Luận án tiến sĩ quản lý phối hợp nhà trường với gia đình giáo dục đạo đức pháp luật cho học sinh THCS Hà Nội - PGS.TS Nguyễn Xuân Thanh

Phối hợp nhà trường - gia đình trong giáo dục đạo đức, pháp luật học sinh THCS. Tìm hiểu các giải pháp quản lý hiệu quả, nâng cao nhận thức và trách nhiệm giáo

• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Xuân Thanh
• Trường học: Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Quản lý giáo dục
• Đề tài: Quản lý phối hợp nhà trường với gia đình trong giáo dục đạo đức, pháp luật cho học sinh trung học cơ sở thành phố Hà Nội đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về quản lý phối hợp nhà trường với gia đình trong giáo dục đạo đức pháp luật cho học sinh trung học cơ sở

Quản lý phối hợp nhà trường với gia đình trong giáo dục đạo đức, pháp luật cho học sinh trung học cơ sở là quá trình tổ chức, điều phối các hoạt động liên kết giữa hai môi trường giáo dục chính. Mục tiêu nhằm xây dựng nền tảng đạo đức và ý thức pháp luật cho học sinh trong độ tuổi 11-15. Tại thành phố Hà Nội, vấn đề này trở nên cấp thiết trước yêu cầu đổi mới giáo dục. Nghị quyết 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục nhấn mạnh vai trò của gia đình trong việc phối hợp với nhà trường. Giáo dục đạo đức, pháp luật không chỉ dừng ở truyền đạt kiến thức mà chuyển sang phát triển kỹ năng, phẩm chất. Học sinh trung học cơ sở đang trong giai đoạn hình thành nhân cách, dễ chịu tác động từ môi trường xung quanh. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa nhà trường và gia đình tạo nên hệ thống giáo dục thống nhất, giúp học sinh tiếp nhận giá trị đạo đức, quy phạm pháp luật một cách toàn diện. Quản lý hiệu quả mối quan hệ phối hợp này đòi hỏi có kế hoạch, nội dung và phương pháp phù hợp.

1.1. Khái niệm quản lý phối hợp nhà trường với gia đình trong giáo dục đạo đức pháp luật

Quản lý phối hợp nhà trường với gia đình trong giáo dục đạo đức, pháp luật là hoạt động quản lý giáo dục nhằm tổ chức, hướng dẫn, kiểm soát sự hợp tác giữa nhà trường và gia đình. Hoạt động này tập trung vào giáo dục chuẩn mực đạo đức, tri thức pháp luật và kỹ năng sống cho học sinh trung học cơ sở. Nhà quản lý đóng vai trò trung tâm trong việc đề ra mục tiêu, xác định nội dung chương trình phối hợp. Mối quan hệ phối hợp không phải là sự áp đặt mà dựa trên nguyên tắc bình đẳng, tôn trọng và cùng hướng đến mục tiêu giáo dục chung cho sự phát triển toàn diện của học sinh.

1.2. Vai trò của phối hợp nhà trường gia đình trong đổi mới giáo dục

Phối hợp nhà trường gia đình đóng vai trò then chốt trong quá trình đổi mới giáo dục hiện nay. Nghị quyết 29-NQ/TW xác định giáo dục gia đình là nền tảng, nhà trường là lực lượng chủ đạo. Sự phối hợp giúp thống nhất mục tiêu, nội dung và phương pháp giáo dục giữa hai môi trường. Khi gia đình đồng hành cùng nhà trường, học sinh được giáo dục liên tục, xuyên suốt từ trường lớp về nhà. Đặc biệt trong giáo dục đạo đức, pháp luật, sự phối hợp giúp học sinh nhận thức sâu sắc về các chuẩn mực hành vi, quyền và nghĩa vụ công dân. Đổi mới giáo dục đòi hỏi chuyển từ truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất, năng lực người học.

II. Phân tích thực trạng quản lý phối hợp nhà trường gia đình trong giáo dục đạo đức pháp luật cho học sinh trung học cơ sở Hà Nội

Thực trạng quản lý phối hợp nhà trường với gia đình trong giáo dục đạo đức, pháp luật cho học sinh trung học cơ sở thành phố Hà Nội cho thấy nhiều kết quả tích cực nhưng cũng tồn tại không ít hạn chế. Các nhà trường đã triển khai nhiều hình thức phối hợp như họp phụ huynh, sổ liên lạc điện tử, ngày hội gia đình. Tuy nhiên, hiệu quả thực chất chưa cao. Nhiều hoạt động phối hợp mang tính hình thức, chưa đi vào chiều sâu. Phụ huynh tham gia chủ yếu ở vai trò người nhận thông tin, chưa thực sự là đối tác trong quá trình giáo dục. Việc giáo dục đạo đức, pháp luật còn nặng về lý thuyết, chưa gắn liền với tình huống thực tiễn đời sống. Đội ngũ cán bộ quản lý chưa được đào tạo bài bản về kỹ năng tổ chức phối hợp. Ngân sách và cơ sở vật chất cho hoạt động phối hợp còn hạn chế. Sự khác biệt giữa các quận nội thành và ngoại thành cũng tạo ra khoảng cách trong chất lượng phối hợp giáo dục.

2.1. Điểm mạnh trong thực trạng phối hợp giáo dục đạo đức pháp luật

Nhiều trường trung học cơ sở tại Hà Nội đã xây dựng được quy chế phối hợp rõ ràng giữa nhà trường và gia đình. Các hình thức liên lạc đa dạng như nhóm Zalo, ứng dụng quản lý trường học, sổ liên lạc điện tử giúp trao đổi thông tin nhanh chóng. Một số trường tổ chức chuyên đề giáo dục pháp luật có sự tham gia của phụ huynh và học sinh. Cán bộ đoàn đội, giáo viên chủ nhiệm tích cực trong việc kết nối với gia đình học sinh có vấn đề về đạo đức, hành vi. Sự quan tâm của chính quyền địa phương cũng tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động phối hợp.

2.2. Hạn chế và nguyên nhân của thực trạng phối hợp giáo dục

Hạn chế lớn nhất là tính hình thức trong nhiều hoạt động phối hợp. Cuộc họp phụ huynh thường chỉ tập trung vào kết quả học tập, ít đề cập đến giáo dục đạo đức, pháp luật. Nhiều phụ huynh bận rộn, thiếu kiến thức về pháp luật nên khó đồng hành cùng nhà trường. Nguyên nhân chính bao gồm: thiếu cơ chế ràng buộc trách nhiệm gia đình, cán bộ quản lý chưa nhận thức đầy đủ về tầm quan trọng của phối hợp, chưa có quy trình chuẩn hóa hoạt động phối hợp. Ngân sách hạn hẹp cũng khiến nhiều chương trình không được triển khai thường xuyên, thiếu tính hệ thống.

III. Giải pháp quản lý phối hợp nhà trường gia đình trong giáo dục đạo đức pháp luật cho học sinh trung học cơ sở

Giải pháp quản lý phối hợp nhà trường với gia đình trong giáo dục đạo đức, pháp luật cho học sinh trung học cơ sở cần được triển khai đồng bộ trên nhiều phương diện. Thứ nhất, xây dựng kế hoạch phối hợp cụ thể với mục tiêu, nội dung, tiến trình thực hiện rõ ràng cho từng học kỳ. Thứ hai, đa dạng hóa hình thức phối hợp phù hợp với đặc thù từng nhóm phụ huynh. Thứ ba, tăng cường năng lực cho đội ngũ cán bộ quản lý và giáo viên chủ nhiệm về kỹ năng tổ chức phối hợp. Thứ tư, xây dựng cơ chế đánh giá hiệu quả phối hợp dựa trên tiêu chí cụ thể về sự thay đổi hành vi đạo đức, ý thức pháp luật của học sinh. Thứ năm, ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý và trao đổi thông tin giữa nhà trường và gia đình. Thứ sáu, huy động nguồn lực xã hội, phối hợp với các cơ quan tư pháp, đoàn thể để丰富 nội dung giáo dục pháp luật thực tiễn.

3.1. Giải pháp về tổ chức và quản lý hoạt động phối hợp

Ban giám hiệu nhà trường cần xây dựng quy chế phối hợp rõ ràng, phân công trách nhiệm cụ thể cho từng bộ phận. Thành lập ban chỉ đạo phối hợp nhà trường gia đình do hiệu trưởng làm trưởng ban. Xây dựng kế hoạch phối hợp theo năm học với các hoạt động cụ thể theo từng tháng. Tổ chức tập huấn cho giáo viên chủ nhiệm về kỹ năng giao tiếp, xử lý tình huống với phụ huynh. Thiết lập kênh thông tin hai chiều thường xuyên giữa nhà trường và gia đình. Xây dựng cơ chế khen thưởng, động viên gia đình tích cực tham gia phối hợp giáo dục đạo đức, pháp luật cho con em.

3.2. Giải pháp về nội dung và phương pháp giáo dục phối hợp

Nội dung giáo dục đạo đức, pháp luật cần được xây dựng thành chương trình cụ thể, phù hợp với từng khối lớp. Giáo dục chuẩn mực đạo đức bao gồm lòng yêu nước, nhân ái, bao dung, trung thực, trách nhiệm. Giáo dục pháp luật tập trung vào quyền và nghĩa vụ công dân, pháp luật về bảo vệ trẻ em, an toàn giao thông. Phương pháp giáo dục cần chuyển từ thuyết giảng sang trải nghiệm, tình huống thực tế. Phụ huynh được hướng dẫn cách giáo dục con tại nhà, xây dựng môi trường gia đình lành mạnh. Tổ chức các hoạt động ngoại khóa có sự tham gia của cả gia đình nhằm tăng cường gắn kết.

IV. Kết luận và hướng phát triển quản lý phối hợp nhà trường gia đình trong giáo dục đạo đức pháp luật

Quản lý phối hợp nhà trường với gia đình trong giáo dục đạo đức, pháp luật cho học sinh trung học cơ sở là nhiệm vụ có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc. Kết quả nghiên cứu khẳng định tầm quan trọng của mối quan hệ đối tác giữa nhà trường và gia đình trong việc hình thành nhân cách, ý thức pháp luật cho thế hệ trẻ. Tại thành phố Hà Nội, việc đổi mới quản lý phối hợp cần phù hợp với đặc thù đô thị, nhịp sống công nghiệp và sự đa dạng của cộng đồng dân cư. Hướng phát triển trong tương lai bao gồm xây dựng mô hình phối hợp chuẩn hóa có thể nhân rộng, ứng dụng chuyển đổi số trong quản lý phối hợp, phát triển đội ngũ cán bộ quản lý có năng lực chuyên sâu về quản lý quan hệ nhà trường gia đình. Nghiên cứu cũng mở ra hướng tiếp cận liên ngành, kết hợp quản lý giáo dục với tâm lý học gia đình, xã hội học giáo dục để nâng cao hiệu quả phối hợp giáo dục đạo đức, pháp luật.

4.1. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu đóng góp vào kho tàng lý luận về quản lý giáo dục, cụ thể là quản lý mối quan hệ phối hợp nhà trường gia đình. Về mặt lý luận, nghiên cứu hệ thống hóa các khái niệm, nguyên tắc, mô hình quản lý phối hợp trong bối cảnh đổi mới giáo dục. Về mặt thực tiễn, các giải pháp đề xuất có tính ứng dụng cao, phù hợp với điều kiện thực tế của các trường trung học cơ sở tại Hà Nội. Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo cho cán bộ quản lý giáo dục, giáo viên và phụ huynh trong việc nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức, pháp luật cho học sinh.

4.2. Hướng phát triển và đề xuất cho tương lai

Hướng phát triển tập trung vào ba lĩnh vực chính. Một là xây dựng mô hình quản lý phối hợp chuẩn hóa dựa trên ứng dụng công nghệ thông tin, tạo nền tảng số cho hoạt động phối hợp. Hai là đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ quản lý có năng lực quản lý mối quan hệ nhà trường gia đình, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục. Ba là mở rộng nghiên cứu sang các đối tượng học sinh tiểu học, trung học phổ thông và các vùng nông thôn, miền núi. Đề xuất các cơ quan quản lý giáo dục ban hành chính sách cụ thể về trách nhiệm phối hợp của gia đình và nhà trường trong giáo dục đạo đức, pháp luật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, danh mục các công trình của tác giả, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục. Luận án trình bày trong 4 chương: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến quản lý phối hợp nhà trường với gia đình trong giáo dục đạo đức, pháp luật cho học sinh trung học cơ sở. Chƣơng 2: Cơ sở lý luận của quản lý phối hợp nhà trường với gia đình trong giáo dục đạo đức, pháp luật cho học sinh trung học cơ sở. Chƣơng 3: Thực trạng quản lý phối hợp nhà trường với gia đình trong giáo dục đạo đức, pháp luật cho học sinh trung học cơ sở thành phố Hà Nội.

Chƣơng 4: Giải pháp quản lý phối hợp nhà trường với gia đình trong giáo dục đạo đức, pháp luật cho học sinh trung học cơ sở thành phố Hà Nội đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục. 10 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN QUẢN LÝ PHỐI HỢP NHÀ TRƢỜNG VÀ GIA ĐÌNH TRONG GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC, PHÁP LUẬT CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Những công trình nghiên cứu về giáo dục đạo đức, pháp luật 1. Những công trình nghiên cứu quốc tế Luận án tiến sỹ: “Teaching moral education in secondary schools using real- life dilemmas” [4] của tác giả Vishalache Balakrishnan thực hiện năm 2009 tại Đại học Wellington, Victoria đã nghiên cứu các phương thức giáo dục đạo đức cho học sinh trung học theo hướng tiếp cận năng lực học sinh.

Về mặt lý luận, nghiên cứu của tác giả đã làm rõ nội hàm đạo đức, theo các trường phái nghiên cứu khác nhau từ học thuyết của Socrates (470-399 TCN) đến quan điểm của Khổng Tử (551-479 TCN) về đạo đức; ngoài ra tác giả cũng đã chỉ ra những đặc điểm về đạo đức đối với học sinh Malaysia, vốn là đất nước đa dân tộc, đa tôn giáo. Luận điểm của tác giả cho rằng, vì đặc điểm thực tế về con người, văn hóa, tôn giáo nên phương thức giáo dục đạo đức cho học sinh trong các trường trung học Malaysia phải đổi mới theo hướng khuyến khích nhiều hơn sự chủ động của học sinh để đạt hiệu quả giáo dục. Về mặt thực tiễn, phương pháp thực nghiệm khoa học được tác giả lựa chọn để tiến hành nghiên cứu về cách thức thực hiện phương pháp giáo dục đạo đức, cụ thể là phương pháp để học sinh làm chủ, giáo viên giả định những vấn đề thực tiễn, học sinh tự thảo luận, tranh luận. Đối tượng nghiên cứu là các em học sinh trung học, được lựa chọn theo các tiêu chí: giới tính, điều kiện gia đình, tôn giáo.

Tuy nhiên, bên cạnh những phân tích định tính, luận án của tác giả chưa sử dụng phân tích định lượng để đo lường chính xác hiệu quả của phương pháp giáo dục mới. Ngoài ra, vai trò của gia đình trong giáo dục đạo đức cho học sinh chưa được coi trọng. Luận án tiến sỹ “The Moral Education curriculum and policy in Chinese Junior High School: Chances and Challenges” [15] của tác giả Guang Yuan Hu thực hiện năm 2010 tại đại học Alabama, Hoa Kỳ đã đưa ra những phân tích nhằm đánh giá mục đích chương trình giáo dục đạo đức, đánh giá hiệu quả triển khai chương trình giáo dục đạo đức, đánh giá mức độ ảnh hưởng của các biến đổi xã hội đối với việc giảng dạy môn đạo đức cũng như khảo nghiệm việc thực thi những chính sách mới trong bối cảnh hội nhập liên quan đến chương trình giáo dục đạo đức trong trường trung học tại Trung Quốc. Luận điểm xuyên suốt luận án được tác giả đưa ra, đó là trước bối cảnh hội nhập quốc tế, nền kinh tế phát triển gây nên 11 nhiều ảnh hưởng đến xã hội theo cả hai hướng tiêu cực và tích cực.

Để giảm thiểu những tác động của mặt trái xã hội, việc giáo dục đạo đức cho công dân cần có những thay đổi về chính sách giáo dục đối với giáo viên, học sinh, gia đình. Thêm vào đó là những thay đổi trong nội dung chương trình giáo dục. Số liệu khảo sát để minh chứng cho những nhận định của tác giả được lấy từ 25 trường trung học trên toàn Trung Quốc, cả từ vùng thành thị và nông thôn. Kết quả khảo sát dùng để đối chiếu so sánh hiệu quả việc thực thi chính sách mới về giáo dục đạo đức đối với học sinh.

Tuy tác giả có thực hiện điều tra về các phương thức giáo dục đạo đức mới phát huy hơn tính năng động của học sinh nhưng luận án chưa nghiên cứu sâu về phương thức giáo dục ngoài giờ lên lớp. Việc phối hợp giữa nhà trường với các lực lượng giáo dục chưa được đề cập cụ thể, chi tiết. Những công trình nghiên cứu trong nước Luận án tiến sỹ: “Quan hệ giữa pháp luật với đạo đức trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay” [21] của tác giả Nguyễn Văn Nam thực hiện tại Đại học Luật Hà Nội năm 2012 đã luận giải về mối quan hệ biện chứng giữa pháp luật và đạo đức. Theo đó, đạo đức là nền tảng để hình thành nên ý thức chấp hành pháp luật trong mỗi con người.

Việc giáo dục đạo đức là nền tảng hình thành ý thức chấp hành pháp luật của mỗi công dân, từ đó nâng cao hiệu lực thi hành pháp luật cũng như quản lý xã hội bằng pháp luật của Nhà nước. Ngược lại, việc hoàn thiện thể chế nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa điều chỉnh mối quan hệ giữa đạo đức và pháp luật theo hướng phù hợp với điều kiện thực tiễn. Vì vậy, đạo đức, giáo dục đạo đức và giáo dục pháp luật có mối quan hệ biện chứng, không tách rời, tác động qua lại đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta. Tác giả sử dụng phương pháp luận khoa học của chủ nghĩa Mác Lê nin để biện giải các luận điểm về những ảnh hưởng của việc xây dựng nhà nước pháp quyền đến mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức ở Việt Nam cũng như chỉ rõ những đặc điểm cơ bản của mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay.

Trên cơ sở khảo sát thực trạng quan hệ giữa pháp luật và đạo đức tại Việt Nam, tác giả đề xuất các biện pháp kết hợp pháp luật và đạo đức nhằm nâng cao hiệu quả điều chỉnh quan hệ xã hội trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam. Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu của luận án chỉ có giá trị tham khảo đối với các cơ quan tổ chức, thực hiện, bảo vệ pháp luật, chưa có cơ sở để nghiên cứu áp dụng trong các ngành khoa học khác. 12 Luận án tiến sỹ triết học: “Giá trị đạo đức truyền thống với việc hình thành và phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay (qua thực tế các trường đại học, cao đẳng ở Hà Nội)” [14] của tác giả Phùng Thu Hiền thực hiện năm 2015 đã phân tích, làm rõ nội hàm khái niệm nhân cách bao gồm những nội dung sau: phẩm chất vè đạo đức, trí tuệ, năng lực…Tuy nhiên luận án chỉ tập trung nghiên cứu xem xét cấu trúc nhân cách gồm đức và tài. Lập luận của tác giả khảng định: tài và đức mà cụ thể là giá trị đạo đức truyền thống là hai yếu tố tiên quyết hình thành nên nhân cách; Bằng phương pháp nghiên cứu lịch sử, tác giả đã phân tích và làm rõ tầm quan trọng cũng như vai trò của những giá trị đạo đức truyền thống trong việc hình thành và phát triển nhân cách con người.

Về mặt thực tiễn, tác giả đã có những đánh giá, phân tích thực trạng giáo dục đạo đức truyền thống từ đó hình thành nhân cách của sinh viên các trường đại học, cao đẳng trên địa bàn thành phố Hà Nội. Số liệu được thu thập từ năm 1986 đến nay. Trên cơ sở đánh giá thực trạng, tác giả đã đề xuất một số nhóm giải pháp nhằm phát huy hơn nữa việc giáo dục đạo đức truyền thống trong việc hình thành và phát triển nhân cách của sinh viên. Tuy nhiên, các phân tích của tác giả chủ yếu là định tính, luận án của tác giả chưa sử dụng phương pháp định lượng, xử lý số liệu làm căn cứ để phân tích tác động của giá trị đạo đức truyền thống đối với việc hình thành và phát triển nhân cách của sinh viên Việt Nam.

Những công trình nghiên cứu về phối hợp nhà trƣờng với gia đình trong giáo dục đạo đức, pháp luật cho học sinh 1. Những công trình nghiên cứu quốc tế Công trình nghiên cứu khoa học: “Strategies for Effective Collaboration with Parents, Schools and Community Members” [20] do tổ chức giáo dục cộng đồng Rutger thực hiện tại bang New Jersey, Hoa kỳ, năm 2009 đã nghiên cứu và đề xuất những mô hình phối hợp có hiệu quả giữa gia đình, nhà trường và cộng đồng trong giáo dục trẻ vị thành niên nhằm mục đích làm ngăn chặn các tác động tiêu cực từ ma túy, chất kích thích, bạo lực đến các em. Đối tượng điều tra, khảo sát bao gồm các gia đình nằm trong khu vực có tình hình trật tự phức tạp và các gia đình không nằm trong khu vực tình hình phức tạp. Căn cứ kết quả điều tra, nhóm các tác giả nhận thấy, địa bàn dân cư không ảnh hưởng nhiều đến việc trẻ vị thành niên tham gia vào các vụ bạo lực, sử dụng ma túy hay chất kích thích đối với các gia đình có sự liên kết chặt chẽ với nhà trường và ngược lại.

Từ đó, nhóm các tác giả đề xuất các mô hình phối hợp như sau: Mối liên kết phối hợp nhà trường với gia đình là mối liên kết đối tác, trên cơ sở đôi bên cùng có lợi và tận dụng các ưu thế của các bên. 13 Các bên tuyệt đối tôn trọng lẫn nhau và trợ giúp nhau trong quá trình thực hiện phối hợp. Thứ hai là mô hình “nhà trường mở”. Nhà trường mở là một khái niệm nhằm để chỉ ra rằng nhà trường không chỉ giành cho học sinh mà còn khuyến khích gia đình tham gia vào các hoạt động trong nhà trường theo nhiều cách khác nhau.

Thứ ba, nhà trường sẽ là nơi để tiếp nhận các thông tin phản ánh từ gia đình để cùng gia đình bàn thảo hướng xử lý, giải quyết. Theo quan điểm của tác giả, công trình nghiên cứu khoa học của tổ chức giáo dục và cộng động Rutger mang nhiều ưu điểm có thể áp dụng trong luận án. Điển hình là cách thức tiếp cận quá trình.