn học từ tiếng Anh sang tiếng Việt. Người học và người làm công tác dịch thuật thường gặp khó khăn hoặc mắc lỗi khi xử lý các đơn vị xưng hô do chưa nắm vững cơ chế ngữ nghĩa, ngữ dụng và văn hóa. Trước thời điểm luận án được thực hiện, chưa có công trình nào đi sâu khảo sát, đối chiếu có hệ thống việc chuyển dịch toàn bộ hệ thống từ ngữ xưng hô từ nguyên bản tác phẩm Gone with the wind sang bản dịch tiếng Việt Cuốn theo chiều gió.

Mục tiêu nghiên cứu:

1. Khảo sát từ ngữ xưng hô trong hoạt động sử dụng (vai giao tiếp, thái độ, tình cảm...) qua lời thoại nhân vật trong tác phẩm Gone with the wind (tiếng Anh) và bản dịch Cuốn theo chiều gió (tiếng Việt), từ đó bổ sung tư liệu cho hướng nghiên cứu ngôn ngữ thể hiện quan hệ liên cá nhân.
2. Xác định các mối quan hệ liên cá nhân cơ bản và hệ thống từ ngữ xưng hô tương ứng trong tác phẩm nguyên bản; tìm ra những điểm tương đương và không tương đương trong biểu đạt quan hệ liên cá nhân giữa bản gốc tiếng Anh và bản dịch tiếng Việt.
3. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào hoạt động dạy - học ngoại ngữ (tiếng Anh cho người Việt, tiếng Việt cho người nước ngoài) và hoạt động dịch thuật hai chiều Anh - Việt.

Nhiệm vụ của luận án:

1. Thống kê, phân loại hệ thống từ ngữ xưng hô (cái biểu đạt và cái được biểu đạt qua các mối quan hệ liên cá nhân) qua lời thoại nhân vật theo quan hệ hai chiều xưng - gọi trong ngữ cảnh tác phẩm Gone with the wind và bản dịch Cuốn theo chiều gió.
2. So sánh, tổng hợp từ ngữ xưng hô trong hai văn bản nhằm xác định những điểm tương đồng và khác biệt về số lượng, sự biến đổi theo sắc thái tình cảm, tâm lý, văn hóa và quan hệ liên cá nhân trong gia đình cũng như ngoài xã hội.
3. Xác định nét tương đồng và khác biệt về mô hình quan hệ liên cá nhân được biểu đạt bằng đại từ nhân xưng, danh từ dùng để xưng hô, biểu thức dùng để xưng hô và dạng thức tỉnh lược trong giao tiếp ở bản gốc và bản dịch.
4. Đề xuất các giải pháp ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn dạy học và dịch thuật Anh - Việt.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các đơn vị từ ngữ xưng hô được sử dụng trong giao tiếp ở các ngữ cảnh, qua lời thoại nhân vật trong tác phẩm nguyên bản và bản dịch.
• Phạm vi ngữ liệu: Khảo sát toàn bộ 435 cuộc hội thoại trong tác phẩm Gone with the wind của nữ nhà văn Margaret Mitchell (ấn bản tái bản năm 2005 của Nhà xuất bản Macmillan) và bản dịch tiếng Việt Cuốn theo chiều gió của dịch giả Vũ Kim Thư (ấn bản năm 2009 của Nhà xuất bản Thời Đại). Ngoài ra, luận án sử dụng bản dịch của dịch giả Dương Tường (1987) và Lê Công Thành (1990) để đối chiếu, so sánh mở rộng.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả luận án đã tổng quan lịch sử nghiên cứu từ xưng hô trong tiếng Anh và tiếng Việt qua các thời kỳ:

Các nghiên cứu về từ xưng hô trong tiếng Anh:

• Roger W. Brown và Marguerite Ford (1961) trong Address in American English phân tích từ xưng hô trong hội thoại dựa trên yếu tố tâm lý xã hội và ba loại hình xưng hô: tên/họ, danh xưng, và gọi tên người vắng mặt.
• Robert W. Hanning (1968) nghiên cứu cách dùng từ xưng hô trong văn hóa trung cổ.
• Lou Quangquinh (1985) nghiên cứu các quy tắc gọi tên dưới góc độ văn hóa - xã hội.
• F. Braun (1988) nghiên cứu các mô hình xưng hô đa ngôn ngữ và đa văn hóa.
• Thái Duy Bảo (1988) trong Đối chiếu nghi thức lời nói đối thoại Anh - Việt chỉ ra tính chất bắt buộc, trung hòa về sắc thái của đại từ nhân xưng tiếng Anh và so sánh với hệ thống xưng hô phức tạp trong tiếng Việt.
• Hwang phân tích đối chiếu từ xưng hô giữa văn hóa Hàn Quốc và văn hóa Mỹ.
• Eleanor Dickey (1997) nghiên cứu từ xưng hô và các hình thức quy chiếu trong ngữ dụng học.
• Sanae Tsuda (1999) khảo sát vị trí của từ xưng hô trong câu tiếng Anh và tiếng Nhật.
• Chunming Gao (2003) đối chiếu từ xưng hô giữa tiếng Hán và tiếng Anh trên bốn phương diện: tên gọi, danh từ thân tộc, chức danh và đại từ nhân xưng.
• Peter Bull và Anita Fetzer (2006) khảo sát chiến lược dùng từ xưng hô trong phỏng vấn công chức lãnh đạo.
• Chunli Yang (2010), Xiaomei Yang (2010), Qian Chen (2010) đi sâu vào bình diện văn hóa và dịch thuật từ xưng hô tiếng Anh sang tiếng Hán.
• Parrott (2010) nghiên cứu đối chiếu hô ngữ và hình thức xưng hô trực tiếp trong tiếng Nga, tiếng Séc, tiếng Ba Lan và tiếng Anh.
• Cornelia Ilie (2010) nghiên cứu chiến lược xưng hô trong nghị viện Anh và Thụy Điển.
• Prihantoro (2012) khảo sát sự lựa chọn từ xưng hô thân mật của người da đen trong phim Invictus.
• Abdul Khalik (2014) thống kê tỷ lệ sử dụng danh xưng (21,4%), tên (21,4%), họ (7,2%), biệt danh (35,7%), danh xưng kết hợp họ (14,3%) qua lời thoại phim Hitch.

Các nghiên cứu về từ xưng hô trong tiếng Việt:

• Alexandre de Rhodes (1651) trong Từ điển Việt - Bồ Đào Nha - La tinh bước đầu ghi nhận đại từ nhân xưng và danh từ thân tộc dùng để xưng hô.
• Trương Vĩnh Ký (1884) trong Grammaire de la langue annamite cung cấp bảng hệ thống đại từ nhân xưng tiếng Việt hoàn chỉnh thời kỳ đầu.
• Trần Trọng Kim (1940) trong Việt Nam văn phạm gọi lớp từ này là đại danh từ.
• M. Emeneau (1951) trong Studies in Vietnamese Grammar phân chia đại từ nhân xưng và đại từ cương vị (danh từ thân tộc lâm thời làm từ xưng hô), chỉ ra quy tắc kết hợp số nhiều (chúng + ĐTNX; các + từ cương vị).
• L. Thompson (1965) trong Vietnamese Grammar đề cập đến các mức độ biểu cảm và ba nhân tố tác động đến xưng hô: tình huống, thái độ, cương vị.
• Nguyễn Kim Thản (1963), Nguyễn Tài Cẩn (1975), Đỗ Hữu Châu (1981, 1999, 2000) nghiên cứu từ xưng hô dưới các góc độ từ loại, ngữ nghĩa, chức năng chiếu vật, chỉ xuất và ngữ dụng học giao tiếp.
• Nguyễn Văn Chiến (1991, 1992, 1993) khảo sát sắc thái địa phương, dân tộc học giao tiếp và phân loại xưng hô thành “tương ứng chính xác” và “tương ứng không chính xác”.
• Các công trình chuyên sâu về xưng hô trong gia đình và xã hội của Mai Xuân Huy, Đỗ Thị Kim Liên, Hoàng Kim Ngọc, Bùi Minh Yến, Nguyễn Văn Nở (2000), Trương Thị Diễm (2012), Dương Thị Nụ, Mai Thị Kiều Phượng, Trương Thị Minh Phương (2012), Vũ Minh Hiền (2013), Lã Thị Thanh Mai (2014).

Khoảng trống luận án giải quyết: Mặc dù các nghiên cứu lý thuyết và đối chiếu từ xưng hô đơn lẻ khá phong phú, việc nghiên cứu quá trình chuyển dịch thực tế toàn bộ hệ thống từ ngữ xưng hô từ một tác phẩm văn học kinh điển tiếng Anh sang tiếng Việt dựa trên thi pháp hội thoại, lý thuyết liên nhân và tính tương đương dịch thuật vẫn chưa được khảo sát thấu đáo. Luận án giải quyết khoảng trống này thông qua trường hợp cụ thể của tác phẩm Gone with the wind.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm:

1. Khái niệm từ ngữ xưng hô (TNXH): Là các phương tiện ngôn ngữ được các nhân vật tham gia giao tiếp sử dụng để tự quy chiếu (xưng) và quy chiếu vào đối tượng tiếp nhận (gọi/hô), gồm hai lớp từ loại chính: đại từ nhân xưng (chuyên dụng) và danh từ dùng để xưng hô (lâm thời chuyển hóa), cùng các biểu thức dùng để xưng hô (BTXH).
2. Ba chức năng cơ bản của từ ngữ xưng hô:
   • Chức năng định vị (Deixis): Xác định vai giao tiếp (người nói, người nghe, người vắng mặt), định vị không gian, thời gian và vị thế xã hội của các nhân vật (theo quan điểm của J. Lyons, Đỗ Hữu Châu, Nguyễn Thiện Giáp, Đỗ Thị Kim Liên). Phương thức định vị gồm: lấy mình làm trung tâm và lấy người khác làm trung tâm (phương thức thay ngôi/gọi thay ngôi).
   • Chức năng chiếu vật (Reference): Khả năng quy chiếu của các từ ngữ vào đối tượng thực tế trong ngữ cảnh hội thoại (dẫn theo G. Yule, Đỗ Hữu Châu, Đỗ Thị Kim Liên).
   • Chức năng thể hiện quan hệ liên nhân (Interpersonal relationship): Thể hiện mối quan hệ liên cá nhân trên hai trục:
     • Trục tung (quyền uy / power): Quan hệ dọc biểu thị vị thế xã hội, quyền lực, đẳng cấp, mang tính chất phi đối xứng.
     • Trục hoành (thân cận / solidarity): Quan hệ ngang biểu thị khoảng cách xã hội, mức độ thân sơ, tình cảm gia đình, mang tính chất đối xứng. Luận án phân loại 7 nhóm quan hệ liên nhân: quan hệ thân thiết (yêu đương, vợ chồng), quan hệ gia đình, quan hệ bạn bè, quan hệ thù địch/hận, quan hệ hàng xóm, quan hệ kinh doanh/đối tác, quan hệ chủ - tớ/cấp trên - cấp dưới.
3. Lý thuyết dịch thuật và tính tương đương:
   • Vận dụng mô hình tương đương động của E. Nida và Ch. Taber; lý thuyết tương đương của Bakhudarov, Koller, Nguyễn Hồng Cổn, Đỗ Hữu Châu, Phan Ngọc, Lê Bá Thự.
   • Luận án ứng dụng mô hình của Lê Đình Tường về quan hệ giữa cái biểu đạt (signifier) trong ngôn ngữ nguồn (tiếng Anh) và cái được biểu đạt (signified - quan hệ liên nhân thực tế) được tái hiện bằng các phương tiện biểu đạt trong ngôn ngữ đích (signifier - tiếng Việt).
   • Các thao tác chuyển dịch chuyên biệt: thao tác chêm xen/thêm vào (insertion) và thao tác tỉnh lược (ellipsis).

Phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp thống kê, phân loại: Thu thập, phân loại toàn bộ các đơn vị đại từ nhân xưng, danh từ xưng hô, biểu thức xưng hô trong 435 cuộc thoại của hai văn bản.
• Phương pháp phân tích diễn ngôn: Phân tích ngữ nghĩa lời thoại, hệ quy chiếu, đích giao tiếp gắn với bối cảnh tâm lý, văn hóa, xã hội miền Nam Hoa Kỳ thời kỳ Nội chiến và Tái thiết để lý giải cách dịch sang tiếng Việt.
• Phương pháp so sánh đối chiếu: So sánh cấu trúc, ngữ nghĩa, chức năng ngữ dụng và sắc thái văn hóa của các phương tiện xưng hô trong bản gốc và bản dịch.
• Thủ pháp hệ thống hóa và mô hình hóa: Xây dựng sơ đồ, mô hình hóa quan hệ liên cá nhân và sự chuyển đổi từ loại trong quá trình dịch thuật.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết của đề tài

Chương này tổng kết thành tựu nghiên cứu về từ ngữ xưng hô trong tiếng Anh và tiếng Việt; xác lập hệ thống khái niệm công cụ bao gồm: khái niệm từ xưng hô, ba chức năng cơ bản (định vị, chiếu vật, liên nhân), bản chất của hai trục quan hệ liên nhân (trục tung quyền uy và trục hoành thân cận). Chương 1 cũng trình bày lý thuyết tương đương trong dịch thuật, vai trò chi phối của ngữ cảnh văn hóa, các thao tác thêm vào và tỉnh lược, đồng thời giới thiệu bối cảnh xã hội, nhân vật trong tác phẩm Gone with the wind (1936) của Margaret Mitchell và các bản dịch tiếng Việt.

Chương 2. Đại từ nhân xưng qua lời thoại nhân vật trong bản gốc Gone with the wind và những đơn vị tương đương trong bản dịch Cuốn theo chiều gió

Chương 2 phân tích sự chuyển dịch của hệ thống đại từ nhân xưng ở cả ba ngôi từ tiếng Anh sang tiếng Việt. Qua khảo sát 435 cuộc thoại, tác giả xác lập bảng tổng hợp số liệu về sự chuyển đổi từ loại và hình thức diễn đạt:

Ngôi và đại từ tiếng Anh	Số lần trong bản gốc	Chuyển dịch thành DTXH trong tiếng Việt	Chuyển dịch thành ĐTNX trong tiếng Việt	Tỉnh lược trong tiếng Việt	Chuyển dịch thành BTXH trong tiếng Việt
Ngôi thứ nhất (I, me, we, us)	6.845	1.014	4.014	1.634	183
Ngôi thứ hai (you)	4.959	3.484	143	1.178	154
Ngôi thứ ba (he, him, she, her, they, them)	3.796	1.331	1.200	915	350
Tổng cộng	15.600	5.829	5.357	3.727	687
Tỷ lệ phần trăm	100%	37,4%	34,3%	23,9%	4,4%

Các phát hiện quan trọng của chương 2:

• Tổng số lượng: Bản gốc tiếng Anh xuất hiện 15.600 lượt đại từ nhân xưng. Khi chuyển sang bản dịch tiếng Việt của Vũ Kim Thư, chỉ có 34,3% (5.357 lượt) được dịch tương đương bằng ĐTNX; 37,4% (5.829 lượt) chuyển thành DTXH; 23,9% (3.727 lượt) bị tỉnh lược; 4,4% (687 lượt) chuyển thành BTXH.
• Ngôi thứ nhất: Đại từ số ít (I, me) xuất hiện nhiều nhất. Trong tiếng Việt, dịch giả chủ yếu dùng ĐTNX (tôi, ta, tao, tớ... chiếm 4.014 lượt) hoặc chuyển hóa sang DTTT (con, em, cháu, anh...) tùy theo quan hệ liên nhân cụ thể.
• Ngôi thứ hai: Đại từ you (4.959 lượt) bị chuyển đổi từ loại mạnh mẽ nhất: 3.484 lượt chuyển thành DTXH (chủ yếu là danh từ thân tộc: anh, em, ông, bà, cô, chú, mẹ, con...), chỉ có 143 lượt giữ nguyên dạng ĐTNX (mày, mi, các người...), và 1.178 lượt bị tỉnh lược.
• Hiện tượng tỉnh lược (23,9%): Tiếng Việt tỉnh lược đại từ nhân xưng nhằm tránh lặp từ, rút gọn phát ngôn, phù hợp với văn phong tự nhiên, hoặc biểu thị thái độ quyền uy (bậc trên nói với bậc dưới), thái độ thân mật hay giận dữ.
• Đại từ nhân xưng thêm vào: Khảo sát các trường hợp tiếng Anh không dùng ĐTNX nhưng bản dịch tiếng Việt chủ động chêm xen ĐTNX để đảm bảo cấu trúc ngữ pháp và sắc thái ngữ dụng.

Chương 3. Danh từ dùng để xưng hô qua lời thoại nhân vật trong bản gốc Gone with the wind và những đơn vị tương đương trong bản dịch Cuốn theo chiều gió

Chương 3 khảo sát và phân loại các tiểu nhóm danh từ xưng hô xuất hiện trong tác phẩm và cách chuyển dịch tương đương:

1. Họ và tên riêng: (Scarlett, Rhett, Ashley, Melanie...). Trong tiếng Anh chỉ dùng để gọi ở ngôi thứ hai hoặc nhắc đến ở ngôi thứ ba. Khi chuyển sang tiếng Việt, tên riêng còn được dùng để tự xưng ở ngôi thứ nhất.
2. Danh từ thân tộc (DTTT): (Pa, Ma, daughter, son, aunt...). Trong tiếng Anh chỉ giới hạn trong gia đình huyết thống; khi sang tiếng Việt, hệ thống này được mở rộng tối đa ra toàn xã hội (bác, chú, cô, anh, chị, em...).
3. Danh từ chỉ tình cảm: (darling, honey, sweetheart, my love...) chuyển thành các từ ngữ biểu cảm tương đương (anh yêu, em yêu, cưng, người yêu dấu...).
4. Danh từ chỉ giới tính: (man, woman, boy, girl, lady, gentleman...).
5. Danh từ chỉ sự lịch sự: (Sir, Madam, Lady, Miss...) chuyển dịch thành các từ xưng hô tôn kính (thưa ngài, thưa ông, thưa bà, thưa cô...).
6. Danh từ vật hóa/nhân hóa: (puss, pet, goose, monkey...).
7. Danh từ chức nghiệp, cấp bậc: (Doctor, General, Captain, Mayor...).
8. Biểu thức dùng để xưng hô (BTXH): Tổ hợp kết hợp như Mr/Mrs/Miss + Tên/Họ (Miss Scarlett, Mr Wilkes, Mrs Kennedy...).

Chương 3 cũng phân tích hiện tượng danh từ xưng hô được thêm vào trong bản dịch tiếng Việt để làm rõ cương vị xã hội và thang độ lịch sự mà nguyên bản tiếng Anh để ẩn trong ngữ cảnh.

Chương 4. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào hoạt động dạy - học và dịch các đơn vị từ ngữ xưng hô

Chương 4 đúc kết các mô hình quan hệ liên cá nhân trong tác phẩm và đề xuất hệ thống giải pháp ứng dụng:

• Xây dựng mô hình quan hệ liên cá nhân hai chiều (xưng - gọi) phản ánh cấu trúc xã hội phương Tây thế kỷ XIX sang cấu trúc ngôn ngữ văn hóa Việt.
• Phân tích các tiêu chí xác định tính tương đương, tính khác biệt và tính sáng tạo của dịch giả trong xử lý từ ngữ xưng hô.
• Đề xuất các bước nhận diện và quy trình chuyển dịch từ ngữ xưng hô tiếng Anh sang tiếng Việt dựa trên việc định vị vai giao tiếp, xác định trục quan hệ (quyền uy hay thân cận) và bối cảnh văn hóa.
• Đề xuất quy trình ứng dụng kết quả vào việc giảng dạy kỹ năng biên dịch và giảng dạy ngôn ngữ thực hành cho sinh viên chuyên ngành tiếng Anh và học viên nước ngoài học tiếng Việt.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận:

• Luận án là công trình nghiên cứu hệ thống đầu tiên khảo sát sự chuyển dịch từ ngữ xưng hô từ tác phẩm văn học nguyên bản tiếng Anh (Gone with the wind) sang bản dịch tiếng Việt (Cuốn theo chiều gió) dưới lăng kính kết hợp giữa ngữ dụng học, lý thuyết quan hệ liên nhân và lý thuyết dịch thuật văn hóa.
• Làm sáng tỏ cơ chế chuyển hóa giữa "cái biểu đạt" (hình thức ngôn ngữ) và "cái được biểu đạt" (mối quan hệ liên cá nhân khách quan): chỉ ra rằng đại từ nhân xưng tiếng Anh có tính trung hòa và cố định, khi chuyển dịch sang tiếng Việt buộc phải phân rã thành nhiều lớp từ loại khác nhau (đặc biệt là danh từ thân tộc) để tương đương về mặt ngữ dụng.
• Bổ sung tư liệu cho lý thuyết về chỉ xuất nhân xưng (deixis), lý thuyết hội thoại và tính tương đương động trong dịch thuật văn học giữa hai ngôn ngữ thuộc hai loại hình văn hóa khác nhau (phương Tây trọng lý/khách quan và phương Đông trọng tình/cộng đồng).

Đóng góp về mặt thực tiễn và giải pháp đề xuất:

• Cung cấp bức tranh thống kê định lượng chi tiết với 15.600 lượt ĐTNX qua 435 cuộc thoại, minh chứng cụ thể cho các thao tác chuyển đổi từ loại, chêm xen và tỉnh lược.
• Trong dịch thuật: Đưa ra các quy tắc và lưu ý thực hành giúp dịch giả không bị lệ thuộc vào hình thức ngữ pháp nguyên bản (dịch bám từng từ), biết vận dụng linh hoạt vốn từ thân tộc, danh từ lâm thời và thao tác tỉnh lược để câu văn tự nhiên, thuần Việt mà vẫn bảo toàn giá trị liên nhân của tác phẩm.
• Trong giảng dạy: Cung cấp ngữ liệu và mô hình phân tích cho giảng viên giảng dạy môn Ngữ dụng học, Lý thuyết dịch, Thực hành dịch Anh - Việt và Việt - Anh; giúp người học khắc phục các lỗi xưng hô thô cứng hoặc sai lệch sắc thái biểu cảm trong giao tiếp liên văn hóa.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung khảo sát phạm vi ngữ liệu trong một tác phẩm văn học cụ thể (Gone with the wind) và đối chiếu trọng tâm qua một bản dịch chính (Cuốn theo chiều gió của Vũ Kim Thư, có tham chiếu thêm bản dịch của Dương Tường và Lê Công Thành). Do đặc thù tác phẩm phản ánh bối cảnh văn hóa - lịch sử miền Nam Hoa Kỳ thế kỷ XIX, các quy tắc xưng hô mang đậm dấu ấn của thời kỳ Nội chiến và Tái thiết.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phạm vi khảo sát sang các thể loại diễn ngôn khác (diễn ngôn báo chí, chính luận, ngoại giao, phim ảnh hiện đại) hoặc đối chiếu các tác phẩm văn học thuộc nhiều giai đoạn khác nhau để kiểm chứng tính phổ quát của mô hình chuyển dịch quan hệ liên cá nhân.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nhà nghiên cứu ngôn ngữ học: Cung cấp khung phân tích và nguồn ngữ liệu so sánh đối chiếu hệ thống từ ngữ xưng hô Anh - Việt trên bình diện ngữ dụng và văn hóa.
• Đối với giảng viên và sinh viên ngành Ngôn ngữ học, Ngữ văn, Sư phạm tiếng Anh, Biên - Phiên dịch: Là tài liệu tham khảo trực tiếp cho các học phần Ngữ dụng học, Phân tích diễn ngôn, Ngôn ngữ học đối chiếu và Kỹ thuật dịch thuật văn học.
• Đối với dịch giả và người làm công tác dịch thuật: Cung cấp các giải pháp xử lý sự bất tương đồng từ loại trong xưng hô, hướng dẫn kỹ thuật chêm xen và tỉnh lược nhằm nâng cao chất lượng bản dịch văn học.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tác giả luận án dựa trên khung lý thuyết nào để xác định và phân loại các mối quan hệ liên cá nhân trong xưng hô?
Tác giả dựa trên lý thuyết ngữ dụng học của Đỗ Hữu Châu (xác định quan hệ liên cá nhân trên trục tung quyền uy/vị thế xã hội và trục hoành thân cận/khoảng cách) kết hợp với quan điểm của Đỗ Thị Kim Liên về chỉ xuất nhân xưng và chức năng liên nhân, từ đó phân loại 7 nhóm quan hệ: quan hệ thân thiết (yêu đương, vợ chồng), gia đình, bạn bè, thù địch/hận, hàng xóm, kinh doanh và quan hệ tôn ti xã hội/chủ - tớ.

2. Tỷ lệ chuyển dịch các đại từ nhân xưng từ bản gốc sang bản dịch tiếng Việt phân bổ như thế nào?
Từ 15.600 lượt ĐTNX trong bản gốc tiếng Anh, bản dịch của Vũ Kim Thư đã chuyển dịch thành: danh từ dùng để xưng hô (DTXH) chiếm 37,4% (5.829 lượt); giữ nguyên đại từ nhân xưng (ĐTNX) chiếm 34,3% (5.357 lượt); tỉnh lược chiếm 23,9% (3.727 lượt); và biểu thức dùng để xưng hô (BTXH) chiếm 4,4% (687 lượt).

3. Tại sao đại từ ngôi thứ hai "you" lại có sự biến đổi từ loại mạnh mẽ nhất khi dịch sang tiếng Việt?
Trong tiếng Anh, you là đại từ duy nhất dùng cho ngôi thứ hai (không phân biệt số ít/số nhiều, giới tính, tuổi tác, địa vị). Khi sang tiếng Việt, để thể hiện đúng tôn ti, cương vị xã hội và mức độ thân sơ theo văn hóa Việt, you buộc phải chuyển dịch thành các danh từ thân tộc hoặc danh từ chức vị tương ứng (anh, em, ông, bà, cô, chú, ngài, mày...), dẫn đến 3.484 lượt chuyển thành DTXH và 1.178 lượt bị tỉnh lược, chỉ có 143 lượt dịch thành ĐTNX.

4. Vì sao hiện tượng tỉnh lược từ ngữ xưng hô chiếm tới 23,9% trong bản dịch tiếng Việt?
Hiện tượng tỉnh lược xuất phát từ đặc trưng ngữ dụng và văn phong tiếng Việt: giúp câu văn ngắn gọn, tránh lặp từ nặng nề; đồng thời thể hiện các sắc thái biểu cảm đặc thù như quyền uy của nhân vật bậc trên đối với bậc dưới, sự thân mật suồng sã giữa bạn bè thân thiết, hoặc trạng thái cảm xúc giận dữ, căng thẳng trong ngữ cảnh hội thoại.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Trần Thị Kim Tuyến đã giải quyết một cách toàn diện vấn đề chuyển dịch từ ngữ xưng hô từ tác phẩm Gone with the wind sang bản dịch tiếng Việt Cuốn theo chiều gió. Thông qua việc phân tích định lượng 15.600 lượt đại từ nhân xưng và hệ thống danh từ xưng hô trong 435 cuộc thoại, công trình làm sáng tỏ sự chuyển dịch từ hệ thống xưng hô mang tính trung hòa, khách quan của tiếng Anh sang hệ thống xưng hô giàu tính biểu cảm, phân hóa theo ngôi thứ và tôn ti gia đình - xã hội của tiếng Việt. Luận án khẳng định vai trò quyết định của mối quan hệ liên cá nhân và bối cảnh văn hóa trong việc lựa chọn các giải pháp dịch thuật tương đương, mang lại giá trị khoa học thiết thực cho nghiên cứu lý luận ngôn ngữ, giảng dạy và thực hành dịch thuật Anh - Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết của đề tài Chương 2. Đại từ nhân xưng qua lời thoại nhân vật trong bản gốc Gone with the wind và những đơn vị tương đương trong bản dịch Cuốn theo chiều gió Chương 3. Danh từ dùng để xưng hô qua lời thoại nhân vật trong bản gốc Gone with the wind và những đơn vị tương đương trong bản dịch Cuốn theo chiều gió Chương 4.

Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào hoạt động dạy - học và chuyển dịch 5 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu từ xƣng hô Cho đến nay, nhiều tác giả đi trước đã đề cập đến vấn đề TNXH (từ ngữ xưng hô) nhưng cách quan niệm về phạm trù xưng hô cũng chưa hoàn toàn thống nhất. Nhìn chung, trên thế giới nói chung và ở Việt Nam nói riêng, việc nghiên cứu lớp TXH (từ xưng hô) đã thu được những thành tựu đáng kể. Lịch sử nghiên cứu từ xưng hô trong tiếng Anh Vấn đề TNXH trong tiếng Anh từ rất lâu đã có nhiều tác giả nghiên cứu: Năm 1961, Brown, Roger W.

và Marguerite Ford trong bài Address in American English đã phân tích TXH trong cuộc hội thoại giữa hai người trong nhiều ngữ cảnh khác nhau với sự tác động từ yếu tố tâm lí xã hội dựa trên mối quan hệ mật thiết của 3 loại TXH (tên hoặc họ để xưng gọi, danh xưng, xưng gọi cho người vắng mặt (tên hoặc họ) [127, tr. Năm 1968, Hanning, Robert W đã đề cập đến những cách sử dụng TXH trong văn hóa học thời trung cổ [135, tr. đã nói đến TXH và những tham chiếu [133, tr. Năm 1985, Lou Quangquinh đã viết về xã hội và văn hóa trong quy tắc gọi tên [138, tr.

Năm 1988, Braun, F đã có bài viết nghiên cứu về những vấn đề về mô hình và cách sử dụng của đa ngôn ngữ, đa văn hóa trong TXH [126]. Cũng trong năm 1988, tác giả Thái Duy Bảo trong Đối chiếu nghi thức lời nói đối thoại Anh - Việt [5] đã đề cập đến ĐTNX và các DTXH trong tiếng Anh. Tác giả viết: “Trong đối thoại tiếng Anh, hình thức sử dụng các ĐTNX được coi là bắt buộc, truyền thống như ĐTNX I, we dùng cho ngôi thứ nhất, chủ thể phát ngôn (xưng) và ĐTNX you dùng cho ngôi thứ hai, đối tượng tiếp nhận là người cùng giao tiếp (gọi). Các ĐTNX này xuất hiện trong mọi tình huống giáo tế, trong mọi quan hệ xã hội có những khác biệt địa vị cao thấp, tuổi tác và mức độ thân sơ xa gần.

Nói cách khác, nó là sự biểu thị mối quan hệ giữa các nhân vật tham gia giao tiếp, giữa người nói và người nghe…” [5, tr. Ngoài ra, tác giả còn nêu rõ đặc điểm các hình thức xưng hô trong tiếng Anh có thể hiện ngôi thứ nhưng không chứa đựng phạm trù lịch sự, cũng như không bị ảnh hưởng bởi những sắc thái giao tiếp khác nhau trong những tình huống giao tiếp khác nhau… Mặc dù, những hình thức xưng hô tiếng Anh thể hiện sự bình đẳng ở các ĐTNX, không thể thay thế bằng các từ hô gọi khác, nhưng trong những bối cảnh hàm súc, căn cứ trên thái độ, tình cảm các nhân vật phát ngôn, ta còn bắt gặp các biến thể tự do của các từ hô gọi lâm thời như gọi tên hoặc các hô ngữ (my love, my pet…). Bên cạnh đó, tác giả cũng nói rõ “Hình thức xưng gọi giữa người 6 nói và người nghe trong tiếng Anh không có nhiều biến thể, có sắc thái trung hòa, có hình thức hô gọi lâm thời căn cứ vào địa vị, vai trò tâm lí giao tiếp của người nói. Dù tính ước lệ nghiêm ngặt của giao tế xã hội thể hiện trong nghi thức nói năng những hành vi ngôn ngữ xã hội trong tiếng Anh không trói buộc người phát ngôn phải tuân theo những qui tắc tâm lí xã hội phức tạp, cầu kì, tế nhị như trong tiếng Việt” [5, tr.

Hwang trong bài Terms of address in Korean and American cultures, đã phân tích những điểm giống nhau và khác nhau được dựa trên những yếu tố văn hóa trong hai ngôn ngữ Hàn Quốc và tiếng Anh Mỹ [149, tr. đã nghiên cứu về tên và các cách miêu tả có cùng tham chiếu qua cách sử dụng ngữ dụng học của người sử dụng ngôn ngữ. Đây là cách tiếp cận mới khi nghiên cứu TXH [125, tr. Năm 1997, Eleanor Dickey đã bàn về TXH và các hình thức qui chiếu của chúng dựa trên mối quan hệ giữa việc dùng tên người và các từ khác trong cách xưng hô và điểm quy chiếu: cách người A xưng hô với người B khác với cách người A nói tới người B như thế nào và yếu tố nào tác động đến sự khác biệt đó.

Việc nghiên cứu được dựa trên sự quan sát và phỏng vấn với mục đích giải quyết vấn đề TXH trong ngữ dụng đã giúp các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học cũng như các đối tượng độc giả quan tâm về tính tham chiếu trong việc sử dụng các cách xưng hô và ngược lại [132, tr. Năm 1999, tác giả Sanae Tsuda cho ra đời bài viết về vị trí của TXH trong tiếng Anh và tiếng Nhật, tác giả đã khẳng định vị trí của TXH trong hội thoại ở cả hai ngôn ngữ được sử dụng theo từng mục đích của nhân vật và giữa chúng có sự khác biệt nổi bật về vị trí của chúng trong câu. Trong tiếng Anh, các TXH thường được đặt ở vị trí cuối câu trong khi trong tiếng Nhật thường ở vị trí đầu câu [147, tr. Năm 2003, Chunming Gao đã nghiên cứu về đối chiếu các TXH giữa tiếng Hán và tiếng Anh.

Tác giả đã cho rằng hình thức xưng hô có vai trò quan trọng giúp cho toàn bộ quá trình giao tiếp được diễn ra suôn sẻ. Trong tiếng Hán và tiếng Anh, hình thức xưng hô có cả sự tương đồng và dị biệt. Tác giả trình bày kết quả nghiên cứu đối sánh về cách thức xưng hô giữa hai ngôn ngữ Hán - Việt và khẳng định ý nghĩa của đề tài được dựa trên bốn khía cạnh: tên gọi, danh từ thân tộc, chức danh và ĐTNX với những nét văn hóa khắc biệt của chúng [131, tr. Năm 2006, nhóm tác giả Bull, Peter, Fetzer, Anita lại đề cập về chiến lược sử dụng các TXH trong các cuộc phỏng vấn công chức lãnh đạo mà điển hình là những vấn đề xung quanh câu hỏi [128, tr.

Đặc biệt năm 2010, Chunli Yang với bài viết về vấn đề dịch TXH từ tiếng Anh sang tiếng Trung Quốc trong lĩnh vực văn hóa [130, tr. Xiaomei Yang đã viết về những qui tắc chung trong cách sử dụng và một loạt các yếu tố xã hội làm ảnh hưởng đến TXH, cùng những điểm khác biệt của TXH trong những tình huống 7 sử dụng khác nhau [150, tr. Parrott trong bài viết về nghiên cứu đối chiếu các hô ngữ và hình thức xưng hô trực tiếp khác, đã phân tích các hình thức xưng hô trực tiếp trong tiếng Nga đối với các hình thức xưng hô tỉnh lược và xưng hô theo danh tính. Đồng thời, tác giả cũng đã đối chiếu những hạn chế về mặt hình thức và chức năng đối với trường hợp xưng hô tỉnh lược với các từ chỉ xưng hô trong các ngôn ngữ khác (ví dụ tiếng Cộng Hòa Czech và tiếng Ba Lan), và so sánh cách thêm các hình thức xưng hô trực tiếp vào phát ngôn theo tình huống trong tiếng Anh.

Mặc dù có những tương đồng về hình thức và cách sử dụng các hình thức xưng hô trực tiếp giữa tiếng Nga và các ngôn ngữ khác, nhưng những chi phối về ngôn điệu và cú pháp trong tiếng Anh tỏ ra lớn hơn so với tiếng Nga. Cuối cùng tác giả đã khẳng định là trong nghiên cứu đối chiếu về chức năng ngắt câu của các hình thức xưng hô trực tiếp trong tiếng Nga uyển chuyển hơn tiếng Anh [139, tr. Qian Chen đã viết về sự khác biệt về văn hóa trong các hô ngữ giữa tiếng Hán và tiếng Anh. Tác giả đã nêu ra những nét khác biệt về đặc tính và loại hình của các hô ngữ trong tiếng Hán và tiếng Anh.

Ngoài ra, tác giả còn khẳng định cách xưng hô trong tiếng Hán phức tạp hơn nhiều so với tiếng Anh với nhiều từ dùng để xưng hô và phạm vi sử dụng cũng rộng hơn. Sự khác biệt mang tính văn hóa trong hệ giá trị và ý nghĩa tầng bậc trên dưới, ý nghĩa bình đẳng và thái độ khác nhau đối với vai trò của gia đình có tác động lớn đến cách dùng các từ xưng hô trong tiếng Hán và tiếng Anh [146, tr. Cornelia Ilie đã có bài viết về những chiến lược xưng hô trong Nghị viện mà ở đây là Nghị viện Vương Quốc Anh và Nghị viện Thụy Điển. Tác giả đưa ra mục đích của nghiên cứu này là tìm ra tác động qua lại giữa các cách sử dụng chiến lược từ xưng hô khác nhau trong nghị viện và cách sử dụng diễn ngôn hành chính trong Quốc hội/ Nghị viện Vương quốc Anh và Thụy Điển [129, tr.

Năm 2012, tác giả Prihantoro đã đề cập đến sự lựa chọn TXH: TXH thân mật và sự đánh dấu danh tính của nhóm người da đen Nam Phi trong phim "invictus”. Trong bài viết này, tác giả đã tập trung vào việc lựa chọn cách sử dụng từ xưng hô của những người tham gia qua các cuộc hội thoại. Bên cạnh sự đa dạng, bài viết này cũng cho thấy sự lựa chọn của các dạng TXH được sử dụng bởi 'người da đen' và 'người da trắng' Nam Phi là khác nhau. Tác giả cho rằng, một số trong nhóm các dấu hiệu nhận dạng trong những người da đen được thực hiện bằng TXH thân mật như biệt danh hoặc từ “đồng tâm, đồng chí”.

Trong quá khứ, các TXH được biết đến như là các thiết bị để đấu tranh chống lại hệ thống Apartheid [144, tr. Gần đây nhất, năm 2014, tác giả Abdul Khalik đã nghiên cứu về cách sử dụng TXH trong bộ phim “Hitch”, nhằm giải thích những vấn đề liên quan đến việc 8 sử dụng các hình thức xưng hô và qui mô sử dụng trong xã hội được phản ánh lại từ việc sử dụng các TXH trong giao tiếp. Từ đó, tác giả đưa ra kết quả là có 21,4% sử dụng các danh xưng, 21,4% sử dụng tên, 7,2% sử dụng họ, 35,7% sử dụng các biệt danh và 14,3% sử dụng các danh xưng và họ cùng với sự tác động mãnh liệt của các yếu tố như: thể hiện sự lịch sự, nghiêm túc của các đối tượng, sự tôn trọng, sự thân quen, sự yêu thương và sự nhiệt tình với người nói.