Chương 1 THỂ TÀI DU KÝ VÀ CƠ SỞ HÌNH THÀNH DU KÝ VỀ BIỂN ĐẢO PHÍA BẮC VIỆT NAM NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX 1. Lý thuyết về thể tài du ký và vấn đề du ký vùng biển đảo phía Bắc nửa đầu thế kỷ XX 1. Khái niệm về du ký Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX sự chuyển biến của xã hội Việt Nam đã làm cho giới văn học nước ta cũng bị cuốn vào vòng quay của thế giới hiện đại. Con người dần thấy có nhu cầu đi, đi rồi thì lại thấy cần phải viết ra những điều mắt thấy tai nghe.
Trước là để chia sẻ những điều mình được chứng kiến cùng những cảm giác cảm xúc của cá nhân. Sau là để hối thúc mọi người hãy mạnh dạn đi đến những chốn lạ, những miền xa và thử đặt mình vào hoàn cảnh địa dư khác, để từ đó mà năng động mình, có hiểu biết mới, dám nghĩ dám làm hơn, và đặc biệt là có tình yêu với quê hương đất nước và xứ sở mình hơn. Chính điều đó, đã góp phần cho nền văn học Việt Nam hình thành nên một thể loại đứng giữa ranh giới văn học và báo chí - ký. Ký là một thể loại nằm trong loại hình tự sự, với những đặc trưng riêng về mặt thi pháp, nó đứng giữa ranh giới của văn học và báo chí.
Tầm Dương trong bài Bàn về thể kí tác giả coi: “Du ký là “ký” lại các sự (những điều mắt thấy tai nghe) trong lúc “du”” [13]. Hay Nam Mộc cũng cho rằng “Có thứ bút ký phản ánh người, việc và cảm nghĩ diễn biến trong không gian theo bước đi của nhà văn đó là du ký” [43]. Đồng quan điểm với Nam Mộc, Mã Giang Lân khẳng định: “Thể loại văn học đầu tiên viết bằng chữ Quốc ngữ phải kể đến du ký. Đây là một hình thức bút ký văn học được ghi lại bằng văn xuôi, thuật lại những chuyến đi của tác giả đến những vùng đất khác nhau.
Nguồn gốc của du ký cần tìm trong những hình thức tùy bút, ký sự truyền thống” [30]. Như vậy, qua khảo Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com sát các tác giả khi nghiên cứu về thể tài du ký đã chỉ ra du ký chính là một tiểu loại của ký, với đặc trưng là phản ánh người thật, việc thật trên một chặng hành trình. Cho rằng du ký gắn với hoạt động đặc thù là du lịch, thưởng ngoạn, có sự đa dạng về hình thức như ghi chép, hồi tưởng, ký sự, nhật ký. và phong phú về nội dung như tri thức, cảm xúc, thông tin.
Các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học đưa ra định nghĩa: “Du ký - một thể loại văn học thuộc loại hình ký mà cơ sở là sự ghi chép của bản thân mình đi du lịch, ngoạn cảnh về những điều mắt thấy tai nghe của chính mình tại những xứ sở xa lạ hay những nơi ít người có dịp đi đến” [20, tr. Quan tâm đến đối tượng của du ký, trong cuốn Lí luận văn học của các tác giả Trần Đình Sử, La khắc Hòa, Phùng Ngọc Kiếm đưa ra nhận định về du kí: “thể loại ghi chép về vẻ kì thú của cảnh vật thiên nhiên và cuộc đời, những cảm nhận, suy tưởng của con người trong những chuyến du ngoạn, du lịch” [62, tr. Các nhà nghiên cứu đã chỉ rõ đối tượng đặc thù của du ký là cảnh vật, con người, cuộc sống, những cảm xúc cá nhân,. được nhà văn trực tiếp ghi lại qua những chuyến đi.
Trong cuốn Từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên, có đề cập đến hoàn cảnh ra đời và khẳng định tính chân thực của du ký: “ghi lại những điều người viết chứng kiến trong chuyến đi chơi xa”. Còn trong cuốn sách Các thể văn chữ Hán Việt Nam do Trần Thị Kim Anh và Hoàng Hồng Cẩm biên soạn, đã đưa ra định nghĩa tương đối đầy đủ về du ký: “Văn du ký là loại văn được viết ra trong những chuyến đi, vừa để ghi lại hành trình, vừa để bày tỏ cảm xúc về những điều mắt thấy tai nghe. Đặc điểm của du ký là chuyên lấy việc mô tả thắng cảnh núi sông, phong vật làm đề tài, cách viết đa dạng, có thể miêu tả, có thể trữ tình, có thể nghị luận, và phải là chính tác giả ghi chép về chính chuyến đi của mình, miêu tả lại cảm thụ của bản thân trước non sông phong vật. Theo định nghĩa thì du ký được thể hiện trên các bình diện: Hoàn cảnh, đề tài, hình thức trình bày, và Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com đặc biệt trong du ký bản thân tác giả - Nhân vật “tôi” là người trực tiếp tham gia vào hành trình của mình nên người đọc dễ dàng bắt gặp được cảm xúc thực sự của chính tác giả trong mỗi trang du ký.
Cùng với nghiên cứu trên, khi bàn về thể tài du ký nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Sơn đã có nhận định khá toàn diện về thể tài du ký: “Khi nói đến “thể tài du ký” cần nhấn mạnh hơn ở phía đề tài, phía nội dung và cảm hứng nghệ thuật người viết, chứ không phải ở phía thể loại. Thu hút vào địa hạt du ký có các sáng tác chủ yếu bằng bài văn xuôi theo phong cách ký, ký sự, ghi chép, hồi ức về các chuyến du ngoạn, các điểm du lịch, di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh và còn liên quan tới nhiều phương diện văn hóa học, xã hội học, dân tộc học khác nữa. Nhà nghiên cứu còn chỉ ra sự khác biệt của thể tài du ký với thể loại văn học khác: “Du ký thường gắn với nhu cầu xê dịch Đi và Xem, gắn với các chuyến du ngoạn, du lịch và nghiêng hẳn về phía vị nghệ thuật, góp phần thỏa mãn nhu cầu giải trí, ham hiểu biết, ham vui của những người thuộc tầng lớp trên, nói chung là có của ăn của để” [59, tr. Như vậy nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Sơn đã làm rõ hơn vấn đề của du ký trên phương diện đề tài, nội dung và cảm hứng nghệ thuật của người viết du ký.
Trên đây là các định nghĩa về du ký mà các nhà nghiên cứu trong quá trình tìm hiểu đã đưa ra. Mỗi định nghĩa được đưa ra từ những góc nhìn riêng, và khái quát từ thực tiễn văn học mà nhà nghiên cứu đó quan tâm nghiên cứu, nên khó có thể lấy một tiêu chí nào để phê phán, đánh giá đúng sai. Trong nghiên cứu này, người viết cũng mạnh dạn đưa ra quan điểm của mình về du ký. Du ký là một thể của ký, nên hình thức của du ký có thể là ghi chép, ký sự, nhật ký, thư tín, hồi tưởng… Và cơ bản có tính xác thực do dựa trên sự ghi chép chân thực của bản thân tác giả, nhưng cũng có khả năng xen kẽ hư cấu và các tri thức thiên về khảo cứu sách vở.
Các tác giả của du ký thường bộc lộ niềm say mê và khát khao tìm kiếm, khám phá những điều mới lạ ở những địa danh mà họ đặt chân đến. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com Trong du ký, các nhà du ký khi thì thể hiện cách tư duy bay bổng, lãng mạn của người lãng tử ưa phiêu lưu mạo hiểm, khi thì họ lại đưa người đọc được khám phá ra vẻ đẹp muôn màu của cuộc sống, khi thì họ lại trăn trở, suy tư đầy trách nhiệm của người công dân trước số phận con người, trước vận mệnh dân tộc. Vì vậy, một tác phẩm du ký “không đơn thuần chỉ là một tác phẩm văn chương mà còn có dung chứa trong đó nhiều yếu tố lịch sử, địa lý, giáo dục, hay cả các phương diện như chính trị xã hội”. Các tác phẩm du ký đã mang đến những tri thức xác thực về những vùng đất văn hóa mà họ đã đi qua.
Đó có thể là vùng Tây Bắc với những hệ thống núi non trùng điệp bên hữu ngạn sông Hồng và một nền văn hóa đa dạng, độc đáo của hơn hai mươi dân tộc ở nơi đây. Đó cũng có thể là vùng Đông Bắc với sự trù phú nhộn nhịp nơi biển đảo Quảng Ninh, Hải Phòng cùng cuộc sống của những con người quanh năm bám biển “bán mặt cho đất bán lưng cho trời”. Hay đó còn là những trang du ký viết về Biển đảo Việt Nam với ý thức về chủ quyền biển đảo sâu sắc. Đặc điểm du ký nửa đầu thế kỷ XX Du ký Việt Nam xuất hiện khá sớm, từ khoảng thế kỷ XVIII nhưng phải bước sang thế kỷ XX thì du ký mới thực sự phát triển và trở thành dòng chảy liên tục.
Là thể loại được hình thành trong những chuyến đi nên mỗi tác phẩm du ký như mở ra cho người đọc nhiều điều bất ngờ, thú vị về những khía cạnh khác nhau: Phong cảnh thiên nhiên, văn hóa, phong tục tập quán, tôn giáo,… Với kiến thức sâu rộng người viết du ký đã có những đóng góp tích cực vào việc mở mang tri thức, thỏa mãn cơn khát hiểu biết của những người yêu văn chương. Chính vì vậy mà du ký góp vai trò quan trọng vào quá trình hiện đại hóa nền văn học Việt Nam. Người có công đầu trong việc thúc đẩy thể tài du ký phát triển đó là Phạm Quỳnh, với một loạt các tác phẩm: Một tháng ở Nam Kỳ, Mười ngày ở Huế, Pháp du hành nhật ký,. Bên cạnh đó còn một số tác phẩm cũng đăng trên Nam Phong Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com Tạp chí: Chơi vịnh Hạ Long (Đông Châu), Các nơi cổ tích đất Nghệ Tĩnh (Nguyễn Đức Tánh), Quảng Xương danh thắng (Thiện Đình), Thụy Anh du ký (Đặng Xuân Viện), Quảng Yên du ký (Nhàn Vân Đình), Lược thuật hành trình cuộc ngự giá Bắc tuần (Mỹ Ngọc),.
Nhìn chung các tác phẩm du ký thời kỳ này không đơn thuần là những tác phẩm ghi chép, phản ánh hiện thực mà nó còn là những tác phẩm mang đậm chất trữ tình, và dấu ấn cá nhân sâu sắc. Chính điều đó đã làm cho du ký mang đậm tính văn học hơn. Khi nghiên cứu về đặc điểm của thể loại du ký, Võ Thị Thanh Tùng trong Du ký Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX - Một vài đặc điểm về thể loại cũng đã đưa ra quan điểm của mình về đặc điểm của thể loại du ký.