Nghiên Cứu Nhân Vật Trong Tiểu Thuyết Việt Nam Từ Đầu Thế Kỷ XXI Đến Nay

Khám phá sự phát triển của nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỷ XXI đến nay qua luận án tiến sĩ sâu sắc và phân tích chi tiết.

• Tác giả: Trần Việt Hà
• Người hướng dẫn: TS. Tôn Thị Thảo Miên
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Lý luận văn học
• Đề tài: Nhân Vật Trong Tiểu Thuyết Việt Nam Từ Đầu Thế Kỷ XXI Đến Nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Nhân Vật Trong Tiểu Thuyết Việt

Nghiên cứu về nhân vật văn học Việt Nam là một lĩnh vực quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh tiểu thuyết Việt Nam đương đại đang có nhiều đổi mới. Các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đã có nhiều đóng góp trong việc phân tích và lý giải về nhân vật trong tiểu thuyết. Theo quan niệm truyền thống, nhân vật được xem là hình ảnh của con người cụ thể trong tác phẩm văn học. Meyer Howard Abrams định nghĩa nhân vật là "người được giải thích bởi độc giả như là người cung cấp những phẩm chất đạo đức, tính cách, xúc cảm được biểu hiện bằng lời nói - tức đối thoại, bằng việc làm - tức hành động" [158, tr.]. Gennady Nhicolaevich Pospelov nhấn mạnh tầm quan trọng hàng đầu của việc sáng tạo nhân vật, xem đó là yếu tố cốt lõi của hình thức nghệ thuật văn học. Nhân vật không chỉ là phương tiện thể hiện tư tưởng mà còn quyết định cốt truyện, chi tiết và ngôn ngữ của tác phẩm. Konstantin Aleksandrovich Fedin còn cho rằng nhân vật là một "công cụ nhận thức" [109, tr.], thể hiện sức tác động mạnh mẽ của nhân vật trong quá trình tiếp nhận của người đọc. Điểm thống nhất chung là nhân vật là phương tiện thể hiện tính cách, số phận con người và các quan niệm về chúng, giúp nhà văn khái quát hiện thực và bộc lộ tư tưởng.

1.1. Định Nghĩa và Vai Trò của Nhân Vật Văn Học

Nhân vật văn học không chỉ đơn thuần là hình ảnh con người mà còn là phương tiện để truyền tải tư tưởng, cảm xúc và quan niệm của nhà văn. Vai trò của nhân vật thể hiện ở khả năng tác động đến nhận thức của người đọc, giúp họ hiểu sâu sắc hơn về cuộc sống và xã hội. Nhân vật là yếu tố then chốt để xây dựng cốt truyện, tạo dựng không gian nghệ thuật và thể hiện phong cách của tác giả. Nhân vật là một mặt của hình thức nghệ thuật của văn học, gắn liền với nội dung bằng những mối liên hệ khăng khít nhất và với mục đích thuyết minh cho tư tưởng của tác phẩm [101, tr.20].

1.2. Nhân Vật Trong Tiểu Thuyết So Với Các Thể Loại Khác

Nhân vật trong tiểu thuyết có những đặc điểm riêng biệt so với các thể loại văn học khác. Mikhail Mikhailovich Bakhtin đã chỉ ra sự khác biệt giữa nhân vật sử thi và nhân vật tiểu thuyết. Nếu như sử thi tập trung thể hiện quá khứ anh hùng, thì tiểu thuyết miêu tả cuộc sống hiện tại không ngừng biến đổi. Nhân vật tiểu thuyết không nên là "anh hùng" theo nghĩa sử thi, mà nên thống nhất trong bản thân các nét vừa chính diện vừa phản diện, vừa tầm thường vừa cao cả [109, tr.]. Nhân vật trong tiểu thuyết thường xuyên không tương ứng với "thân xác xã hội" của nó, và sự sống thực sự diễn ra ở chỗ con người vượt ra ngoài giới hạn đã có.

II. Cách Tiếp Cận Nhân Vật Trong Tiểu Thuyết Thế Kỷ XXI

Cách tiếp cận nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam thế kỷ XXI có nhiều thay đổi so với thế kỷ XX. Sự phân rã tính cách và xu hướng phi điển hình hóa đã làm thay đổi quan niệm về nhân vật. Sự dịch chuyển từ kiểu nhân vật tính cách sang nhân vật tự ý thức hay sự tan rã và dần tiết giảm số lượng để đào sâu về chất khi xây dựng các nhân vật đang là những thách thức để nhiều cây bút thử sức tìm tòi thể nghiệm với phương thức mới đầy sáng tạo. Quá trình tìm hiểu, nhận diện về nhân vật văn xuôi đầu thế kỷ XXI nói chung, trong tương quan so sánh với nhân vật trong văn xuôi của thế kỉ trước, các nhà lí luận đã có được một cách nhìn, một phương diện nghiên cứu khách quan hơn về những đóng góp của các nhà văn hiện nay với nền văn học nước nhà. Đồng thời, các nhà nghiên cứu đã khái quát được những bài học kinh nghiệm về sáng tạo, tiếp nhận trong quá trình giao lưu, hội nhập với văn học thế giới.

2.1. Sự Thay Đổi Quan Niệm Về Nhân Vật Trong Văn Xuôi

Sau năm 1986 và nhất là từ năm 2000 trở đi, quan niệm về con người trong văn xuôi trở nên phức tạp, nhiều chiều. Sự phân rã tính cách và xu hướng phi điển hình hóa đã làm thay đổi khá căn bản quan niệm về nhân vật trong văn xuôi. Sự dịch chuyển từ kiểu nhân vật tính cách sang nhân vật tự ý thức hay sự tan rã và dần tiết giảm số lượng để đào sâu về chất khi xây dựng các nhân vật trong tiểu thuyết đang là những thách thức để nhiều cây bút thử sức tìm tòi thể nghiệm với phương thức mới đầy sáng tạo.

2.2. Ảnh Hưởng Của Kinh Tế Thị Trường Đến Nhân Vật

Năm 2000 gắn liền với dấu mốc quan trọng chuyển giao thế kỷ ở nhiều lĩnh vực. Về văn học, nền kinh tế thị trường khởi sắc đã chi phối, tạo nên không gian thương mại cho văn học. Các hoạt động xuất bản, tiếp thị và phân phối dịch vụ trung gian, cơ chế chính sách, Luật xuất bản hay vấn đề thị hiếu của độc giả đã thúc đẩy chuỗi cung - cầu và người sáng tác. Riêng tiểu thuyết, sự thành công của một loạt các tác giả tác phẩm tạo nên bước ngoặt đáng chú ý.

2.3. Các Tác Giả Tiêu Biểu và Phong Cách Xây Dựng Nhân Vật

Sự trở lại của Nguyễn Xuân Khánh sau gần bốn mươi năm vắng bóng bằng tiểu thuyết lịch sử khá đồ sộ Hồ Quý Ly mang theo dấu ấn hiện đại hóa đậm nét, khuynh hướng ngoại biên hóa cộng với tinh thần hiện sinh thấm đẫm ở nhiều nhân vật, khác hẳn với lối viết tiểu thuyết lịch sử trước đây đã gây tiếng vang lớn. Với tiểu thuyết Một thế giới không có đàn bà, Bùi Anh Tấn lần đầu tiên đề cập rất thành công đến vấn đề đồng tính luyến ái và kiểu nhân vật đồng tính trong văn học Việt.

III. Loại Hình Nhân Vật Trong Tiểu Thuyết Việt Đương Đại

Trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỷ XXI, xuất hiện nhiều loại hình nhân vật đa dạng, phản ánh sự phức tạp của xã hội và con người. Các loại hình nhân vật này bao gồm nhân vật lý tưởng, nhân vật bi kịch, nhân vật tha hóa, nhân vật hiện sinh và nhân vật dị biệt. Mỗi loại hình nhân vật mang một đặc trưng riêng, thể hiện những khía cạnh khác nhau của cuộc sống và số phận con người. Việc phân loại và nghiên cứu các loại hình nhân vật này giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về văn học Việt Nam đương đại và những vấn đề mà các nhà văn muốn truyền tải.

3.1. Nhân Vật Lý Tưởng và Sự Thay Đổi Giá Trị

Nhân vật lý tưởng trong tiểu thuyết Việt Nam hiện nay không còn mang những đặc điểm đơn giản, một chiều như trước. Thay vào đó, họ là những con người có lý tưởng cao đẹp nhưng cũng phải đối mặt với những khó khăn, thử thách trong cuộc sống. Sự thay đổi này phản ánh sự thay đổi về giá trị trong xã hội, khi những giá trị truyền thống đang dần bị thách thức bởi những giá trị mới.

3.2. Nhân Vật Bi Kịch và Số Phận Con Người

Nhân vật bi kịch trong tiểu thuyết Việt Nam thường là những con người phải chịu đựng những đau khổ, mất mát lớn trong cuộc sống. Số phận của họ thường bị chi phối bởi những yếu tố khách quan như chiến tranh, nghèo đói, bất công xã hội. Tuy nhiên, nhân vật bi kịch cũng có thể là những con người tự gây ra bi kịch cho chính mình do những sai lầm, lựa chọn sai lầm.

3.3. Nhân Vật Tha Hóa và Sự Mất Phương Hướng

Nhân vật tha hóa trong tiểu thuyết Việt Nam thường là những con người bị mất phương hướng trong cuộc sống, không còn tin vào những giá trị truyền thống. Họ có thể trở nên ích kỷ, vô cảm, thậm chí là độc ác. Sự tha hóa của nhân vật phản ánh sự khủng hoảng về tinh thần trong xã hội hiện đại.

IV. Nghệ Thuật Xây Dựng Nhân Vật Trong Tiểu Thuyết Mới

Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỷ XXI có nhiều đổi mới so với trước đây. Các nhà văn đã sử dụng nhiều thủ pháp nghệ thuật mới để tạo ra những nhân vật sống động, chân thực và đa chiều. Các thủ pháp này bao gồm chuyển giao ngôi kể, sử dụng tính dục như một kí hiệu văn hóa, và tạo ra những tương giao đặc biệt trong ngôn ngữ nhân vật. Những đổi mới này đã góp phần làm phong phú và sâu sắc hơn văn học Việt Nam đương đại.

4.1. Chuyển Giao Ngôi Kể và Góc Nhìn Nhân Vật

Việc chuyển giao ngôi kể là một thủ pháp nghệ thuật quan trọng trong việc xây dựng nhân vật. Thay vì sử dụng một ngôi kể duy nhất, các nhà văn có thể chuyển đổi giữa các ngôi kể khác nhau để tạo ra nhiều góc nhìn khác nhau về nhân vật. Điều này giúp người đọc hiểu sâu sắc hơn về tâm lý và hành động của nhân vật.

4.2. Tính Dục Như Một Kí Hiệu Văn Hóa

Trong tiểu thuyết Việt Nam hiện nay, tính dục không chỉ là một yếu tố sinh học mà còn là một kí hiệu văn hóa. Các nhà văn có thể sử dụng tính dục để thể hiện những khía cạnh khác nhau của nhân vật, như sự khao khát, sự cô đơn, sự nổi loạn. Việc sử dụng tính dục như một kí hiệu văn hóa giúp nhân vật trở nên phức tạp và đa chiều hơn.

4.3. Tương Giao Trong Ngôn Ngữ Nhân Vật

Ngôn ngữ nhân vật là một yếu tố quan trọng trong việc xây dựng nhân vật. Các nhà văn có thể tạo ra những tương giao đặc biệt trong ngôn ngữ nhân vật để thể hiện những mối quan hệ phức tạp giữa các nhân vật. Điều này giúp người đọc hiểu sâu sắc hơn về thế giới nội tâm của nhân vật và những xung đột trong xã hội.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Nhân Vật Trong Phê Bình Văn Học

Nghiên cứu về nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam có ý nghĩa quan trọng trong phê bình văn học. Việc phân tích và đánh giá nhân vật giúp các nhà phê bình hiểu sâu sắc hơn về giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm. Đồng thời, nghiên cứu về nhân vật cũng giúp các nhà phê bình nhận diện những xu hướng mới trong văn học Việt Nam đương đại và đánh giá những đóng góp của các nhà văn.

5.1. Đánh Giá Giá Trị Nội Dung và Nghệ Thuật

Việc phân tích nhân vật giúp các nhà phê bình đánh giá giá trị nội dung của tác phẩm, như những vấn đề xã hội, những thông điệp mà nhà văn muốn truyền tải. Đồng thời, việc phân tích nhân vật cũng giúp các nhà phê bình đánh giá giá trị nghệ thuật của tác phẩm, như cách nhà văn xây dựng nhân vật, sử dụng ngôn ngữ, tạo dựng không gian nghệ thuật.

5.2. Nhận Diện Xu Hướng Mới Trong Văn Học

Nghiên cứu về nhân vật giúp các nhà phê bình nhận diện những xu hướng mới trong văn học Việt Nam đương đại, như sự thay đổi về quan niệm về con người, sự xuất hiện của những loại hình nhân vật mới, sự đổi mới về thủ pháp nghệ thuật. Điều này giúp các nhà phê bình có cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về văn học Việt Nam.

VI. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Nhân Vật Tương Lai

Nghiên cứu về nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỷ XXI là một lĩnh vực đầy tiềm năng và cần được tiếp tục phát triển trong tương lai. Các nhà nghiên cứu cần tiếp tục khám phá những khía cạnh mới của nhân vật, như mối quan hệ giữa nhân vật và xã hội, sự ảnh hưởng của văn hóa đến nhân vật, và sự phát triển của nhân vật trong bối cảnh toàn cầu hóa. Đồng thời, các nhà nghiên cứu cũng cần tiếp tục đổi mới phương pháp nghiên cứu để có thể hiểu sâu sắc hơn về nhân vật và văn học Việt Nam.

6.1. Mối Quan Hệ Giữa Nhân Vật và Xã Hội

Mối quan hệ giữa nhân vật và xã hội là một khía cạnh quan trọng cần được nghiên cứu. Nhân vật không chỉ là sản phẩm của xã hội mà còn là tác nhân tác động đến xã hội. Việc nghiên cứu mối quan hệ này giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về sự vận động và phát triển của xã hội.

6.2. Ảnh Hưởng Của Văn Hóa Đến Nhân Vật

Văn hóa có ảnh hưởng sâu sắc đến nhân vật. Các giá trị văn hóa, phong tục tập quán, tín ngưỡng tôn giáo đều có thể tác động đến tâm lý, hành động và số phận của nhân vật. Việc nghiên cứu ảnh hưởng của văn hóa đến nhân vật giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về bản sắc văn hóa của dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Trong chương này, chúng tôi điểm lại những quan niệm của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước về vấn đề nhân vật trong tiểu thuyết nói chung và trong tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỉ XXI nói riêng. Từ đó xác định rõ những vấn đề chúng tôi nghiên cứu và tiếp tục trình bày ở những chương sau của luận án 1. Tổng quan nghiên cứu về nhân vật trong tiểu thuyết ở nước ngoài 1. Nghiên cứu về nhân vật Nhân vật theo quan niệm truyền thống được coi là hình ảnh của con người cụ thể trong tác phẩm văn học.

Nhiều nhà nghiên cứu nước ngoài xem vấn đề nhân vật là một nội dung cốt lõi của văn học và đã có kiến giải cụ thể. Tác giả Meyer Howard "Mike" Abrams (A Glossary of Literature terms) quan niệm nhân vật là “người được giải thích bởi độc giả như là người cung cấp những phẩm chất đạo đức, tính cách, xúc cảm được biểu hiện bằng lời nói - tức đối thoại, bằng việc làm - tức hành động” [158, tr. Như vậy, nhân vật văn học là con người trong tác phẩm hoặc là những sự vật, loài vật khác ít nhiều mang bóng dáng tính cách của con người… để biểu hiện các vấn đề của con người. Khi viết Dẫn luận nghiên cứu văn học, Gennady Nhicolaevich Pospelov đã cho rằng việc sáng tạo nhân vật được xem như có tầm quan trọng hàng đầu.

Theo ông, nhân vật “là một mặt của hình thức nghệ thuật của văn học, gắn liền với nội dung bằng những mối liên hệ khăng khít nhất và với mục đích thuyết minh cho tư tưởng của tác phẩm” [101, tr.20], là "phương diện tất yếu quan trọng nhất để thể hiện tư tưởng", "là phương diện có tính thứ nhất trong hình thức của các tác phẩm ấy quyết định phần lớn vừa cốt truyện, vừa lựa chọn chi tiết, phương tiện ngôn ngữ và thậm chí cả kết cấu nữa" [101, tr. Quan niệm trên đã cho thấy sự hiện hữu của nhân vật cho dù ở quy mô, mức độ, hình thức nào cũng có tầm ảnh hưởng quyết định tới giá trị của tác phẩm văn học. Còn người đọc về cơ bản luôn bám vào các hình tượng nhân vật như là một cơ sở đầu tiên để cảm thụ và tiếp nhận những nỗ lực sáng tạo, cảm hứng nghệ thuật của người sáng tác. Thông qua ngôn ngữ và hành động của 6 mình, các nhân vật văn học đã bộc lộ được nét nhân cách, những thái độ về thế giới xung quanh hay những suy tư về ý nghĩa sự tồn tại của bản thân.

Thông qua những liên hệ suy ngẫm soi chiếu từ nhân vật, người đọc còn bao quát được những vấn đề con người của mỗi thời đại. Vì thế mà Konstantin Aleksandrovich Fedin còn cho rằng “nhân vật là một công cụ nhận thức” nữa [109, tr. Điều này chứng tỏ sức tác động mạnh mẽ của nhân vật văn học trong quá trình tiếp nhận, nhận thức của người đọc. Đồng thời nhà văn đã sử dụng nhân vật như là một phương tiện hiệu quả để gửi gắm chiêm nghiệm về cuộc sống con người và quá trình vận động của xã hội.

Chẳng hạn, thông qua kiểu nhân vật con người thừa, con người nhỏ bé ở sáng tác của Fyodor Mikhailovich Dostoevsky, của Anton Pavlovich Chekhov trong văn học Nga cuối thế kỉ XIX, người đọc có thể hình dung về một xã hội chuyên chế, hà khắc, tàn bạo, bóp nghẹt đời sống xã hội. Hay qua kiểu nhân vật thuộc về thế hệ mất mát trong sáng tác của Ernest Miller Hemingway, Francis Scott Key Fitzgerald, Jonh Dos Passaos, William Faulkner… có thể thấy những tổn thương tinh thần, khủng hoảng niềm tin trong xã hội tư bản Âu Mĩ sau chiến tranh thế giới thứ II… Như vậy điểm thống nhất chung về nhân vật là ở chỗ: nhân vật là phương tiện thể hiện các tính cách, số phận con người và các quan niệm về chúng, nhờ đó nhà văn khái quát hiện thực đời sống và bộc lộ tư tưởng tình cảm của mình. Nghiên cứu về nhân vật trong tiểu thuyết Ở phần này, chúng tôi xem xét quan niệm của các nhà nghiên cứu về sự khác biệt giữa nhân vật tiểu thuyết với nhân vật trong các thể loại văn học khác và sự khác biệt về nhân vật tiểu thuyết giữa các thời kì khác nhau. Nhà nghiên cứu Mikhail Mikhailovich Bakhtin đã cụ thể về sự khác biệt giữa nhân vật sử thi và nhân vật tiểu thuyết.

Theo ông, nếu như sử thi tập trung thể hiện quá khứ anh hùng của dân tộc trên cơ sở kí ức của cộng đồng thì tiểu thuyết miêu tả cuộc sống “hiện tại” không ngừng biến đổi trên cơ sở hiểu biết và kinh nghiệm cá nhân. Sự xóa nhoà khoảng cách giữa người kể và nhân vật cho phép người viết dùng kinh nghiệm cá nhân để lí giải, nhìn ngắm nhân vật của mình một cách gần gũi, thậm chí suồng sã. Ông nhận thấy “nhân vật tiểu thuyết không nên là “anh 7 hùng” trong cái nghĩa sử thi và bi kịch của từ đó, mà nên thống nhất trong bản thân các nét vừa chính diện vừa phản diện, vừa tầm thường vừa cao cả, vừa buồn cười vừa nghiêm túc” [109, tr. Ông còn cho rằng, nếu như nhân vật sử thi luôn “ngang bằng” và “trùng khớp” với chính mình về mục đích, số phận, hành động thì nhân vật tiểu thuyết lại thường xuyên không tương ứng, không “hợp vai” với nó, với “thân xác xã hội” của nó, rằng con người thường “không đồng nhất với chính nó” [109, tr.297-230] và sự sống thực sự lại thường diễn ra ở chỗ con người vượt ra ngoài giới hạn mà nó đã có.

Rõ ràng, trong khi nhân vật sử thi là con người cần phải như thế thì nhân vật tiểu thuyết lại chao đảo giữa những đối cực, xung năng với nhau để bộc lộ chính mình trong quá trình phát triển và tự hoàn thiện. Nhân vật trong tiểu thuyết thuộc kiểu “con người phiêu du”, “con người nếm trải” luôn “lãnh đủ” mọi tác động của cuộc sống. Còn nhân vật trong kịch lại là kiểu “con người hành động”. Trong khi đó, nhân vật trữ tình là hình tượng nhà thơ trong thơ trữ tình, phương thức bộc lộ ý thức tác giả; con người “đồng dạng” của tác giả.

Để làm rõ vấn đề khác biệt về nhân vật tương ứng với một số kiểu loại tiểu thuyết từ xưa đến nay, chúng tôi xem xét các nhóm quan điểm như sau: Thứ nhất là quan điểm về nhân vật trong tiểu thuyết tiền hiện đại “kiểu Balzac”. Trong tiểu thuyết tiền hiện đại, hình tượng nhân vật luôn gắn liền với hình hài và tính cách con người, mang đầy đủ các dấu hiệu bên ngoài bao gồm: một cái tên rõ ràng, một khuôn mặt được tạo nên từ nhiều nét vẽ, một tính cách cá nhân xác định và khá cố định, một nhân hình khách thể đậm nét… Trong đó, tính cách thường được chú ý miêu tả khá kĩ và ngay từ khi xuất hiện, có dụng ý định hình, định hướng cho con đường đời của nhân vật và sự tiếp nhận của người đọc. Bàn về vai trò của tính cách với nhân vật, Aristotle (Nghệ thuật thơ ca) đã từng viết: “Tôi hiểu tính cách là cái lí do mà chúng ta gọi nhân vật bằng một cái tên nào đó”, hay “Nhân vật sẽ có tính cách, nếu trong lời nói hành động bộc lộ một khuynh hướng ý chí nào đó, bất kể nó tốt xấu như thế nào”. Ông cũng cho rằng “trong các tính cách bao giờ cũng cần tìm thấy một tính tất yếu hay một tính khả nhiên, mà theo đó, một ai đó nói gì hoặc làm gì, hoặc việc gì đó xảy ra với họ đều tuân theo tính tất nhiên, 8 khả nhiên đó” [109, tr.

Thông qua tính cách, là kết tinh của một môi trường sống trong một thời đại nào đó, nhân vật văn học dẫn dắt người đọc vào một thế giới cụ thể. Chính sự va đập, tương tác của những tính cách đó trong hoàn cảnh nhất định đã làm bật lên được những vấn đề xã hội và con người mà nhà văn muốn gửi gắm tới bạn đọc. Điều này thể hiện rõ qua tiểu thuyết chương hồi của phương Đông hay tiểu thuyết phương Tây của Stendhal, Alexandre Dumas, Honoré de Balzac, Lev Nikolayevich Tolstoy… Nhân vật trong tiểu thuyết của các nhà văn nói trên chủ yếu là hình mẫu con người đơn tính cách, đơn bình diện. Kiểu nhân vật truyền thống này thường đã có sẵn và định hình về tính cách.

Trong văn học phương Tây, nhân vật Jean Van Jean - Madelen (Những người khốn khổ - Victo Huygo) luôn tốt bụng và thương người. Trong Tấn trò đời (Honoré de Balzac), đó là một lão Grande (Eugénie Grandet) luôn keo kiệt, hà tiện đến độ nhẫn tâm; một Rastignac (Lão Goriot, Bước thăng trầm của kỹ nữ, Miếng da lừa) từng bước tha hóa, hay Lucien Chardon (Vỡ mộng, Bước thăng trầm của kỹ nữ) vỡ mộng trong cuộc chen chân trong thế giới đồng tiền, âm mưu và tội ác. Về nghệ thuật xây dựng nhân vật, Mikhail Mikhailovich Bakhtin (Những vấn đề thi pháp của Dostoievki) cũng đã chỉ rõ: trong tiểu thuyết tiền hiện đại, nhân vật được xây dựng hoặc thiên về mô phỏng cái cổ điển, nặng về cái chung mà nhẹ về cái riêng; hoặc nhấn mạnh sự khác thường trong suy nghĩ, tính cách, hành động; hoặc chú trọng xây dựng những tính cách điển hình đạt tới độ sống động, đặc sắc để tạo nên những nhân vật điển hình - “một người lạ mà quen biết” (Vissarion Grigorevich Belinski). Trong đó, cái riêng của nhân vật là bộc lộ cá tính độc đáo; còn cái chung làm cho nhân vật “Thực sự là đại biểu cho những giai cấp và những trào lưu nhất định, do đó tiêu biểu nhất định cho thời đại của họ” (Friedrich Engel).

Theo Bakhtin, tiểu thuyết tiền hiện đại chủ yếu phát triển trong quan niệm “độc thoại”. Đó là loại tự sự trong đó chỉ có tác giả là người duy nhất có ý thức, biết suy nghĩ và đánh giá mọi sự việc, là vị chúa tể nắm hết mọi bí mật của cuộc đời. Còn nhân vật thì chỉ là đối tượng câm lặng cho sự phẩm bình, nhận xét ấy. Tác giả nhận định con người cũng như nhận định cái cây, đồ vật.

Do quan hệ giữa nhân vật và tác 9 giả được quan niệm như vậy nên nhân vật của văn xuôi “đơn thanh”, luôn “trong suốt”. Trong các tiểu thuyết mang tính đơn âm này, nhân vật chỉ là những đối tượng vô ngôn luôn lặp lại lời tác giả, thường được đóng khung với những đường viền đậm nét, chịu sự chi phối chủ quan của ý thức tác giả khá nhiều, nhân vật có phát ngôn nhưng thiếu đi tinh thần đối thoại thực sự. Nhà văn trong trường hợp này thể hiện ý thức, nghĩ và làm việc hộ các nhân vật của mình.