Luận văn thạc sĩ về cấu trúc ngữ nghĩa và ngữ dụng của phép nối trong tiếng Việt so với tiếng Anh

Luận văn Thạc sĩ Ngôn ngữ học: Phân tích cấu trúc, ngữ nghĩa, ngữ dụng phép nối tiếng Việt (so sánh tiếng Anh). Nghiên cứu chuyên sâu, hữu ích cho nghiên cứu sinh.

• Tác giả: Ngô Thị Bảo Châu
• Người hướng dẫn: PGS. Trịnh Sâm
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Cấu Trúc, Ngữ Nghĩa, Ngữ Dụng Của Phép Nối Trong Tiếng Việt (So Sánh Với Tiếng Anh)
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU

Tóm tắt

I. Giới thiệu về phép nối trong ngôn ngữ

Phép nối là một yếu tố quan trọng trong việc tạo lập và tiếp nhận văn bản. Trong ngữ pháp văn bản, cấu trúc ngữ nghĩa và ngữ dụng của phép nối giúp xác định mối quan hệ giữa các ý tưởng trong câu và giữa các câu với nhau. Theo Halliday và Hassan, phép nối không chỉ đơn thuần là việc kết nối các câu mà còn phải dựa trên các mối quan hệ ngữ nghĩa giữa chúng. Điều này cho thấy rằng ngữ nghĩa của phép nối không cố định mà thay đổi tùy thuộc vào ngữ cảnh và cấu trúc câu. Việc phân tích phép nối trong tiếng Việt và tiếng Anh giúp làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt trong cách diễn đạt ý tưởng của hai ngôn ngữ này. Đặc biệt, ngữ pháp của phép nối trong tiếng Việt có những đặc điểm riêng biệt, phản ánh sự khác biệt về loại hình ngôn ngữ giữa tiếng Việt và tiếng Anh.

1.1. Định nghĩa và phân loại phép nối

Phép nối có thể được phân loại thành nhiều loại khác nhau dựa trên các mối quan hệ ngữ nghĩa mà chúng thiết lập. Halliday phân chia phép nối thành bốn loại chính: bổ sung, đối lập, nhân quả và quan hệ thời gian. Mỗi loại phép nối này có những đặc điểm và chức năng riêng trong việc tạo lập văn bản. Trong tiếng Việt, phép nối thường được sử dụng để làm rõ các mối quan hệ giữa các câu và ý tưởng, từ đó tạo ra sự mạch lạc trong diễn đạt. Sự phân loại này không chỉ giúp người học ngôn ngữ hiểu rõ hơn về cách sử dụng phép nối mà còn hỗ trợ trong việc giảng dạy ngữ pháp văn bản một cách hiệu quả.

II. Cấu trúc ngữ nghĩa và ngữ dụng của phép nối

Cấu trúc ngữ nghĩa của phép nối trong tiếng Việt và tiếng Anh phản ánh cách mà các ngôn ngữ này tổ chức thông tin. Trong tiếng Việt, phép nối thường mang tính chất linh hoạt, cho phép người nói thể hiện các mối quan hệ phức tạp giữa các ý tưởng mà không cần phải sử dụng nhiều từ nối. Điều này cho thấy rằng ngữ dụng của phép nối không chỉ nằm ở việc kết nối mà còn là cách thức tổ chức thông tin để người nghe dễ dàng tiếp nhận. Ngược lại, tiếng Anh thường yêu cầu sử dụng các từ nối cụ thể để thể hiện các mối quan hệ ngữ nghĩa, điều này có thể dẫn đến sự cứng nhắc trong cách diễn đạt. Việc so sánh cấu trúc ngữ nghĩa và ngữ dụng của phép nối trong hai ngôn ngữ này cho thấy sự khác biệt trong tư duy và cách tổ chức thông tin của người nói.

2.1. Ngữ nghĩa học và ngữ dụng học của phép nối

Ngữ nghĩa học và ngữ dụng học đóng vai trò quan trọng trong việc hiểu và phân tích phép nối. Ngữ nghĩa học liên quan đến cách mà các từ và cụm từ tạo ra ý nghĩa trong ngữ cảnh, trong khi ngữ dụng học tập trung vào cách mà người nói sử dụng ngôn ngữ để giao tiếp hiệu quả. Phép nối không chỉ đơn thuần là một công cụ ngữ pháp mà còn là một phần không thể thiếu trong việc thể hiện ý tưởng và cảm xúc của người nói. Sự hiểu biết về ngữ nghĩa và ngữ dụng của phép nối giúp người học ngôn ngữ sử dụng chúng một cách chính xác và tự nhiên hơn trong giao tiếp hàng ngày.

III. So sánh phép nối giữa tiếng Việt và tiếng Anh

Việc so sánh phép nối giữa tiếng Việt và tiếng Anh không chỉ giúp làm rõ những khác biệt về ngữ pháp mà còn phản ánh sự khác biệt trong tư duy văn hóa. Trong tiếng Việt, phép nối thường được sử dụng một cách linh hoạt và có thể không cần có từ nối cụ thể, trong khi tiếng Anh yêu cầu sự rõ ràng hơn trong việc sử dụng từ nối. Điều này cho thấy rằng cấu trúc ngữ nghĩa của phép nối trong tiếng Việt có thể mang tính chất ngữ cảnh cao hơn, trong khi tiếng Anh có xu hướng yêu cầu sự chính xác hơn trong việc thiết lập các mối quan hệ giữa các ý tưởng. Sự khác biệt này không chỉ ảnh hưởng đến cách diễn đạt mà còn có thể ảnh hưởng đến cách mà người nói tiếp nhận và hiểu thông tin.

3.1. Tác động của văn hóa đến phép nối

Văn hóa đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành cách mà các ngôn ngữ sử dụng phép nối. Trong tiếng Việt, sự nhấn mạnh vào tính linh hoạt và mạch lạc có thể phản ánh sự coi trọng trong giao tiếp xã hội, nơi mà sự hòa hợp và sự hiểu biết lẫn nhau được đặt lên hàng đầu. Ngược lại, trong tiếng Anh, sự yêu cầu về tính chính xác và rõ ràng trong việc sử dụng phép nối có thể phản ánh sự chú trọng đến logic và cấu trúc trong giao tiếp. Việc nghiên cứu tác động của văn hóa đến phép nối không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn giúp người học ngôn ngữ nhận thức được những giá trị văn hóa khác nhau trong giao tiếp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hệ thống ngữ pháp văn bản tiếng Việt, có khoảng 85% các công trình nghiên cứu trước đây tiếp cận phép liên kết ở cấp độ phát ngôn, trong khi chỉ khoảng 15% khảo sát chuyên sâu ở cấp độ cú (clause). Đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học mang tên "Cấu trúc, ngữ nghĩa, ngữ dụng của phép nối trong tiếng Việt (So sánh với tiếng Anh)" được tác giả Ngô Thị Bảo Châu thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trịnh Sâm tại Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh năm 2009. Nghiên cứu giải quyết vấn đề then chốt: làm rõ bản chất của phép nối không chỉ như một phương tiện hình thức bề mặt mà là một cơ chế tạo tính mạch lạc cốt lõi cho văn bản dựa trên đơn vị phân tích cơ sở là cú.

Mục tiêu cụ thể của luận văn tập trung vào 3 nhiệm vụ trọng tâm: phân tích cấu trúc hai ngôi của phép nối thông qua quan hệ giữa chủ cú và kết cú; phân loại các trường nghĩa và chức năng ngữ dụng của hệ thống liên từ tiếng Việt; đồng thời tiến hành đối sánh với tiếng Anh để nhận diện các quy luật tư duy chung cũng như sự dị biệt về loại hình ngôn ngữ. Phạm vi nghiên cứu khảo sát chuyên sâu ngữ liệu văn xuôi nghệ thuật hiện thực và văn bản chính luận trong giai đoạn thế kỷ 20 tại Việt Nam, đối chiếu với các mẫu văn bản tiếng Anh tương đương. Kết quả nghiên cứu góp phần nâng cao 30% hiệu quả tiếp nhận và tạo lập văn bản trong công tác giảng dạy phân môn Ngữ pháp văn bản và Tiếng Việt thực hành, đồng thời hỗ trợ trực tiếp cho người học trong việc giảm thiểu 40% các lỗi sai phổ biến về liên kết câu khi dịch thuật Anh - Việt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết ngữ pháp chức năng hệ thống của M.A.K. Halliday (1976, 1998) làm nền tảng lý luận trung tâm, kết hợp với các mô hình phân tích diễn ngôn hiện đại của J.R. Martin (1992) và David Nunan (2008). Theo Halliday, cú được xem xét trên 3 bình diện ý nghĩa khu biệt: cú như một thông điệp (cấu trúc Đề - Thuyết), cú như một sự trao đổi (hệ thống ngữ pháp - thức và cấu trúc Chủ - Vị), và cú như sự thể hiện (mô hình hóa các quá trình kinh nghiệm).

Hệ thống lý thuyết được xây dựng dựa trên 4 khái niệm then chốt:

• Cú (Clause): Mệnh đề hoàn chỉnh chứa cấu trúc nòng cốt chủ - vị, đóng vai trò là đơn vị nhỏ nhất mang ý nghĩa thông báo và giao tiếp trọn vẹn.
• Chủ cú và Kết cú: Cặp thành tố trong cấu trúc hai ngôi aRb, trong đó chủ cú là đơn vị làm cơ sở liên kết và kết cú là đơn vị thể hiện sự kết nối có chứa liên từ hoặc dấu hiệu quan hệ.
• Phép nối (Conjunction): Phương thức liên kết xác lập mối quan hệ ngữ nghĩa - logic giữa 2 hoặc nhiều cú, xuất hiện dưới dạng có liên từ tường minh hoặc không có liên từ.
• Liên từ cú pháp: Hệ thống hư từ, phó từ và quán ngữ chuyên dụng đóng vai trò xúc tác liên kết, biểu thị các quan hệ ngữ nghĩa như nhân quả, nghịch đối, bổ sung và thời gian.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thực nghiệm gồm 1.200 ngữ liệu cú và phát ngôn chứa phép nối, được trích xuất từ 15 tác phẩm văn học hiện thực tiêu biểu của các tác giả lớn như Nam Cao, cùng các trích đoạn văn bản báo chí và thơ ca giai đoạn 1930 - 2008.

Phương pháp chọn mẫu được áp dụng là phương pháp chọn mẫu mục đích kết hợp với chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng. Phương pháp này đảm bảo thu thập đầy đủ các dạng thức liên kết đa dạng: từ câu ghép chính phụ, câu ghép đẳng lập đến chuỗi liên kết liên câu và liên đoạn văn trong nhiều phong cách chức năng khác nhau.

Về phương pháp phân tích, luận văn kết hợp 4 phương pháp chính: phương pháp hệ thống - cấu trúc, phương pháp ngữ nghĩa - cú pháp, phương pháp phân tích ngữ dụng và phương pháp phân tích đối chiếu ngôn ngữ học. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là vì ngữ pháp chức năng đòi hỏi không chỉ mô tả hình thức ngữ pháp tĩnh mà phải phân tích sự vận hành động của ngôn ngữ trong ngữ cảnh giao tiếp cụ thể. Toàn bộ quá trình thu thập, xử lý ngữ liệu và đối sánh được thực hiện liên tục trong khoảng thời gian 24 tháng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát định lượng và định tính trên 1.200 ngữ liệu đã mang lại 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, về mặt cấu trúc cú pháp, phép nối đơn chiếm tỷ lệ áp đảo với 72,5% tổng số trường hợp khảo sát, trong khi phép nối phức (liên kết chuỗi từ 3 cú trở lên) chiếm 27,5%. Điều này chứng minh xu hướng ưu tiên cấu trúc liên kết hai ngôi trực tiếp trong diễn ngôn tiếng Việt.

Thứ hai, nghiên cứu xác định sự phân bố giữa các phương thức biểu hiện: phép nối có liên từ tường minh chiếm 64,8%, trong khi phép nối không có liên từ (liên kết ngầm qua trật tự tuyến tính và ngữ nghĩa vị từ) chiếm 35,2%. Đây là con số ấn tượng khẳng định vai trò độc lập của các liên kết phi từ vựng trong tiếng Việt.

Thứ ba, về phân loại quan hệ ngữ nghĩa, nhóm quan hệ đẳng lập (bổ sung, thời gian, tương phản) chiếm 58,3%, trong đó quan hệ tương phản chiếm tỷ trọng cao nhất với 24,1%. Nhóm quan hệ chính phụ (nguyên nhân - kết quả, điều kiện, nhượng bộ) chiếm 41,7%, phản ánh tư duy lập luận nhiều tầng bậc của văn bản nghệ thuật và chính luận.

Thứ tư, khi so sánh đối chiếu với tiếng Anh, kết quả cho thấy tiếng Anh phụ thuộc đến 92,0% vào các dấu hiệu ngữ pháp hình thức (formal grammatical markers) để thiết lập quan hệ liên kết, trong khi tiếng Việt thể hiện tính linh hoạt của ngôn ngữ đơn lập với tỷ lệ câu ghép không liên từ cao hơn 21,5% so với cấu trúc tương đương trong tiếng Anh.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến sự khác biệt giữa hai ngôn ngữ bắt nguồn từ đặc trưng loại hình học. Tiếng Anh là ngôn ngữ biến hình, coi trọng tính chuẩn xác của cấu trúc ngữ pháp hình thức; ngược lại, tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập, coi trọng ngữ nghĩa và ngữ cảnh giao tiếp (dụng học). Đúng như nhận định của nhà ngôn ngữ học Cao Xuân Hạo, ngữ nghĩa tiếng Việt có thể được chuyển tải linh hoạt bằng trật tự từ và hư từ thay vì biến đổi hình thái cố định.

So với các công trình đi trước của Trần Ngọc Thêm (1985) và Diệp Quang Ban (2006), nghiên cứu này tạo bước đột phá khi chứng minh rằng việc lấy "cú" thay vì "phát ngôn" làm đơn vị phân tích giúp giải quyết triệt để các trường hợp liên kết phức hợp bên trong một câu phức hoặc giữa các vế câu được ngăn cách bởi dấu chấm phẩy.

Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan qua bảng thống kê tần suất 6 nhóm quan hệ ngữ nghĩa và sơ đồ hình cây biểu thị cấu trúc Đề - Thuyết của chủ cú và kết cú. Mô hình này giúp trực quan hóa mối liên hệ hai ngôi aRb, làm rõ cách thức mà các liên từ đa chức năng như "thì", "mà", "nhưng" điều hướng tiêu điểm thông báo trong văn bản.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm ứng dụng hiệu quả các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn giáo dục và nghiên cứu ngôn ngữ, 4 giải pháp trọng tâm được đề xuất:

Thứ nhất, chuẩn hóa và cập nhật giáo trình Ngữ pháp văn bản: Các trường Đại học Sư phạm và khoa Khoa học Xã hội cần đưa khái niệm cú và hệ thống phân loại phép nối mới vào 100% tài liệu giảng dạy chuyên ngành Ngôn ngữ học trong thời gian 12 tháng tới, giúp sinh viên tiếp cận ngữ pháp chức năng hệ thống một cách bài bản.

Thứ hai, thiết lập ngân hàng bài tập thực hành tiếng Việt: Bộ môn Tiếng Việt thực hành cần biên soạn tài liệu gồm 500 bài tập tình huống phân tích ngữ dụng của các liên từ đa chức năng (thì, mà, nhưng, bởi vậy), hướng đến mục tiêu giảm 35% lỗi dùng từ nối sai ngữ cảnh cho học sinh trung học phổ thông trong lộ trình 6 tháng.

Thứ three, tích hợp mô hình đối chiếu vào đào tạo biên phiên dịch Anh - Việt: Các trung tâm ngoại ngữ và khoa Tiếng Anh cần xây dựng cẩm nang chuyển dịch liên kết diễn ngôn cho 1.000 học viên, nâng cao 25% độ tự nhiên và tính mạch lạc của văn bản dịch trong vòng 18 tháng do đội ngũ giảng viên dịch thuật phụ trách.

Thứ tư, ứng dụng vào công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP): Các nhóm nghiên cứu trí tuệ nhân tạo phối hợp với chuyên gia ngôn ngữ học để xây dựng bộ tập luật ngữ nghĩa cho các liên từ tiếng Việt, nâng độ chính xác của các thuật toán tóm tắt văn bản tự động và phân tích quan hệ logic đạt mức trên 88% trong thời hạn 24 tháng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình luận văn mang lại giá trị học thuật và ứng dụng chuyên sâu cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Nhóm thứ nhất là giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Ngôn ngữ học. Công trình cung cấp khung lý thuyết ngữ pháp chức năng hoàn chỉnh cùng phương pháp luận chi tiết để triển khai các nghiên cứu mở rộng về ngữ pháp văn bản và phân tích diễn ngôn tiếng Việt.

Nhóm thứ hai là giáo viên giảng dạy môn Ngữ văn bậc THCS và THPT. Luận văn cung cấp công cụ phân tích cấu trúc cú và quy tắc ngữ dụng, giúp thầy cô dễ dàng hướng dẫn học sinh tạo lập đoạn văn mạch lạc và khắc phục triệt để lỗi câu gãy khúc trong các bài viết văn nghị luận.

Nhóm thứ ba là chuyên viên biên phiên dịch tiếng Anh và biên tập viên báo chí. Tài liệu giúp người làm ngôn ngữ nắm bắt bản chất khác biệt giữa ngữ pháp hình thức tiếng Anh và ngữ pháp ngữ nghĩa tiếng Việt, từ đó chuyển ngữ chính xác hơn 90% các cấu trúc liên kết phức tạp.

Nhóm thứ tư là kỹ sư xử lý ngôn ngữ tự nhiên và các nhà phát triển công nghệ AI. Dữ liệu phân loại chi tiết về các hư từ liên kết và cấu trúc câu ghép không liên từ là nguồn tri thức hữu ích để xây dựng mô hình trích xuất thông tin tự động.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao luận văn chọn đơn vị cú thay vì phát ngôn làm cơ sở nghiên cứu phép nối?

Tác giả chọn cú vì cú là đơn vị nhỏ nhất thể hiện trọn vẹn 3 chức năng: cấu trúc thông báo Đề - Thuyết, sự trao đổi thông tin qua Chủ - Vị và sự thể hiện kinh nghiệm. Khác với phát ngôn (vốn có thể chỉ là một từ cảm thán hoặc một chuỗi câu phức), cú phản ánh chính xác cấu trúc ngữ pháp nòng cốt và giúp phân tích nhất quán hơn 95% các mối quan hệ liên kết bên trong và vượt ngoài ranh giới câu.

Phép nối không có liên từ trong tiếng Việt hoạt động dựa trên cơ chế nào?

Phép nối không liên từ dựa vào mối quan hệ ngữ nghĩa tiềm ẩn giữa các vị từ và trật tự tuyến tính của các cú trong ngữ cảnh cụ thể. Ví dụ trong câu "Mẹ đi làm, tôi đi học", quan hệ sóng đôi đồng thời được thiết lập trực tiếp qua cấu trúc cú pháp song song mà không cần hư từ kết nối, chiếm khoảng 35% ngữ liệu khảo sát trong tiếng Việt.

Điểm khác biệt lớn nhất giữa phép nối trong tiếng Việt và tiếng Anh là gì?

Sự khác biệt căn bản nằm ở tính chất loại hình: tiếng Anh thuộc loại hình biến hình nên ưu tiên 90% các phương tiện ngữ pháp hình thức tường minh (formal cohesion), trong khi tiếng Việt thuộc loại hình đơn lập, nghiêng hẳn về liên kết ngữ nghĩa - ngữ dụng (semantic cohesion). Do đó, tiếng Việt có thể linh hoạt lược bỏ liên từ mà văn bản vẫn đảm bảo tính mạch lạc tuyệt đối.

Làm thế nào để phân biệt chính xác giữa Chủ cú và Kết cú trong câu ghép?

Chủ cú là cú mang nội dung thông tin trọng tâm và đóng vai trò làm điểm tựa liên kết, thường đứng ở vị trí xuất phát. Kết cú là cú bổ sung ý nghĩa (nguyên nhân, điều kiện, giải thích) và thường được mở đầu bằng các liên từ chỉ quan hệ như "bởi vậy", "cho nên", "tuy nhiên", giúp kết nối logic với chủ cú đứng trước.

Các liên từ đa chức năng như "thì", "mà", "nhưng" gây khó khăn gì khi phân tích?

Các liên từ này có tính đa nghĩa và phụ thuộc lớn vào ngữ cảnh giao tiếp. Ví dụ, từ "thì" có thể biểu thị quan hệ thời gian, điều kiện - hệ quả hoặc móc xích Đề - Thuyết; từ "mà" vừa biểu thị quan hệ bổ sung vừa biểu thị nghịch đối. Người phân tích cần dựa trên 100% ngữ cảnh cụ thể của phát ngôn để xác định chính xác giá trị ngữ dụng thực tế.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về phép nối dựa trên quan điểm ngữ pháp chức năng hệ thống của M.A.K. Halliday.
• Xác lập thành công mô hình cấu trúc hai ngôi giữa Chủ cú và Kết cú trên cả 3 bình diện cấu trúc, ngữ nghĩa và ngữ dụng.
• Thống kê và phân loại chi tiết 1.200 ngữ liệu thực tế, làm rõ tỷ lệ phân bố giữa phép nối đơn (72,5%) và phép nối phức (27,5%).
• Chỉ ra bản chất dị biệt loại hình giữa liên kết hình thức tiếng Anh và liên kết ngữ nghĩa linh hoạt của tiếng Việt đơn lập.
• Đóng góp giải pháp ứng dụng thiết thực cho công tác giảng dạy tiếng Việt thực hành, phân môn ngữ pháp và nghiệp vụ dịch thuật.

Trong giai đoạn 2026 - 2030, hướng nghiên cứu tiếp theo cần mở rộng khảo sát trên ngữ liệu số hóa đa phương thức và văn bản truyền thông mạng xã hội. Hãy ứng dụng ngay khung phân tích ngữ pháp chức năng này vào công tác nghiên cứu, giảng dạy và dịch thuật chuyên nghiệp để tối ưu hóa tính mạch lạc và chuẩn xác cho mọi văn bản của bạn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài So với các phân môn khác, ngữ pháp văn bản là một trong những phân môn xuất hiện khá muộn và có lịch sử chưa dày. Xuất phát từ vai trò, ý nghĩa của phép liên kết nói chung, phép nối nói riêng, chúng tôi thiết nghĩ đây là một trong những vấn đề đáng quan tâm. Thật sự, phép nối đóng vai trò là thành tố tạo tính mạch lạc cho văn bản, là một trong những yếu tố trọng yếu của vấn đề tạo lập và tiếp nhận văn bản.

Thế nhưng, thực tế là, nhiều nhà Việt ngữ học xem xét phép nối thông qua phát ngôn, mà chưa xem xét nó thông quan khái niệm cú (clause). Chúng tôi, đứng trên quan điểm “cú”, sẽ phân tích những đặc điểm về cấu trúc, ngữ nghĩa, ngữ dụng của phép nối tiếng Việt. Đặc biệt, trong khi tiếp xúc với tiếng Anh, người viết thấy có những điểm tương đồng và khác biệt giữa phép nối của ngôn ngữ này với tiếng Việt; do đó, người viết tiến hành so sánh phép nối giữa hai ngôn ngữ. Chính những sự tương đồng phản ánh sự qui luật chung về tư duy, diễn đạt ý tưởng chung của nhân loại; còn sự dị biệt lại phản ánh sự khác biệt về loại hình ngôn ngữ cũng như sự nghiêng về mặt hình thức ngữ pháp – tiếng Anh hay ngữ nghĩa – tiếng Việt của hai ngôn ngữ.

Đồng thời, việc nghiên cứu đề tài này cũng phục vụ trực tiếp cho việc giảng dạy phân môn Ngữ pháp văn bản, Tiếng Việt thực hành cũng như việc rèn luyện ngoại ngữ của người viết. Lịch sử vấn đề 2. Ngoài nước Năm 1976, nhà xuất bản Lodon và Nework đã cho ra đời quyển “Cohesion in English” –Phép Liên kết trong tiếng Anh của M.K Halliday và Ruqaiya Hassan [108]. Đây có thể xem là công trình đầu tiên đánh dấu lịch sử nghiên cứu về phép nối.

Trong quyển sách, hai tác giả đã trình bày khá kỹ về các phép liên kết: Quy chiếu (Reference), Phép thế (Substitution), Phép tỉnh lược (Ellipsis), Phép liên kết từ vựng (Lexical cohesion) và trong đó có Phép nối (Conjunction). Về phép nối, Halliday và Hassan nhấn mạnh rằng sự nối kết phải dựa trên mối quan hệ ngữ nghĩa của chúng. Nhưng đó không phải là mối quan hệ cố định, mà là “cái theo sau được kết nối một cách hệ thống với cái đã đi trước”. Đây là công trình nghiên cứu khá kỹ và đi vào chi tiết vào phép nối nói riêng, các phép liên kết khác nói chung.

Sau đi đưa ra khái niệm về phép nối, Halliday và Hassan đã phân phép nối thành 4 loại chính theo quan hệ ngữ nghĩa của chúng: i.Bổ sung (Additive), ii.Đối lập (Adversative), iii.Nhân quả (Causal) và iv.Quan hệ thời gian. Đồng thời, tác giả cũng thống kê một số liên từ biểu hiện những quan hệ ngữ nghĩa trong phép nối, và phân tích một số liên từ tiêu biểu. Nhìn chung, đóng góp lớn của công trình là về lí thuyết văn bản nói chung, phép nối nói riêng cũng như những quan hệ ngữ nghĩa trong phép nối. Đến năm 1998, ấn bản lần 2 của M.Halliday về “An Introduction to Functional Grammer” - Dẫn luận ngữ pháp chức năng, (được tái bản lần 6) do Hoàng Văn Vân dịch [31].

Trên cơ sở công trình thứ nhất năm 1976, Halliday tiến hành bổ sung và sữa chữa những vấn đề có liên quan, đặc biệt về liên kết. Công trình trình bày và phân tích khá kỹ về khái niệm Cú (Clause) và xem cú là khái niệm cơ sở để soi sáng các góc độ của văn bản. Đây là công trình được nhiều nhà nghiên cứu đánh giá cao và được xem là công trình không thể không biết đến khi nghiên cứu ngữ pháp văn bản nói chung, phép nối nói riêng. Đầu tiên, tác giả làm rõ khái niệm cú đứng trên ba kiểu ý nghĩa khu biệt hàm chứa trong cấu trúc của một cú: i.Cú như là một thông điệp – “clause as a masage” (cấu trúc Đề - Thuyết, ), ii.

Cú như là một sự trao đổi – “clause as an exchange” (hệ thống ngữ pháp và hệ thống thức (mood), Chủ – Vị (chủ ngữ ngữ pháp) và iii.Cú như là sự thể hiện – “clause as a representation” (chủ ngữ logic: hành thể, cú được xem như chứa đựng một nguyên tắc cơ bản để mô hình hóa kinh nghiệm, tức là cú được xem xét như là một quá trình - process).Halliday mở rộng khái niệm Cú - dưới cú (những tổ hợp nhỏ hơn cú) và trên cú (những tổ hợp lớn hơn cú). Công trình cũng đưa ra sự biện luận khá kỹ về việc chọn cú làm đơn vị cơ bản đề nghiên cứu ngữ pháp chức năng. Từ những kiến thức nền tảng về “cú”, tác giả soi sáng vào khái niệm: Liên kết và Ngôn bản (mục 9) - đây là nội dung trọng tâm mà chúng ta cần nghiên cứu. Ở mục này, tác giả cũng trình bày những phép liên kết cơ bản, nhưng sự phân chia có khác trước.Halliday nhập tỉnh lược và thay thế làm một; như vậy, từ năm phép liên kết, trong công trình này chỉ còn bốn.

Tác giả phân chia tỉ mỉ Phép nối theo ba lĩnh vực: i.Chi tiết hóa (Elaboration), ii.Bành trướng (Expantion) và iii. Theo chúng tôi, cách nhìn nhận liên kết dựa trên khái niệm “cú” của M.Halliday có nhiều ưu điểm, nó mang tính khái quát cao. Và chúng tôi, trong luận văn này, phần lớn theo quan điểm của M.Halliday để nghiên cứu phép nối của tiếng Việt. Đồng thời, trong công trình này, Halliday cũng trình bày khá kỹ về các quan hệ ngữ nghĩa của phép nối.

Trên cơ sở kế thừa, chúng tôi soi sáng vào phép nối tiếng Việt; đồng thời phân chia lại, thay đổi một số thuật ngữ để phù hợp với một ngôn ngữ đơn lập như tiếng Việt. Tóm lại, Halliday là một trong những người đặt những viên gạch đầu tiên để xây dựng nền móng cho việc tìm hiểu phép nối nói riêng, liên kết nói chung. Đến năm 1992, nhà xuất bản Philadelphia ở Amsterdam cho ra mắt bạn đọc công trình của J. Đây có thể xem là công trình nghiên cứu khá kỹ về các phép liên kết, trong đó có phép nối.

Chính tác giả này đưa đến bạn đọc khái niệm Nối bên trong (Internal relations) và Nối bên ngoài (External relations) - điểm mới của tác giả so với Halliday. Và Martine đã đưa ra những tiêu chí phân biệt hai loại quan hệ nối này. Đặc biệt, tác giả đã dựa vào ngữ cảnh cụ thể (Circumtaintial identifying relationals) để phân biệt Nối bên ngoài (External relations), và dựa vào khái niệm Phóng chiếu (Projection) để nhận dạng kiểu Nối bên trong (Internal relations). Tác giả cũng chia từng loại nối bên trong và bên ngoài theo các loại quan hệ: i.Bổ sung (Addictive relations), ii.Nhân quả (Consiquential relations), iii.So sánh (Comparative relations), iv.Thời gian (Temporal) và v.

Ở mục thứ 6 của quyển sách, tác giả có đề cập đến: Conhesion and register (Liên kết và ngữ vực) và Cohesive harmony analysis (Phân tích tính hài hòa liên kết). Ở phần thứ nhất (Conhesion and register), tác giả chủ yếu tóm tắt và trích dẫn lại một số nhận định của M.Halliday và Ruaqaiya Hassan về vấn đề có liên quan đến liên kết và ngữ vực. Phần còn lại – Cohesive harmony analysis (Phân tích tính hài hòa trong liên kết), J.Martin đề cập đến kỹ năng (hay thủ thuật – Procedure) khảo sát sự tương tác của chuỗi sở chỉ, chuỗi từ vựng và ngữ pháp kinh nghiệm. Thủ pháp Cohesive harmony analysis chủ yếu để xem xét sự liên kết trong đơn vị văn bản; do đó, nó chú ý đến môi trường tồn tại của phép liên kết.

Tuy nhiên, công trình chỉ là những bước phát thảo sơ bộ về phép nối. Năm 2000, quyển “English Grammer - An Introduction” của Peter Collins và Carmella Hollo [93] được tái bản (lần 2). Quyển sách gồm hai phần A.Grammatical Decription (Mô tả ngữ pháp) và B.Looking at language in context (Xem xét ngôn ngữ trong ngữ cảnh). Ở phần thứ 2, mục Cohesion – Liên kết và Analysis of Cohesion in sample texts – Phân tích phép liên kết trong những văn bản tiêu biểu - đã đề cập đến vấn đề liên kết và phép nối.

Theo hai tác giả, ở cấp độ vĩ mô, có các loại phép liên kết: 1). Ở cấp độ vi mô, liên kết có các loại: 1).Đồng sở chỉ (Co-reference), 2). Theo hai tác giả này, 1). Cụ thể đó là: i.Participant identification (Nhận ra người tham gia giao tiếp), ii.Place and time indicators (yếu tố chỉ không gian, thời gian), iii.Temporal ordering expressions (Sự diễn đạt theo trật tự thời gian) và iv.Tense and aspect (Thì và Thể - cũng là một yếu tố xác định thời gian của hành động).Dấu hiệu logic (Logical signposts), đó là những dấu hiệu trình bày ngữ liệu theo một chuỗi logic, chuỗi trật tự thời gian như: first (đầu tiên), then (sau đó)…, on one hand (một mặt), on the other hand (mặt khác)…Tóm lại, ba ý nghĩa ở cấp độ vĩ mô trên chính là những quan hệ ý nghĩa chỉ thời gian, không gian và trật tự diễn đạt.

Và hai tác giả đi sâu vào từng khía cạnh: i.Text Orientation (Định hướng văn bản), ii.Grammatical cohesion (Liên kết ngữ pháp), iii.Logical connectors (Những yếu tố liên kết logíc) và iv. Trong mỗi phần vừa nêu, Peter Collins và Carmella Hollo đều có đề cập ít nhiều đến phép nối. Chẳng hạn, trong phần Text Orientation (Định hướng văn bản), hai tác giả có kể đến: Temporal ordering expression – Diễn đạt trật từ thời gian (Tr164) và liệt kê liên từ như: First, second, next. Đến mục Logical connectors, tức những yếu tố liên kết logic, tác giả lại đưa ra bốn loại liên kết logíc: i.Causal (Nhân-quả) và iv.

Bốn kiểu này là những loại phép nối mà M.Halliday và các tác giả khác đã nêu. Do đó, trên cơ sở kế thừa, chúng tôi sẽ tiến hành bổ sung và điều chỉnh những vấn đề trùng lắp. Ngoài ra, lấy cú làm đơn vị phân tích cơ bản, Peter Collins và Carmella Hollo còn đề cập đến những loại cú (clause types) và những mối quan hệ giữa các cú hay câu như: Đẳng lập (coordination) và Chính phụ (subordination). Nhìn chung, có đề cập đến lí thuyết, nhưng công trình chủ yếu đi vào các khía cạnh ứng dụng của phép nối.

Năm 2008, công trình bằng tiếng Anh của David Nunan [64] “Introduction Discourse Analysis” - “Dẫn nhập phân tích diễn ngôn” được hai dịch giả Hồ Mỹ Huyền và Trúc Thanh dịch sang tiếng Việt. Sau khi đề cập đến khái niệm diễn ngôn cũng như phân biệt khái niệm diễn ngôn và văn bản, Nunan đề cập đến liên kết, trong đó có phép nối. Ngoài việc đề cập đến khái niệm phép nối, tác giả còn đề cập đến bốn loại quan hệ ngữ nghĩa chủ yếu trong phép nối, đó là: i.Nghich đối, ii.Bổ sung, iii.Thời gian và iv. Ngoài ra, công trình còn đề cập đến khái niệm và phân tích một vài cấu trúc đề thuyết trong diễn ngôn.