Rèn Luyện Kỹ Năng Kết Hợp Các Thao Tác Lập Luận Trong Văn Nghị Luận Cho Học Sinh Trung Học Phổ Thông

Luận án tiến sĩ nghiên cứu rèn luyện kĩ năng kết hợp các thao tác lập luận trong làm văn nghị luận cho học sinh trung học phổ, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề

• Tác giả: Phạm Khánh Dương
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Quang Ninh
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Lí Luận Và PPDH Bộ Môn Văn - Tiếng Việt
• Đề tài: Kỹ Năng Kết Hợp Thao Tác Lập Luận Trong Văn Nghị Luận Cho Học Sinh THPT
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ RÈN LUYỆN KĨ NĂNG KẾT HỢP CÁC THAO TÁC LẬP LUẬN TRONG LÀM VĂN NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH THPT
• 1.1. Tình hình nghiên cứu về kĩ năng và rèn luyện kĩ năng trong dạy học
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về làm văn nghị luận và dạy học làm văn nghị luận trường phổ thông
• 1.3. Tình hình nghiên cứu về dạy học TTLL và kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận cho HS THPT
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC RÈN LUYỆN KĨ NĂNG KẾT HỢP CÁC THAO TÁC LẬP LUẬN TRONG LÀM VĂN NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH THPT
• 2.1. Khái quát về văn nghị luận
• 2.2. TTLL và yêu cầu kết hợp các TTLL trong văn nghị luận
• 2.3. Việc rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong dạy học làm văn nghị luận
• 2.4. Cơ sở thực tiễn
• 2.5. Phân tích chương trình và tài liệu dạy học về làm văn nghị luận và các TTLL trong làm văn nghị luận ở THPT
• 2.6. Thực trạng dạy và học kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận ở THPT
• 2.7. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: TỔ CHỨC RÈN LUYỆN KĨ NĂNG KẾT HỢP CÁC THAO TÁC LẬP LUẬN TRONG LÀM VĂN NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH THPT
• 3.1. Một số nguyên tắc rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận cho HS THPT
• 3.2. Đảm bảo theo mục tiêu chương trình và yêu cầu cần đạt của các bài học làm văn nghị luận trong chương trình THPT
• 3.3. Đảm bảo rèn luyện theo quy trình viết văn nghị luận và tôn trọng quan điểm của người viết
• 3.4. Đảm bảo phối hợp rèn luyện năng lực tư duy và năng lực lập luận cho HS THPT
• 3.5. Điều kiện rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận cho HS THPT
• 3.5.1. HS nắm vững cách sử dụng từng TTLL
• 3.5.2. Đảm bảo đủ thời gian cho HS viết đoạn văn, bài văn
• 3.5.3. Vấn đề nghị luận gần gũi, phù hợp với nhận thức, tâm lý HS THPT
• 3.6. Quy trình tổ chức rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận cho HS THPT
• 3.6.1. Giới thiệu chung về quy trình rèn luyện
• 3.6.2. Các bước của quy trình rèn luyện
• 3.7. Xây dựng hệ thống BT rèn luyện kết hợp các TTLL
• 3.7.1. Rèn luyện kết hợp hai TTLL
• 3.7.2. Rèn luyện kết hợp nhiều TTLL
• 3.8. Cách thức rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận cho HS
• 3.8.1. Sử dụng quy trình và hệ thống BT rèn luyện hợp lý
• 3.8.2. Sử dụng linh hoạt phương pháp dạy học hợp tác vào quá trình rèn luyện
• 3.9. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 4.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 4.2. Nội dung thực nghiệm sư phạm
• 4.3. Đối tượng, địa bàn, thời gian thực nghiệm sư phạm
• 4.3.1. Đối tượng, địa bàn thực nghiệm
• 4.3.2. Thời gian thực nghiệm
• 4.4. Quy trình tổ chức thực nghiệm
• 4.5. Thiết kế giáo án thực nghiệm
• 4.6. Tổ chức dạy học thực nghiệm. Kiểm tra dạy học thực nghiệm
• 4.7. Kết quả kiểm tra thực nghiệm
• 4.8. Chấm bài và tổng hợp kết quả làm bài kiểm tra thực nghiệm
• 4.9. Xử lý, phân tích và đánh giá số liệu thực nghiệm
• 4.10. Khảo sát việc sử dụng kết hợp các TTLL trong bài văn nghị luận cho HS lớp TN và lớp ĐC
• 4.10.1. Đối tượng, phạm vi và phương pháp khảo sát
• 4.10.2. Kết quả khảo sát
• 4.10.3. Xử lý kết quả khảo sát
• 4.11. Đánh giá thực nghiệm sư phạm
• 4.11.1. Đánh giá định tính
• 4.11.2. Đánh giá định lượng
• 4.12. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu về rèn luyện kĩ năng kết hợp các thao tác lập luận trong làm văn nghị luận cho học sinh THPT

Nghiên cứu về kỹ năng lập luận trong văn nghị luận cho học sinh THPT đã được nhiều nhà khoa học quan tâm. Các nghiên cứu này chỉ ra rằng thao tác lập luận là yếu tố cốt lõi trong việc tạo lập văn bản nghị luận. Đặc biệt, việc kết hợp các thao tác lập luận khác nhau sẽ giúp học sinh có khả năng lập luận chặt chẽ và thuyết phục hơn. Theo Đỗ Hữu Châu, văn nghị luận không chỉ đơn thuần là trình bày ý kiến mà còn là quá trình thuyết phục người đọc thông qua các lý lẽ và dẫn chứng. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc rèn luyện kỹ năng viết cho học sinh, đặc biệt là trong bối cảnh giáo dục hiện đại, nơi mà khả năng giao tiếp và lập luận là rất cần thiết.

1.1. Tình hình nghiên cứu về kĩ năng và rèn luyện kĩ năng trong dạy học

Nghiên cứu về kỹ năng và rèn luyện kỹ năng trong dạy học đã được thực hiện ở nhiều quốc gia. Các tác giả như V.Levitov và Paul Hersey đã chỉ ra rằng kỹ năng không chỉ là hành động mà còn là biểu hiện của năng lực con người. Việc rèn luyện kỹ năng kết hợp các thao tác lập luận trong văn nghị luận là cần thiết để giúp học sinh phát triển tư duy phản biện và khả năng giao tiếp hiệu quả. Các nghiên cứu gần đây cũng nhấn mạnh rằng việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực sẽ giúp học sinh nắm vững hơn về thao tác lập luận và cách thức kết hợp chúng trong bài viết của mình.

1.2. Tình hình nghiên cứu về làm văn nghị luận và dạy học làm văn nghị luận trường phổ thông

Trong chương trình dạy học văn học ở bậc phổ thông, làm văn nghị luận được xem là một trong những nội dung quan trọng. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc dạy học làm văn nghị luận cần phải chú trọng đến việc rèn luyện kỹ năng kết hợp các thao tác lập luận. Điều này không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về cấu trúc của một bài văn nghị luận mà còn nâng cao khả năng thuyết phục trong việc trình bày ý kiến. Các giáo viên cần có những phương pháp dạy học phù hợp để giúp học sinh phát triển kỹ năng viết và kỹ năng giao tiếp.

II. Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc rèn luyện kĩ năng kết hợp các thao tác lập luận trong làm văn nghị luận cho học sinh THPT

Cơ sở lí luận cho việc rèn luyện kỹ năng kết hợp các thao tác lập luận trong văn nghị luận được xây dựng trên nền tảng lý thuyết về nghị luận xã hội và nghị luận văn học. Việc hiểu rõ về các thao tác lập luận như giải thích, phân tích, chứng minh, so sánh, bác bỏ và bình luận là rất quan trọng. Những thao tác lập luận này không chỉ giúp học sinh tổ chức ý tưởng một cách logic mà còn tạo ra sự thuyết phục trong bài viết. Thực tiễn cho thấy, nhiều học sinh còn gặp khó khăn trong việc áp dụng các thao tác lập luận này một cách hiệu quả. Do đó, việc rèn luyện kỹ năng viết và kỹ năng giao tiếp thông qua các bài tập thực hành là cần thiết.

2.1. Khái quát về văn nghị luận

Văn nghị luận là một thể loại văn học đặc biệt, trong đó người viết cần phải trình bày ý kiến của mình một cách rõ ràng và thuyết phục. Để làm được điều này, học sinh cần nắm vững các thao tác lập luận và biết cách kết hợp chúng một cách hợp lý. Việc rèn luyện kỹ năng kết hợp các thao tác lập luận sẽ giúp học sinh có khả năng tổ chức bài viết một cách mạch lạc và logic, từ đó nâng cao chất lượng bài văn nghị luận của mình.

2.2. Việc rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong dạy học làm văn nghị luận

Việc rèn luyện kỹ năng kết hợp các thao tác lập luận trong dạy học làm văn nghị luận cần được thực hiện một cách có hệ thống. Giáo viên cần thiết kế các bài tập thực hành giúp học sinh làm quen với từng thao tác lập luận và cách kết hợp chúng. Các hoạt động nhóm, thảo luận và viết bài sẽ tạo cơ hội cho học sinh thực hành và cải thiện kỹ năng giao tiếp của mình. Điều này không chỉ giúp học sinh tự tin hơn trong việc trình bày ý kiến mà còn nâng cao khả năng tư duy phản biện.

III. Tổ chức rèn luyện kĩ năng kết hợp các thao tác lập luận trong làm văn nghị luận cho học sinh THPT

Tổ chức rèn luyện kỹ năng kết hợp các thao tác lập luận trong làm văn nghị luận cho học sinh THPT cần được thực hiện theo một quy trình rõ ràng. Quy trình này bao gồm việc xác định mục tiêu, lựa chọn nội dung và phương pháp dạy học phù hợp. Giáo viên cần tạo ra môi trường học tập tích cực, khuyến khích học sinh tham gia vào các hoạt động thảo luận và viết bài. Việc sử dụng các phương pháp dạy học hiện đại như dạy học hợp tác sẽ giúp học sinh phát triển kỹ năng giao tiếp và kỹ năng viết một cách hiệu quả.

3.1. Một số nguyên tắc rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận cho HS THPT

Các nguyên tắc rèn luyện kỹ năng kết hợp các thao tác lập luận bao gồm việc đảm bảo tính liên kết giữa các ý tưởng, sử dụng ngôn ngữ chính xác và phù hợp với đối tượng người đọc. Học sinh cần được hướng dẫn cách tổ chức bài viết một cách logic, từ việc lập dàn ý đến việc triển khai các ý tưởng một cách mạch lạc. Việc rèn luyện này không chỉ giúp học sinh nâng cao kỹ năng viết mà còn phát triển khả năng tư duy phản biện.

3.2. Quy trình tổ chức rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận cho HS THPT

Quy trình tổ chức rèn luyện kỹ năng kết hợp các thao tác lập luận bao gồm các bước như: giới thiệu nội dung bài học, hướng dẫn học sinh thực hành các thao tác lập luận, và đánh giá kết quả. Giáo viên cần tạo điều kiện cho học sinh thực hành thông qua các bài tập viết và thảo luận nhóm. Việc đánh giá kết quả sẽ giúp giáo viên nhận biết được mức độ hiểu biết và khả năng áp dụng của học sinh đối với các thao tác lập luận.

IV. Thực nghiệm sư phạm

Thực nghiệm sư phạm là một phần quan trọng trong việc kiểm tra tính khả thi của quy trình rèn luyện kỹ năng kết hợp các thao tác lập luận. Mục đích của thực nghiệm là đánh giá hiệu quả của các phương pháp dạy học đã được áp dụng. Qua thực nghiệm, giáo viên có thể thu thập dữ liệu về sự tiến bộ của học sinh trong việc sử dụng các thao tác lập luận trong bài viết của mình. Kết quả thực nghiệm sẽ cung cấp thông tin quý giá để điều chỉnh và cải thiện quy trình dạy học.

4.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm

Mục đích của thực nghiệm sư phạm là kiểm tra hiệu quả của quy trình rèn luyện kỹ năng kết hợp các thao tác lập luận trong việc nâng cao chất lượng bài văn nghị luận của học sinh. Thực nghiệm sẽ giúp xác định những điểm mạnh và điểm yếu trong phương pháp dạy học, từ đó có những điều chỉnh phù hợp để nâng cao hiệu quả giảng dạy.

4.2. Kết quả kiểm tra thực nghiệm

Kết quả kiểm tra thực nghiệm sẽ được phân tích và đánh giá dựa trên các tiêu chí như sự tiến bộ trong kỹ năng viết, khả năng sử dụng các thao tác lập luận và mức độ thuyết phục của bài văn. Những dữ liệu thu thập được sẽ giúp giáo viên có cái nhìn tổng quan về hiệu quả của quy trình rèn luyện và từ đó có những điều chỉnh cần thiết để cải thiện chất lượng dạy học.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ "Rèn luyện kĩ năng kết hợp các thao tác lập luận trong làm văn nghị luận cho học sinh trung học phổ thông" do nghiên cứu sinh Phạm Khánh Dương thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Quang Ninh, bảo vệ tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội năm 2021, thuộc chuyên ngành Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Văn - Tiếng Việt (mã số: 9.11). Luận án được thực hiện theo hướng nghiên cứu khoa học giáo dục kết hợp giữa lí luận phương pháp dạy học, khảo sát thực trạng sư phạm và tổ chức thực nghiệm sư phạm nhằm nâng cao năng lực tạo lập văn bản nghị luận cho học sinh trung học phổ thông.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong chương trình Ngữ văn ở bậc học phổ thông, văn nghị luận được đưa vào giảng dạy xuyên suốt từ lớp 6 đến lớp 12. Trong đó, lập luận giữ vai trò hạt nhân cốt lõi, quyết định chất lượng và sức thuyết phục của văn bản nghị luận. Để thực hiện lập luận, người viết cần sử dụng và phối hợp các thao tác lập luận (TTLL) như giải thích, phân tích, chứng minh, so sánh, bác bỏ, bình luận.

Tuy nhiên, thực trạng dạy và học làm văn nghị luận ở các trường trung học phổ thông (THPT) hiện nay bộc lộ nhiều bất cập:

• Giáo viên (GV) chủ yếu tổ chức giờ thực hành theo tinh thần ôn tập kiến thức lí thuyết đơn thuần và giải quyết các bài tập có sẵn trong sách giáo khoa (SGK); chưa xây dựng được quy trình rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL một cách bài bản.
• Hoạt động hướng dẫn học sinh (HS) trong các giờ làm văn chủ yếu dừng lại ở khâu lập dàn ý, tìm ý mà chưa chú trọng rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL để tổ chức lập luận chặt chẽ.
• Khâu chữa bài, trả bài ít nhận xét, chỉ ra những thiếu sót cụ thể về mặt thao tác lập luận của học sinh.
• Về phía học sinh, phần lớn nắm được các TTLL đơn lẻ nhưng lại lúng túng, máy móc và mắc nhiều lỗi khi kết hợp chúng trong một đoạn văn hay bài văn hoàn chỉnh.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án xác định là: Các công trình trước đây chủ yếu tập trung vào việc rèn luyện từng TTLL riêng rẽ hoặc đồng nhất TTLL với các kiểu bài nghị luận, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện và đề xuất quy trình, hệ thống bài tập chuyên biệt để rèn luyện kĩ năng kết hợp nhiều TTLL trong làm văn nghị luận cho học sinh THPT.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là: Xuất phát từ cơ sở lí luận và thực tiễn về lập luận, TTLL và sự kết hợp các TTLL trong bài văn nghị luận, đề xuất quy trình và hệ thống bài tập (BT) rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận cho học sinh THPT, góp phần nâng cao chất lượng dạy học làm văn nghị luận ở trường phổ thông.

Để đạt được mục đích trên, luận án xác định 5 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Tìm hiểu tổng quan các tài liệu nghiên cứu liên quan đến đề tài.
2. Xây dựng cơ sở lí luận cho việc rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận cho học sinh THPT.
3. Khảo sát thực trạng tài liệu dạy học và thực trạng dạy học kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận của học sinh lớp 11, 12.
4. Đề xuất quy trình và hệ thống bài tập rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận cho học sinh lớp 11, 12.
5. Tiến hành thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của quy trình cùng hệ thống bài tập đã đề xuất.

Giả thuyết khoa học

Để bài văn nghị luận giàu sức thuyết phục, người viết cần có kĩ năng kết hợp các TTLL. Nếu rèn luyện kĩ năng này thông qua quy trình rèn luyện chặt chẽ cùng với hệ thống bài tập rèn luyện hợp lí thì sẽ giúp củng cố, nâng cao kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận cho học sinh THPT.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Quá trình rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận của học sinh THPT, đặc biệt là học sinh lớp 11 và lớp 12, bao gồm: đề xuất quy trình tổ chức rèn luyện, xây dựng hệ thống bài tập rèn luyện và phương thức rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL.
• Phạm vi nghiên cứu: Luận án tập trung nghiên cứu quy trình và bài tập rèn luyện kĩ năng kết hợp 6 TTLL cơ bản: giải thích, phân tích, chứng minh, so sánh, bác bỏ, bình luận qua quá trình tạo lập văn bản viết cho học sinh lớp 11, 12 tại các trường THPT.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng thuật hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước trên ba bình diện chính:

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1. Tình hình nghiên cứu về kĩ năng và rèn luyện kĩ năng trong dạy học

• Nghiên cứu quốc tế: Luận án điểm lại hai dòng quan niệm chính trong tâm lý học và lí luận dạy học:
  • Dòng quan điểm thứ nhất (coi kĩ năng là mặt kĩ thuật của thao tác, hành động): V. Levitov (1969), Krutexki (Những cơ sở tâm lý học sư phạm), Kovaliop (Tâm lý học cá nhân), Paul Hersey và Kenneth Blanchard (1993).
  • Dòng quan điểm thứ hai (coi kĩ năng là biểu hiện năng lực của con người gắn với kết quả hành động): K. Golubev, P. Kixegov.
  • Về kĩ năng học tập và quy trình rèn luyện: Devine (1987), Hoover và Patton (1995), Lenz, Ellis và Scanlon (1996), Mendezabal (2013), Demir, Kilinc, Dogan (2012), Bobbi Deporter & Mike Hernaki (1999). Các biện pháp rèn luyện của Weinstein và Mayer (1985), Archambeault (2000) chia thành 4 nhóm (tập dượt/lặp lại, thủ tục/tổ chức, nhận thức dựa trên nội dung, siêu nhận thức). Mô hình 4 giai đoạn rèn luyện kĩ năng của Pressley & Woloshyn (1995), Zimmerman & Kitsantas (1997) gồm: Giai đoạn mô hình, Giai đoạn bắt chước cấp bách, Giai đoạn tự kiểm soát, Giai đoạn tự điều chỉnh. Thang đo mức độ thành thạo kĩ năng của Dave (1970 - 5 mức: bắt chước thụ động, thao tác theo, tự làm đúng, khớp nối được, thao tác tự nhiên), Dreyfus (1980 - 5 mức: ngây thơ, nhập môn, có năng lực, thành thạo, chuyên gia), Ursula Wingate (2006) và các báo cáo của OECD (2009, 2013).
• Nghiên cứu trong nước: Nguyễn Thị Thu Ba (2013), Đặng Thành Hưng (2002), Vũ Trọng Rỹ (2003 - 4 nhóm kĩ năng), Nguyễn Quang Uẩn và Trần Quốc Thành (1998 - 4 nhóm kĩ năng), Nguyễn Thị Thanh (2012 - Luận án tiến sĩ về kĩ năng hợp tác), Nguyễn Văn Hoan và Nguyễn Duân (quy trình rèn luyện 4 giai đoạn: giới thiệu kĩ năng, lấy ví dụ minh họa, tổ chức rèn luyện, kiểm tra điều chỉnh).

2. Tình hình nghiên cứu về làm văn nghị luận và dạy học làm văn nghị luận

• Nghiên cứu quốc tế:
  • Alice Oshima và Ann Hogue (Writing academic English) nghiên cứu cấu trúc bài luận và 2 dạng bài nghị luận chính.
  • Milon Nandy (Hướng dẫn viết luận Tiếng Anh) phân loại bài luận thành: văn tranh luận, văn tự luận, văn bình giảng/giải thích, luận văn tổng hợp.
  • Hệ thống SGK Ngữ văn bang California (Hoa Kỳ) đưa văn nghị luận vào từ lớp 6 với 5 kiểu bài: Opinion Statement, Cause and Effect Essay, Problem Solution Essay, Comparison and Contrast Essay, Persuasive Essay.
  • Các học giả phương Đông: Lưu Hiệp trong Văn tâm điêu long (thế kỉ VI) bàn về thể luận thuyết; Triệu Truyền Đống trong Thuật hùng biện và Phương pháp biện luận giới thiệu 4 phương pháp hùng biện (thắng bằng logic, thắng bằng nghệ thuật ngôn từ, thắng bằng mưu chước, thắng bằng vạch trần ngụy biện).
• Nghiên cứu trong nước:
  • Hà Thúc Hoan (Làm văn nghị luận: Lí thuyết và thực hành), Nguyễn Quốc Siêu (Kĩ năng làm văn nghị luận phổ thông), Nguyễn Ngọc Phúc (1999).
  • Nguyễn Quang Ninh, Nguyễn Thị Ban, Trần Hữu Phong (Luyện cách lập luận trong đoạn văn nghị luận cho học sinh trung học phổ thông) đề xuất hệ thống 4 nhóm bài tập rèn kĩ năng lập luận.
  • Các bộ sách giáo khoa, sách giáo viên và tài liệu thực hành Ngữ văn của Đình Cao, Lê A, Phan Trọng Luận.
  • Các luận án, luận văn chuyên ngành của các tác giả nghiên cứu về dạy học văn nghị luận ở trường phổ thông.

3. Tình hình nghiên cứu về dạy học TTLL và kết hợp các TTLL

• Nghiên cứu quốc tế: Sách luyện thi IELTS phân tích cách chứng minh và bác bỏ một lí lẽ; Oshima & Hogue chỉ ra sự cần thiết phải kết hợp đan xen phân tích, so sánh, bác bỏ trong bài luận tranh luận (argumentative essay).
• Nghiên cứu trong nước:
  • Trần Thanh Đạm bàn về "những thao tác chính của văn nghị luận" (phân tích, tổng hợp, giải thích, chứng minh, bình luận).
  • Nhóm tác giả Làm văn 10 (Đỗ Hữu Châu chủ biên) phân biệt "thao tác logic" (phân tích - tổng hợp, quy nạp - diễn dịch) và "thao tác nghị luận thực sự" (giải thích, chứng minh, bình luận).
  • Bảo Quyến xác định thao tác so sánh; Nguyễn Đăng Mạnh xem so sánh là "biện pháp".
  • Nguyễn Quang Ninh (150 bài tập rèn kĩ năng dựng đoạn), Trần Hữu Phong (rèn luyện cách lập luận trong đoạn văn).
  • Các luận văn của Nguyễn Thị Duyên (lập luận so sánh), Dương Thị Hường (lập luận bác bỏ), Phạm Kiều Anh (rèn luyện thao tác lập luận).

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình trước đây đã khẳng định tầm quan trọng của các TTLL nhưng chủ yếu nghiên cứu từng thao tác một cách biệt lập, hoặc đồng nhất thao tác với kiểu bài nghị luận. Chưa có công trình nào đi sâu xây dựng một cơ sở lí luận hoàn chỉnh, một mô hình phối hợp rõ ràng, cùng quy trình và hệ thống bài tập thực hành chuyên sâu nhằm rèn luyện kĩ năng kết hợp đồng thời 6 TTLL (giải thích, phân tích, chứng minh, so sánh, bác bỏ, bình luận) trong đoạn văn và bài văn nghị luận cho học sinh THPT. Luận án được thực hiện nhằm giải quyết trực tiếp khoảng trống này.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và các khái niệm cốt lõi

Luận án dựa trên nền tảng lí luận của Ngôn ngữ học, Ngữ dụng học, Logic học, Tâm lý học hoạt động và Lí luận dạy học môn Văn - Tiếng Việt:

1. Khái niệm văn nghị luận: Là kiểu văn bản dùng để trực tiếp trình bày, bàn bạc ý kiến về các vấn đề có ý nghĩa xã hội hoặc văn học bằng một hệ thống lập luận chặt chẽ nhằm thuyết phục người tiếp nhận đồng tình, tin theo quan điểm của người viết, hướng tới giải quyết các vấn đề thực tiễn.
2. Cấu trúc cơ bản của văn bản nghị luận: Gồm 3 thành tố quan trọng:
   • Luận điểm: Ý kiến thể hiện tư tưởng, quan điểm trong bài văn; là khẳng định đích, đóng vai trò "linh hồn" thống nhất văn bản.
   • Luận cứ: Gồm lí lẽ (đạo lí, chân lí khoa học đã thừa nhận) và dẫn chứng (sự thật từ đời sống hoặc tác phẩm văn học) làm cơ sở cho luận điểm.
   • Lập luận: Quá trình và cách thức phối hợp, tổ chức, liên kết các luận cứ để dẫn dắt người đọc đến kết luận mong muốn; được ví như "xương sống" của văn bản.
3. Phân loại văn nghị luận ở trường THPT:
   • Nghị luận xã hội (NLXH): Nghị luận về một tư tưởng, đạo lí; Nghị luận về một hiện tượng đời sống.
   • Nghị luận văn học (NLVH): Nghị luận về một bài thơ/đoạn thơ; Nghị luận về một tác phẩm/đoạn trích văn xuôi; Nghị luận về một ý kiến bàn về văn học.
4. Hệ thống 6 thao tác lập luận (TTLL):
   • Giải thích: Cắt nghĩa từ ngữ, khái niệm, nội dung vấn đề để người đọc hiểu rõ, hiểu đúng.
   • Phân tích: Chia tách đối tượng thành các bộ phận, khía cạnh theo tiêu chí xác định để xem xét thấu đáo mối liên hệ bản chất.
   • Chứng minh: Dùng lí lẽ và dẫn chứng chân thực, tiêu biểu để làm sáng tỏ tính đúng đắn của luận điểm.
   • So sánh: Đối chiếu các đối tượng nhằm tìm ra điểm tương đồng hoàn toàn hoặc tương đồng có dị biệt để làm nổi bật luận điểm.
   • Bác bỏ: Dùng lí lẽ và dẫn chứng để chỉ ra sự sai lầm, vô lí của một luận điểm hoặc luận cứ trái ngược.
   • Bình luận: Bàn bạc, đánh giá, nhận định đúng - sai, hay - dở, đề xuất ý kiến cá nhân (gồm hai hoạt động: "luận" và "bình").
5. Mối quan hệ bản chất: Nghị luận là phạm trù bao trùm $\rightarrow$ Lập luận là phương thức $\rightarrow$ TTLL là các hành động thao tác cụ thể.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án phối hợp đồng bộ 5 phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp phân tích, tổng hợp: Nghiên cứu tài liệu lí luận về tâm lý học, ngôn ngữ học, logic học và giáo dục học để xây dựng khung lí thuyết.
• Phương pháp điều tra, khảo sát thực tiễn: Khảo sát chương trình, SGK Ngữ văn hiện hành; phát phiếu thăm dò ý kiến giáo viên và học sinh; dự giờ giảng dạy, khảo sát giáo án của giáo viên; khảo sát và chấm bài viết của học sinh tại các trường THPT.
• Phương pháp phỏng vấn sâu: Trực tiếp phỏng vấn giáo viên và học sinh trước, trong và sau quá trình thực nghiệm sư phạm.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức dạy học thực nghiệm có đối chứng tại các trường THPT theo quy trình và hệ thống bài tập do luận án đề xuất.
• Phương pháp thống kê - phân loại: Sử dụng toán thống kê để xử lí, kiểm tra độ tin cậy của các số liệu điều tra thực trạng và số liệu thực nghiệm sư phạm (tính điểm trung bình, phương sai, độ lệch chuẩn, phân phối tần suất, tần suất lũy kế, phân loại học lực).

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn và hệ thống SGK, SGV Ngữ văn 10, 11, 12 hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
• Dữ liệu khảo sát thực trạng từ phiếu hỏi giáo viên, học sinh, biên bản dự giờ, giáo án dạy học tại các trường THPT.
• Dữ liệu bài kiểm tra của học sinh thuộc hai nhóm: Nhóm Thực nghiệm (TN) và Nhóm Đối chứng (ĐC) trong quá trình thực nghiệm sư phạm.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu về rèn luyện kĩ năng kết hợp các thao tác lập luận trong làm văn nghị luận cho học sinh THPT

Chương 1 hệ thống hóa một cách quy mô các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài.

• Về lí luận kĩ năng: Tác giả phân tích các trường phái tâm lý học Xô Viết, các nghiên cứu của phương Tây và các nhà giáo dục Việt Nam; xác định kĩ năng học tập là khả năng thực hiện có hiệu quả các hành động học tập dựa trên tri thức và kinh nghiệm. Luận án tiếp thu mô hình rèn luyện kĩ năng 4 giai đoạn của Zimmerman, Pressley và thang đo 5 mức độ thành thạo kĩ năng của Dave.
• Về dạy học văn nghị luận: Luận án đối sánh chương trình dạy viết văn nghị luận của bang California (Mỹ) và chương trình làm văn ở Việt Nam, khẳng định vai trò cốt lõi của lập luận đối với bài văn nghị luận.
• Về thuật ngữ và khái niệm TTLL: Tác giả phân tích sự thiếu nhất quán trong việc sử dụng thuật ngữ ở các tài liệu trước đây (lúc gọi là "thao tác chính", "thao tác nghị luận", lúc gọi là "phương pháp", "biện pháp") và khẳng định việc chuẩn hóa sử dụng thuật ngữ "thao tác lập luận" là cần thiết.
• Phát hiện nghiên cứu: Khẳng định hầu hết các nghiên cứu trước đây chỉ dừng lại ở từng thao tác đơn lẻ hoặc chú trọng dạy học theo kiểu bài, bỏ ngỏ việc xây dựng quy trình và hệ thống bài tập rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong văn bản nghị luận.

Chương 2: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc rèn luyện kĩ năng kết hợp các thao tác lập luận trong làm văn nghị luận cho học sinh THPT

Chương 2 làm sáng tỏ các luận cứ lí luận và thực trạng thực tiễn làm căn cứ khoa học cho việc đề xuất các giải pháp sư phạm.

• Cơ sở lí luận: Luận án định vị rõ vai trò của lập luận là "xương sống", luận điểm là "linh hồn" của bài văn. Tác giả phân tích cấu trúc, chức năng của 6 TTLL (giải thích, phân tích, chứng minh, so sánh, bác bỏ, bình luận), xây dựng sơ đồ mối quan hệ giữa nghị luận - lập luận - TTLL và mô hình kết hợp các TTLL trong bài văn nghị luận.
• Cơ sở thực tiễn (Khảo sát chương trình, SGK và thực trạng dạy học):
  • Khảo sát chương trình và tài liệu dạy học cho thấy các bài học về TTLL được bố trí rải rác ở lớp 10, lớp 11 và lớp 12; hệ thống bài tập trong SGK chủ yếu yêu cầu nhận diện hoặc thực hành từng thao tác riêng biệt, rất hiếm bài tập rèn luyện kĩ năng kết hợp nhiều thao tác.
  • Khảo sát thực trạng qua các bảng dữ liệu thống kê:

Danh mục bảng số liệu trong Chương 2 của luận án	Nội dung khảo sát thực tiễn
Bảng 2.1	Kết quả khảo sát hệ thống bài tập về TTLL và kết hợp các TTLL trong SGK
Bảng 2.2	Kết quả thăm dò ý kiến của giáo viên THPT về dạy học kết hợp các TTLL
Bảng 2.3	Kết quả thống kê dự giờ và khảo sát giáo án của giáo viên ở các trường THPT
Bảng 2.4	Kết quả thăm dò ý kiến của học sinh THPT về mức độ khó và hứng thú học tập
Bảng 2.5	Kết quả khảo sát, phân loại bài viết của học sinh THPT

• Kết luận rút ra từ thực trạng: Giáo viên còn lúng túng trong phương pháp hướng dẫn học sinh kết hợp các thao tác; học sinh nắm lí thuyết rời rạc, khi viết bài thường chỉ sử dụng một vài thao tác quen thuộc (như phân tích hoặc chứng minh), thiếu kĩ năng bác bỏ, bình luận hoặc phối hợp thao tác, dẫn đến lập luận lỏng lẻo, thiếu chiều sâu.

Chương 3: Tổ chức rèn luyện kĩ năng kết hợp các thao tác lập luận trong làm văn nghị luận cho học sinh THPT

Chương 3 là phần đóng góp cốt lõi của luận án, đưa ra các nguyên tắc, điều kiện, quy trình và hệ thống bài tập thực hành.

• Một số nguyên tắc rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL:
  1. Nguyên tắc 1: Đảm bảo theo mục tiêu chương trình và yêu cầu cần đạt của các bài học làm văn nghị luận trong chương trình THPT.
  2. Nguyên tắc 2: Đảm bảo rèn luyện theo quy trình viết văn nghị luận và tôn trọng quan điểm của người viết.
  3. Nguyên tắc 3: Đảm bảo phối hợp rèn luyện năng lực tư duy và năng lực lập luận cho học sinh THPT.
• Điều kiện rèn luyện: (1) Học sinh nắm vững cách sử dụng từng TTLL riêng lẻ; (2) Đảm bảo đủ thời gian cho học sinh viết đoạn văn, bài văn; (3) Vấn đề nghị luận gần gũi, phù hợp với nhận thức và tâm lý lứa tuổi học sinh THPT.
• Quy trình tổ chức rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL: Luận án xây dựng quy trình rèn luyện chặt chẽ gồm các bước sư phạm nối tiếp nhau từ khâu hình thành nhận thức đến thực hành tạo lập:
  • Bước 1: Nhận diện và phân tích ngữ liệu mẫu có sử dụng kết hợp các TTLL.
  • Bước 2: Xác định mục đích nghị luận và lựa chọn các TTLL cần kết hợp.
  • Bước 3: Thực hành viết đoạn văn/bài văn kết hợp các TTLL theo chủ đề.
  • Bước 4: Đánh giá, tự chỉnh sửa và rút kinh nghiệm về cách phối hợp thao tác.
• Xây dựng hệ thống bài tập rèn luyện kết hợp các TTLL:
  • Nhóm 1 - Rèn luyện kết hợp hai TTLL: Gồm các dạng bài tập kết hợp cặp thao tác như: Giải thích - Chứng minh; Phân tích - Chứng minh; Phân tích - So sánh; Phân tích - Bác bỏ; Bác bỏ - Bình luận; Chứng minh - Bình luận,...
  • Nhóm 2 - Rèn luyện kết hợp nhiều TTLL: Gồm các dạng bài tập kết hợp từ 3 thao tác trở lên trong một đoạn văn phức hợp hoặc trong một bài văn nghị luận hoàn chỉnh (kết hợp cả trong văn bản NLXH và NLVH).
• Cách thức tổ chức dạy học: Phối hợp linh hoạt quy trình và hệ thống bài tập; ứng dụng phương pháp dạy học hợp tác (thảo luận nhóm, phản biện chéo, đóng vai) nhằm phát huy tính tích cực của học sinh.

Chương 4: Thực nghiệm sư phạm

Chương 4 trình bày quá trình tổ chức thực nghiệm sư phạm và đánh giá định tính, định lượng kết quả nghiên cứu.

• Thiết kế thực nghiệm:
  • Lựa chọn các lớp thực nghiệm (TN) và lớp đối chứng (ĐC) có trình độ học lực tương đương tại các trường THPT.
  • Nhóm TN được học các bài làm văn theo quy trình và hệ thống bài tập rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL do luận án đề xuất; nhóm ĐC học theo tiến trình dạy học thông thường.
• Kết quả đánh giá định lượng: Luận án xử lí kết quả kiểm tra bằng toán thống kê, thể hiện qua các bảng số liệu:

Danh mục bảng số liệu trong Chương 4 của luận án	Nội dung thống kê thực nghiệm
Bảng 4.1	Tổng hợp đối tượng, địa bàn thực nghiệm (TN) và đối chứng (ĐC)
Bảng 4.2	Tổng hợp kết quả làm bài kiểm tra của học sinh nhóm TN và ĐC
Bảng 4.3	Tổng hợp thống kê điểm số bài kiểm tra của học sinh nhóm TN và ĐC
Bảng 4.4	Tổng hợp phân phối tần suất của hai nhóm TN và ĐC
Bảng 4.5	Tổng hợp phân phối tần suất lũy kế
Bảng 4.6	Phân loại học lực của học sinh hai nhóm TN và ĐC
Bảng 4.7	Tổng hợp các tham số thống kê (Điểm trung bình $\bar{X}$, Phương sai $S^2$, Độ lệch chuẩn $S$)
Bảng 4.8	Khả năng sử dụng kết hợp các TTLL trong bài văn nghị luận của học sinh
Bảng 4.9	Phân loại khả năng sử dụng kết hợp các TTLL của học sinh nhóm TN và ĐC

• Kết quả đánh giá định tính:
  • Học sinh nhóm TN nắm vững kĩ thuật kết hợp thao tác; biết lựa chọn thao tác chính và các thao tác bổ trợ phù hợp với mục đích nghị luận; các đoạn văn, bài văn có sự liên kết chặt chẽ, luận cứ phong phú, lập luận có chiều sâu và giàu sức thuyết phục.
  • Tỉ lệ bài viết đạt loại Khá, Giỏi ở nhóm TN tăng lên rõ rệt so với nhóm ĐC; tỉ lệ bài viết mắc lỗi lập luận hoặc điểm Yếu, Kém giảm đáng kể.
  • Giáo viên tham gia thực nghiệm đánh giá cao tính khả thi, sự mạch lạc và tính ứng dụng của quy trình cùng hệ thống bài tập.
• Kết luận chương 4: Kết quả thực nghiệm sư phạm khẳng định tính đúng đắn của giả thuyết khoa học đã đặt ra.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lí luận

• Làm sáng tỏ và hoàn thiện hệ thống lí luận về phương pháp dạy học làm văn nghị luận ở trường THPT theo định hướng phát triển năng lực; đặc biệt là lí luận về kĩ năng kết hợp các TTLL trong tạo lập văn bản viết.
• Xác lập bản chất, cấu trúc và chuẩn hóa thuật ngữ "thao tác lập luận"; làm rõ mối quan hệ thứ bậc giữa nghị luận - lập luận - thao tác lập luận.
• Xây dựng mô hình phối hợp và xác định các nguyên tắc, điều kiện sư phạm cần thiết cho việc rèn luyện kĩ năng kết hợp 6 TTLL (giải thích, phân tích, chứng minh, so sánh, bác bỏ, bình luận) trong văn bản nghị luận.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Đề xuất quy trình rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL gồm 4 bước khoa học, chặt chẽ, dễ áp dụng trong thực tế dạy học Ngữ văn ở trường THPT.
• Xây dựng hệ thống bài tập rèn luyện phong phú, phân cấp từ kết hợp hai TTLL đến kết hợp nhiều TTLL, gắn liền với các kiểu bài NLXH và NLVH.
• Cung cấp tài liệu tham khảo thiết thực, gồm các giáo án thể nghiệm và tiêu chí đánh giá năng lực lập luận của học sinh, giúp giáo viên THPT nâng cao chất lượng các giờ dạy Làm văn.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đối với chương trình và SGK: Cần bổ sung các bài học và hệ thống bài tập chuyên đề về rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL, thay vì chỉ giới thiệu từng thao tác đơn lẻ; tăng cường thời lượng cho các giờ thực hành viết đoạn và bài văn.
• Đối với giáo viên: Đổi mới phương pháp dạy học làm văn theo hướng tổ chức hoạt động rèn luyện theo quy trình; kết hợp dạy học cá thể hóa với dạy học hợp tác; chú trọng khâu chữa lỗi lập luận trong các giờ trả bài.
• Đối với kiểm tra, đánh giá: Cần xây dựng tiêu chí đánh giá rõ ràng về kĩ năng lập luận và kĩ năng phối hợp các thao tác trong đáp án chấm bài văn nghị luận của học sinh.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Về phạm vi đối tượng: Đề tài chủ yếu tập trung nghiên cứu và tổ chức thực nghiệm trên đối tượng học sinh lớp 11 và lớp 12 tại một số trường THPT, chưa mở rộng nghiên cứu thực nghiệm ở cấp THCS hay lớp 10 THPT.
• Về phạm vi thể loại: Luận án giới hạn nghiên cứu việc rèn luyện kĩ năng kết hợp 6 TTLL trong phạm vi tạo lập văn bản viết (đoạn văn, bài văn nghị luận), chưa đi sâu nghiên cứu kĩ năng lập luận trong văn bản nói (nghị luận nói, thuyết trình, tranh biện).

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng nghiên cứu quy trình và hệ thống bài tập rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL cho học sinh các khối lớp khác trong bậc học phổ thông.
• Nghiên cứu ứng dụng quy trình rèn luyện kết hợp các TTLL vào việc phát triển năng lực thuyết trình, tranh biện và giao tiếp bằng lời nói cho học sinh.
• Nghiên cứu việc tích hợp rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL đáp ứng các yêu cầu cần đạt của Chương trình Giáo dục phổ thông mới môn Ngữ văn.

---

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo chuyên môn đối với nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, nhà nghiên cứu giáo dục: Là tài liệu tham khảo hữu ích về cơ sở lí luận dạy học làm văn, tổng quan nghiên cứu quốc tế và trong nước về kĩ năng học tập, cũng như phương pháp luận tổ chức nghiên cứu thực nghiệm sư phạm.
• Giáo viên môn Ngữ văn tại các trường THPT: Cung cấp quy trình giảng dạy cụ thể, hệ thống bài tập thực hành đa dạng và các giáo án thực nghiệm có thể trực tiếp ứng dụng vào các tiết dạy học Làm văn lớp 11 và 12.
• Cán bộ quản lý chuyên môn, chuyên viên phụ trách bộ môn, người biên soạn SGK: Cung cấp căn cứ khoa học và thực tiễn để thiết kế nội dung bài học, xây dựng hệ thống bài tập trong sách giáo khoa, sách bài tập và tài liệu bồi dưỡng giáo viên môn Ngữ văn.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Sáu thao tác lập luận cơ bản được luận án tập trung nghiên cứu là những thao tác nào?

Sáu thao tác lập luận được luận án tập trung nghiên cứu là: giải thích, phân tích, chứng minh, so sánh, bác bỏ, bình luận. Đây là những thao tác lập luận cốt lõi đã được đưa vào chương trình dạy học môn Ngữ văn cấp THCS và THPT.

2. Luận án phân biệt mối quan hệ giữa "nghị luận", "lập luận" và "thao tác lập luận" như thế nào?

Theo luận án (dẫn theo mô hình của GS. Trương Dĩnh), đây là mối quan hệ bao chứa theo thứ bậc logic:

• Nghị luận là khái niệm rộng nhất, bao trùm toàn bộ phương thức biểu đạt và kiểu văn bản.
• Lập luận là quá trình và cách thức đưa ra các lí lẽ, dẫn chứng để dẫn dắt người đọc/nghe đến kết luận, là "xương sống" của văn bản nghị luận.
• Thao tác lập luận là các động tác kĩ thuật cụ thể (hạt nhân) được người viết sử dụng để thực hiện từng hành động lập luận.

3. Hệ thống bài tập trong Chương 3 của luận án được chia thành những nhóm cụ thể nào?

Hệ thống bài tập rèn luyện được luận án phân chia thành 2 nhóm chính:

• Nhóm bài tập rèn luyện kết hợp hai TTLL: Luyện tập phối hợp từng cặp thao tác (như Giải thích - Chứng minh, Phân tích - Chứng minh, So sánh - Bình luận, Bác bỏ - Bình luận,...).
• Nhóm bài tập rèn luyện kết hợp nhiều TTLL: Luyện tập phối hợp từ ba thao tác lập luận trở lên trong việc xây dựng một đoạn văn phức hợp hoặc một bài văn nghị luận hoàn chỉnh (cả NLXH và NLVH).

4. Luận án đề xuất những nguyên tắc rèn luyện kĩ năng kết hợp các thao tác lập luận nào?

Luận án xác lập 3 nguyên tắc sư phạm cốt lõi:

1. Đảm bảo theo mục tiêu chương trình và yêu cầu cần đạt của các bài học làm văn nghị luận trong chương trình THPT.
2. Đảm bảo rèn luyện theo quy trình viết văn nghị luận và tôn trọng quan điểm của người viết.
3. Đảm bảo phối hợp rèn luyện năng lực tư duy và năng lực lập luận cho học sinh THPT.

5. Phương pháp thực nghiệm sư phạm được triển khai trên đối tượng nào và đo lường bằng những tiêu chí gì?

Thực nghiệm sư phạm được tiến hành trên học sinh lớp 11 và 12 tại các trường THPT, chia thành hai nhóm: Nhóm Thực nghiệm (TN) và Nhóm Đối chứng (ĐC). Việc đo lường hiệu quả được thực hiện qua chấm bài kiểm tra và xử lí bằng toán thống kê: điểm số trung bình, phương sai, độ lệch chuẩn, bảng phân phối tần suất, tần suất lũy kế, tỉ lệ phân loại học lực và khảo sát mức độ thuần thục trong việc kết hợp các TTLL trên bài viết của học sinh.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phạm Khánh Dương đã giải quyết trọn vẹn vấn đề rèn luyện kĩ năng kết hợp các thao tác lập luận trong làm văn nghị luận cho học sinh trung học phổ thông trên cả hai phương diện lí luận và thực tiễn. Công trình đã chuẩn hóa hệ thống khái niệm, mô hình hóa mối quan hệ giữa nghị luận, lập luận và các thao tác lập luận; đồng thời khảo sát toàn diện thực trạng dạy học làm văn ở bậc THPT. Trên cơ sở đó, luận án đề xuất quy trình rèn luyện 4 bước và hệ thống bài tập thực hành theo hướng kết hợp hai hoặc nhiều thao tác, giúp học sinh nâng cao năng lực tư duy và kĩ năng lập luận. Kết quả thực nghiệm sư phạm định tính và định lượng đã chứng minh tính khả thi, hiệu quả của các giải pháp đề xuất, đóng góp thiết thực cho chuyên ngành Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Văn - Tiếng Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu, phần thân và đoạn kết thúc. Trong đó phần thân gồm một hay nhiều đoạn văn, mỗi đoạn phát triển một ý nhỏ trong chủ đề lớn. Số lượng các đoạn văn trong phần thân là các ý luan an 15 lớn (luận điểm) giúp chứng minh làm rõ chủ đề [159]. Như vậy, có thể nhận thấy tác giả cuốn sách đã nêu ra cách trình bày nội dung nghị luận.

Từ cách phân chia bố cục đoạn văn như trên, cuốn sách đã giới thiệu hai dạng bài nghị luận chính. Dạng bài thứ nhất là đưa ra hai quan điểm trái ngược nhau và yêu cầu bản thân trình bày quan điểm của riêng mình (riêng người tạo lập văn bản). Dạng thứ hai là đưa ra một quan điểm và hỏi người tạo lập văn bản có đồng ý hay không. Từ hai dạng bài đó, người nói, người viết tiến hành hoạt động tạo lập văn bản theo những cách cụ thể.

Trong quá trình triển khai nội dung cần nghị luận, người viết phải thực hiện tổ chức lập luận theo nhận thức riêng của bản thân. Như vậy, khi hướng dẫn cách viết bài luận trong tiếng Anh, các nhà nghiên cứu đã quan tâm đến lập luận để bài luận trở nên chặt chẽ, có sức thuyết phục. Tác giả Milon Nandy trong Hướng dẫn viết luận Tiếng Anh, sau khi giới thiệu cách viết bài luận đã đưa ra các loại bài luận, trong đó có văn tranh luận (trình bày cho người đọc ý kiến của tác giả về một vấn đề tranh cãi), văn tự luận (thể hiện suy nghĩ của tác giả về một đề tài), văn bình giảng, giải thích về một vấn đề cụ thể, luận văn tổng hợp trình bày chung về một đề tài (người viết trình bày về một chủ đề cụ thể). Để cụ thể hơn về cách phân loại các bài luận nói trên, tác giả đã giới thiệu cách lập dàn ý cho bài luận thông qua một số đề tài cụ thể [156].

Khảo cứu hệ thống SGK Ngữ văn phổ thông của bang California (Hòa Kỳ), chúng tôi nhận thấy rằng, văn nghị luận được đưa vào học từ lớp 6. Nội dung dạy học về văn nghị luận khá đậm nét. HS được học 5 kiểu bài nghị luận gồm: nghị luận nêu quan điểm (Opinion Statement at a Glance); nghị luận nguyên nhân - kết quả (Cause and Effect Essay at a Glance); nghị luận giải quyết vấn đề (Problem Solution Essay at a Glance); nghị luận so sánh - đối chiếu (Comparison and Contrast Essay at a Glance); nghị luận thuyết phục (Persuasive Essay at a Glance). Ở lớp 6, HS được học bài nghị luận nguyên nhân - kết quả, nghị luận so sánh đối chiếu và nghị luận nêu quan điểm.

Lớp 8, dạy học nghị luận nêu quan điểm, nghị luận giải quyết vấn đề, nghị luận thuyết phục và nghị luận nguyên nhân - kết quả. Lớp 9, dạy học nghị luận giải quyết vấn đề và nghị luận thuyết phục. Như vậy, hai kiểu bài nghị luận nêu quan điểm và nghị luận nguyên nhân - kết quả được học lại luan an 16 với mức độ cao hơn ở lớp 8; nghị luận giải quyết vấn đề, nghị luận thuyết phục được học lại với mức độ cao hơn ở lớp 9 [150], [151], [152]. Để dạy học tốt các kiểu bài nghị luận nói trên, SGK từ việc đưa ra mục tiêu bài học, lí thuyết tổng quan về các kiểu bài (mỗi kểu bài được minh họa bằng một mô hình bố cục khá sinh động), một quy chuẩn bài viết ngắn gọn, dễ hiểu, đến phân tích bài văn mẫu và hướng dẫn tổ chức cho HS thực hiện luyện viết bài nghị luận.

Để luyện viết bài nghị luận, HS thực hiện các công việc cụ thể như: Tìm đề tài trong cuộc sống của bản thân và trong xã hội, tìm trong ngân hàng ý tưởng; lập kế hoạch cho bài nghị luận; lập luận vấn đề; đưa ra hệ thống ý, viết câu chủ đề; nhận biết đối tượng đọc; tìm dẫn chứng; viết bản thảo; đọc và kiểm tra lỗi; thảo luận với người đọc bài của mình,… Từ yêu cầu cần đạt của bài học về kiểu bài nghị luận, HS sẽ viết được một bài nghị luận hoàn chỉnh khoảng 500 - 700 từ. Các kĩ năng làm văn như lập dàn ý, diễn đạt, tổ chức lập luận,… được luyện tập trực tiếp trong bài học. Như vậy, có thể thấy, dạy học về văn nghị luận là một trong những nội dung quan trọng trong SGK phổ thông ở Mỹ. Trong đó, yêu cầu luyện viết văn nghị luận của HS đề cao tính sáng tạo của cá nhân trong việc lựa chọn vấn đề và cách thể hiện.

Xây dựng các kiểu bài nghị luận và thiết kế các nội dung dạy học hướng vào rèn luyện kĩ năng và phát triển năng lực, trí tuệ cho người học là quan trọng và cần thiết. Điều này thể hiện đúng mục tiêu dạy học viết văn và có điểm chung với mục tiêu dạy học viết văn của nhiều nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Từ các công trình nghiên cứu trên đây, có thể nhận thấy dạy học về văn nghị luận được chú trọng, nhất là cách tổ chức một bài luận chặt chẽ. Ngoài bố cục 3 phần, để bài luận được logic, không thể thiếu các lập luận trong bài viết.

Thực hiện những điều này giúp người viết đạt được mục đích của bài nghị luận. Nghiên cứu về văn bản nghị luận, các học giả Trung Quốc từ xưa đã nhận thấy vai trò quan trọng của lập luận trong thể văn này. Từ thế kỷ VI, khi bàn về các thể văn xưa và nay trong Văn tâm điêu long, Lưu Hiệp đã đánh giá rất cao vai trò của lập luận trong thể luận thuyết (tức thể lí luận và thể thuyết phục). Ông cho rằng: “Luận giống như việc bổ củi, quý ở chỗ chẽ được lý ra, còn như dao sắc quá bỏ lý luan an 17 mà chặt ngang, người ngụy biện đi ngược ý nghĩa mà nói lấy được thì đọc văn tuy thấy hay đấy nhưng xét lại thì hóa ra dối trá” [48].

Như vậy, tác giả không chỉ nói đến cái hay, cái tinh tế, sắc sảo của lý và còn chỉ ra cái lý suông, kém thuyết phục, thậm chí là dối trá của lập luận trong văn nghị luận. Trong cuốn Thuật hùng biện, tác giả Triệu Truyền Đống giới thiệu một số phương pháp được sử dụng để lập luận khi biện luận. Trong cuốn sách này, bốn phương pháp cơ bản được dùng khi hùng biện là: thắng bằng logic, thắng bằng nghệ thuật ngôn từ, thắng bằng mưu chước và thắng bằng vạch trần ngụy biện. Từ đó, tác giả khẳng định quan điểm muốn biện luận thành công, người hùng biện phải tác động để thuyết phục được người tiếp nhận tin vào chân lý, đó chính là lập luận.

Trong công trình của mình, tác giả Triệu Truyền Đống cũng đã giới thiệu khá rõ về một số phương pháp biện luận như: suy luận ưu tiên, nhận rõ nhân quả, lấy luận cứ chứng minh tại chỗ, suy luận biện chứng, luận đoán tương lai,. Có thể nói, những công trình nghiên cứu đề cập ở trên đã cho thấy tầm quan trọng và tính phổ quát của bài văn nghị luận. Đặc biệt, trong văn nghị luận không thể thiếu lập luận. Nó như là xương sống của bài văn nghị luận, giúp bài văn nghị luận mạch lạc, sáng tỏ và mang tính thuyết phục.

Ở Việt Nam Các nhà nghiên cứu trong nước rất quan tâm tới làm văn nghị luận nói chung và lập luận trong văn nghị luận nói riêng. Để phù hợp với mục đích nghiên cứu, các tác giả đã cụ thể hóa các khía cạnh nội dung liên quan đến dạy học làm văn nghị luận và lập luận trong văn nghị luận ở những nghiên cứu có giá trị. Tác giả Hà Thúc Hoan trong Làm văn nghị luận: Lí thuyết và thực hành, từ việc khẳng định vị trí quan trọng và những đặc trưng của văn nghị luận, đã đi sâu vào quy trình làm một bài văn nghị luận gồm: phân tích đề; lập dàn bài; viết nhập đề và kết luận. Về dạy kĩ năng làm văn nghị luận cho HS, tác giả Hà Thúc Hoan cho rằng: “Dạy làm văn, học làm văn, dù không thể bỏ qua phần lí thuyết, nhưng thầy, cô giáo và sinh viên, học sinh phải đặc biệt chú trọng phần thực hành để rèn luyện kĩ năng.

Học làm văn cũng giống như học bơi, vấn đề không phải là đứng trên bờ để luan an 18 bàn luận về cách thức bơi mà phải nhảy xuống nước và làm đi làm lại một số động tác. Vì lẽ này, chúng tôi thường cho nhiều ví dụ trong mỗi bài giảng lí thuyết và cuối mỗi bài giảng lí thuyết đều có nhiều bài tập thực hành” [51, tr 4]. Như vậy, để có kĩ năng làm văn nghị luận tốt, không gì quan trọng hơn là việc bắt tay vào thực hành làm văn nghị luận. Tác giả Nguyễn Quốc Siêu trong Kĩ năng làm văn nghị luận phổ thông khẳng định: “Văn nghị luận là một thể loại thường dùng trong đời sống xã hội.

Hiểu và nắm vững quá trình, phương pháp làm văn nghị luận sẽ giúp ta có được một tư duy sắc bén, chuẩn xác; đồng thời có thể trình bày luận điểm của mình một cách hoàn thiện, có sức thuyết phục mạnh mẽ” [114, tr 3]. Với cơ sở đó, tác giả cuốn sách đã trình bày một cách hệ thống những kiến thức cơ bản về văn nghị luận, những kĩ năng, kĩ xảo làm văn theo thể loại này, đồng thời giới thiệu một số kiểu bài nghị luận thường gặp. Cũng bàn về nâng cao kĩ năng làm văn nghị luận cho HS, song công trình Nâng cao kĩ năng làm văn nghị luận lại được trình bày theo hướng kinh nghiệm. Trong đó, khi bàn về những kĩ năng làm văn nghị luận, mỗi tác giả lại tập trung bàn vào thế mạnh của những yêu cầu cụ thể như bình giá, bình giảng, phân tích hay cảm thụ.

khi tạo lập văn bản nghị luận [94]. Xuất phát từ vị trí quan trọng của văn nghị luận trong chương trình phổ thông, tác giả Nguyễn Ngọc Phúc đã đề cao việc rèn luyện cho HS kĩ năng làm văn nghị luận. Theo tác giả, “rèn luyện kĩ năng làm văn nghị luận phải được tiến hành một cách toàn diện, công phu, kiên trì và phải được nhiều người quan tâm”. Vì vậy, tác giả đề xuất việc rèn luyện kĩ năng làm bài văn nghị luận trước tiên phải “rèn thói quen suy nghĩ, phải coi trọng cả hai mặt: cung cấp kiến thức và giúp học sinh rèn luyện thành thạo kĩ năng làm bài qua tất cả các khâu, trong tất cả các phân môn của môn Ngữ văn, đồng thời qua các môn học khác và ở cả trong các hoạt động của nhà trường” [105].

Văn bản nghị luận không chỉ là loại văn bản thông thường mà nó còn đòi hỏi có tính nghệ thuật thuyết phục.