Quản lý hoạt động chuyên môn tại các trường cao đẳng nghề Bộ Quốc phòng - Luận án tiến sĩ Trần Quang Dũng

Quản lý hoạt động chuyên môn trường cao đẳng nghề Bộ Quốc phòng. Phương pháp, quy trình và chiến lược phát triển hiệu quả cho đội ngũ giáo viên.

• Tác giả: Trần Quang Dũng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Vũ Bích Hiền
• Trường học: Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Quản lý giáo dục
• Đề tài: Quản lý hoạt động chuyên môn tại các trường cao đẳng nghề Bộ Quốc phòng trong bối cảnh đổi mới giáo dục
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về quản lý hoạt động chuyên môn tại các trường cao đẳng nghề

Quản lý hoạt động chuyên môn tại các trường cao đẳng nghề Bộ Quốc phòng là lĩnh vực nghiên cứu quan trọng trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay. Hoạt động chuyên môn bao gồm giảng dạy, nghiên cứu khoa học, bồi dưỡng nâng cao trình độ cho giảng viên và xây dựng chương trình đào tạo. Các trường cao đẳng nghề Bộ Quốc phòng có đặc thù riêng khi vừa thực hiện nhiệm vụ giáo dục nghề nghiệp, vừa phục vụ mục tiêu quốc phòng. Quản lý hoạt động chuyên môn được hiểu là sự tác động có định hướng, có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến đối tượng quản lý nhằm đạt được mục tiêu đào tạo. Theo nhiều nhà khoa học, quản lý bao gồm các chức năng lập kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo và kiểm tra. Trong bối cảnh đổi mới giáo dục, yêu cầu nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực đặt ra thách thức lớn cho công tác quản lý tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp quân đội.

1.1. Khái niệm hoạt động chuyên môn trong trường cao đẳng nghề

Hoạt động chuyên môn tại trường cao đẳng nghề bao gồm nhiều nội dung quan trọng như: hoạt động giảng dạy, hoạt động nghiên cứu khoa học, hoạt động bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn cho đội ngũ giảng viên, hoạt động xây dựng và phát triển chương trình đào tạo. Đây là những hoạt động cốt lõi, quyết định trực tiếp đến chất lượng đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật. Tại các trường cao đẳng nghề Bộ Quốc phòng, hoạt động chuyên môn còn gắn liền với nhiệm vụ huấn luyện quân sự, sẵn sàng chiến đấu.

1.2. Đặc điểm quản lý tại các trường cao đẳng nghề Bộ Quốc phòng

Các trường cao đẳng nghề Bộ Quốc phòng có mô hình quản lý kép, vừa chịu sự quản lý của Bộ Giáo dục và Đào tạo về chuyên môn đào tạo, vừa chịu sự chỉ đạo của Bộ Quốc phòng về tổ chức và biên chế. Đặc thù này tạo nên những thuận lợi như tính kỷ luật cao, tổ chức chặt chẽ, nhưng cũng đặt ra thách thức trong việc hài hòa giữa yêu cầu quân sự và đào tạo nghề. Đội ngũ giảng viên thường là quân nhân, có trình độ chuyên môn nhưng cần được bồi dưỡng phương pháp sư phạm nghề.

II. Phân tích thực trạng quản lý hoạt động chuyên môn hiện nay

Nghiên cứu thực trạng quản lý hoạt động chuyên môn tại các trường cao đẳng nghề Bộ Quốc phòng cho thấy nhiều kết quả đáng ghi nhận cũng như tồn tại cần khắc phục. Về mặt tích cực, hệ thống quản lý đã được xây dựng tương đối hoàn chỉnh, đội ngũ quản lý có kinh nghiệm và trình độ. Tuy nhiên, công tác lập kế hoạch chuyên môn còn mang tính hình thức, chưa sát với thực tiễn đổi mới giáo dục. Hoạt động nghiên cứu khoa học chưa được đầu tư đúng mức, nhiều giảng viên chưa mặn mà với nghiên cứu. Việc kiểm tra, đánh giá chất lượng chuyên môn còn thiếu hệ thống tiêu chí rõ ràng. Công tác bồi dưỡng nâng cao trình độ cho giảng viên chưa thường xuyên, nội dung chưa phù hợp với yêu cầu mới. Sự phối hợp giữa các bộ phận trong quản lý chuyên môn còn lỏng lẻo, thiếu cơ chế đồng bộ.

2.1. Những kết quả đạt được trong quản lý chuyên môn

Các trường cao đẳng nghề Bộ Quốc phòng đã xây dựng được hệ thống quản lý chuyên môn với các phòng ban chức năng như phòng đào tạo, phòng nghiên cứu khoa học. Đội ngũ giảng viên phần lớn đạt chuẩn trình độ theo quy định. Nhiều trường đã triển khai ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý đào tạo. Chương trình đào tạo được cập nhật theo khung trình độ quốc gia. Kết quả đào tạo nghề đạt tỷ lệ học viên có việc làm cao sau tốt nghiệp, đáp ứng nhu cầu nhân lực kỹ thuật cho quân đội và xã hội.

2.2. Những tồn tại và hạn chế cần khắc phục

Thực trạng quản lý hoạt động chuyên môn còn nhiều bất cập. Kế hoạch chuyên môn thiếu tính chiến lược dài hạn, chủ yếu theo nhiệm vụ ngắn hạn. Năng lực quản lý chuyên môn của đội ngũ cán bộ quản lý chưa đồng đều, nhiều người thiếu kỹ năng quản lý hiện đại. Ngân sách đầu tư cho nghiên cứu khoa học và bồi dưỡng giảng viên hạn chế. Cơ sở vật chất phục vụ chuyên môn tại một số trường còn thiếu thốn. Việc ứng dụng phương pháp giảng dạy mới, đào tạo theo năng lực chưa được triển khai rộng rãi.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý hoạt động chuyên môn

Để nâng cao hiệu quả quản lý hoạt động chuyên môn tại các trường cao đẳng nghề Bộ Quốc phòng trong bối cảnh đổi mới giáo dục, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Thứ nhất, hoàn thiện hệ thống quy chế, quy định quản lý chuyên môn phù hợp với yêu cầu mới. Thứ hai, nâng cao năng lực quản lý cho đội ngũ cán bộ quản lý thông qua đào tạo, bồi dưỡng. Thứ ba, tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụ hoạt động chuyên môn. Thứ tư, xây dựng cơ chế khuyến khích, động viên giảng viên tham gia nghiên cứu khoa học và đổi mới phương pháp giảng dạy. Thứ năm, đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong đào tạo và nghiên cứu. Thứ sáu, ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý chuyên môn theo hướng hiện đại hóa. Các giải pháp cần được thực hiện theo nguyên tắc hệ thống, có lộ trình cụ thể và đánh giá định kỳ theo chu trình PDCA.

3.1. Giải pháp về hoàn thiện thể chế và cơ chế quản lý

Hoàn thiện hệ thống quy chế quản lý hoạt động chuyên môn là giải pháp nền tảng. Cần xây dựng quy chế quản lý nghiên cứu khoa học, quy chế đánh giá chất lượng giảng dạy, quy chế bồi dưỡng nâng cao trình độ giảng viên. Ban hành cơ chế phối hợp giữa các phòng ban trong quản lý chuyên môn. Xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động chuyên môn rõ ràng, minh bạch. Áp dụng mô hình quản lý chất lượng toàn diện TQM và chu trình PDCA vào quản lý chuyên môn đào tạo.

3.2. Giải pháp về đào tạo và phát triển đội ngũ giảng viên

Đội ngũ giảng viên là yếu tố quyết định chất lượng đào tạo. Cần xây dựng kế hoạch bồi dưỡng dài hạn cho giảng viên về chuyên môn, phương pháp sư phạm và kỹ năng nghề. Tạo điều kiện cho giảng viên tham gia các khóa đào tạo nâng cao tại các cơ sở giáo dục uy tín trong và ngoài nước. Xây dựng cơ chế khuyến khích giảng viên nghiên cứu khoa học, sáng kiến cải tiến kỹ thuật. Tổ chức các hội thảo chuyên môn, chia sẻ kinh nghiệm giảng dạy giữa các trường trong hệ thống.

IV. Kết luận và ứng dụng trong thực tiễn đào tạo nghề quân đội

Nghiên cứu về quản lý hoạt động chuyên môn tại các trường cao đẳng nghề Bộ Quốc phòng trong bối cảnh đổi mới giáo dục đã làm sáng tỏ nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn. Kết quả nghiên cứu cho thấy, việc nâng cao hiệu quả quản lý chuyên môn đòi hỏi sự đồng bộ của nhiều yếu tố: thể chế, con người, cơ sở vật chất và phương pháp quản lý. Các giải pháp đề xuất mang tính khả thi cao, phù hợp với đặc thù của hệ thống giáo dục nghề nghiệp quân đội. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn sẽ góp phần nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới. Mô hình quản lý hoạt động chuyên môn được đề xuất có thể áp dụng tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp trong toàn quân.

4.1. Ý nghĩa lý luận của nghiên cứu

Nghiên cứu đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý hoạt động chuyên môn trong bối cảnh đổi mới giáo dục. Khung lý thuyết về quản lý chuyên môn tại trường cao đẳng nghề được xây dựng hoàn chỉnh, bao gồm khái niệm, nội dung, nguyên tắc và các yếu tố ảnh hưởng. Nghiên cứu cũng bổ sung lý luận về quản lý hoạt động chuyên môn trong môi trường giáo dục nghề nghiệp quân sự, mở rộng phạm vi nghiên cứu về quản lý giáo dục nghề nghiệp tại Việt Nam.

4.2. Ý nghĩa thực tiễn và hướng phát triển

Kết quả nghiên cứu có giá trị thực tiễn cao đối với các trường cao đẳng nghề Bộ Quốc phòng. Mô hình quản lý hoạt động chuyên môn được đề xuất có thể áp dụng trực tiếp vào công tác quản lý đào tạo. Hướng phát triển tiếp theo bao gồm: triển khai thí điểm mô hình tại một số trường, đánh giá hiệu quả và nhân rộng. Cần tiếp tục nghiên cứu tác động của cách mạng công nghiệp 4.0 đến quản lý hoạt động chuyên môn trong giáo dục nghề nghiệp quân đội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động chuyên môn tại trường cao đẳng nghề. Chương 2: Cơ sở lý luận về quản lý hoạt động chuyên môn tại trường cao đẳng nghề đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục. Chương 3: Kết quả nghiên cứu thực trạng quản lý hoạt động chuyên môn tại các trường cao đẳng nghề Bộ Quốc Phòng đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục. Chương 4: Biện pháp quản lý hoạt động chuyên môn tại các trường cao đẳng nghề Bộ Quốc Phòng đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục.

8 Chƣơng 1 TỔNG QUAN T NH H NH NGHIÊN CỨU VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG CHUYÊN MÔN TẠI TRƢỜN C O ĐẲNG NGHỀ 1.Tổng quan tình hình nghiên cứu về hoạt đ ng chuyên môn tại trƣờng cao đẳng, đại học Hoạt động chuyên môn tại các nhà trường nói chung và các trường cao đẳng, đại học nghề nói riêng có vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự tồn tại và phát triển của các nhà trường trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay. Do vậy, đã có rất nhiều nghiên cứu cụ thể của các nhà khoa học trên thế giới cũng như ở Việt Nam nghiên cứu về vấn đề này. Hoạt động chuyên môn tại các trường cao đẳng và đại học nói chung, trường nghề nói riêng bao gồm rất nhiều hoạt động như: Hoạt động dạy học; Hoạt động đổi mới phương pháp dạy học; Hoạt động hướng dẫn sinh viên làm khóa luận và thực tập; Hoạt động học tập, bồi dưỡng, tự bồi dưỡng của giảng viên; Xây dựng chương trình, biên soạn giáo trình; Nghiên cứu khoa học; Hợp tác quốc tế về các hoạt động chuyên môn; Kiểm tra, đánh giá các hoạt động chuyên môn. Các hoạt động chuyên môn này đều đóng vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự tồn tại và phát triển của các nhà trường.

Do vậy, các nghiên cứu trên thế giới cũng như ở Việt Nam về vấn đề này há đa dạng và phong phú. - H ớng ng ên cứu về oạt động đào tạo; ớng dẫn s n v ên t c tập, làm k ó luận tốt ng ệp; l ên kết do n ng ệp, đ n vị sử d ng l o động trong đào tạo Nghiên cứu về hoạt động đào tạo, hướng dẫn sinh viên thực tập, làm khóa luận tốt nghiệp, và phối hợp với doanh nghiệp, đơn vị s dụng lao động trong hoạt động đào tạo là hướng nghiên cứu thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học trên thế giới và ở Việt Nam. Các nghiên cứu theo hướng này tập trung vào việc nghiên cứu về vai trò, tầm quan trọng và lợi ích của việc liên kết giữa nhà trường và đơn vị s dụng lao động trong đào tạo; giải pháp thúc đẩy liên kết giữa nhà trường và đơn vị lao động trong đào tạo đạt hiệu quả; Đào tạo nhân lực cho các đơn vị s dụng lao động. Dưới đây là các nghiên cứu cụ thể theo hướng này.

9 Tác giả LSE Enterprise trong công trình nghiên cứu “Nghiên cứu về hợp tác trường đại học và doanh nghiệp tại Mỹ” (Study on University - Business Cooperation in the US). Tác giả đã hẳng định tính tất yếu của hợp tác trường đại học và doanh nghiệp, đặc biệt đặt trong bối cảnh phát triển kinh tế của Mỹ cũng như thế giới. Sự hợp tác này sẽ đem lại hiệu quả cao cho hoạt động chuyên môn của các trường [78]. Cũng theo hướng nghiên cứu này, các tác giả Davey, T.

đã công bố nghiên cứu với tựa đề “Rào chắn và những khắc phục trong hợp tác giữa trường đại học và doanh nghiệp ở Châu Âu” (Barriers and Drivers in European University - Business Cooperation) đã chỉ ra thực trạng các mâu thuẫn, các hó hăn mang tính rào cản trong hợp tác trường đại học và doanh nghiệp; từ đó đề xuất các hướng khắc phục nhằm nâng cao hiệu quả của hoạt động hợp tác mang tính tất yếu đó [68]. Gắn kết trường cao đẳng, đại học với doanh nghiệp là hướng nghiên cứu được nhiều tác giả quan tâm. Tác giả Trịnh Xuân Vũ đã tìm hiểu kinh nghiệm đào tạo nhân lực của một số quốc gia trên thế giới như Mỹ, Nhật Bản và một số nước phương Tây. Tác giả cho rằng, muốn có nguồn nhân lực chất lượng tốt thì rất cần tới sự liên kết và phối hợp chặt chẽ trong quá trình đào tạo [62].

Tác giả Đoàn Như Hùng hi nghiên cứu kinh nghiệm của các trường đại học lớn trên thế giới như Mĩ, Đức, Nhật cũng hẳng định, việc hợp tác giữa các trường cao đẳng, đại học với doanh nghiệp sẽ là điều kiện quyết định chất lượng nguồn nhân lực của nhà trường đào tạo có đáp ứng được yêu cầu nghề nghiệp của doanh nghiệp tuyển dụng hay không. Do vậy, các nhà trường cần tăng cường hợp tác với doanh nghiệp để xây dựng chương trình hoạt động chuyên môn cho thật sự phù hợp [19]. Một số nghiên cứu đã hẳng định, mối quan hệ giữa nhà trường với doanh nghiệp là mối quan hệ biện chứng, hữu cơ, vô cùng mật thiết. Do vậy, cần phải thiết lập mối quan hệ hợp tác bền vững giữa trường đại học với doanh nghiệp.

Sự hợp tác đó sẽ mang lại lợi ích cho cả hai bên và cho xã hội, sẽ xóa bỏ được khoảng cách giữa lí thuyết với thực hành, giữa đào tạo với s dụng, giữa tốt nghiệp với việc làm [24]. 10 - H ớng ng ên cứu về oạt động ngh ên cứu k o ọc: Một trong những hoạt động chuyên môn đóng vai trò chủ đạo tại các trường cao đẳng và đại học nghề đó là hoạt động nghiên cứu khoa học. Hoạt động nghiên cứu khoa học ở các trường cao đẳng và đại học nghề hướng tới mục tiêu nghiên cứu để phục vụ đào tạo, ứng dụng triệt để các hoạt động nghiên cứu vào hoạt động đào tạo và thực hành nghề cho sinh viên tại nhà trường. Do vậy, các nghiên cứu về vấn đề này cũng tập trung nghiên cứu theo các khía cạnh cơ bản như: vai trò của hoạt động nghiên cứu khoa học đối với việc nâng cao chất lượng đào tạo và chất lượng đội ngũ giảng viên, sinh viên của khoa trong trường đại học, cao đẳng; bồi dưỡng nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học cho giảng viên, sinh viên thuộc khoa, bộ môn trong trường cao đẳng, đại học; Gắn kết nghiên cứu khoa học và đào tạo,… Đi theo hướng nghiên cứu này có một số nhà khoa học trên thế giới đã tiến hành các nghiên cứu cụ thể.

Trước hết phải kể đến các nghiên cứu về sư phạm ứng dụng trong lớp học. (2004) đã bàn về nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng trong lớp học. Tác giả cho rằng, giáo viên chính là người cần thực hiện các nghiên cứu khoa học ứng dụng về khả năng học tập của học sinh và mối quan hệ của nó với phương pháp dạy học của giáo viên. Tác giả cho rằng, việc giáo viên thực hiện nghiên cứu khoa học về vấn đề này cho phép bản thân họ hiểu rõ hơn về phương pháp dạy học và phương pháp sư phạm của bản thân trong quá trình dạy học.

Từ đó, chính giáo viên sẽ có những biện pháp để thay đổi, phát triển phương pháp dạy học của mình phù hợp và hiệu quả với nội dung tri thức muốn truyền tải tới học sinh và với hiệu quả hoạt động dạy học [83]. Với mục tiêu gắn kết hoạt động nghiên cứu khoa học và đào tạo tại các trường cao đẳng và đại học, tác giả Jane Robertson đã tiến hành nghiên cứu tại các trường đại học ở New Zealand và cho biết: thông qua hoạt động đào tạo có thể ích thích người học nảy sinh và hình thành các ý tưởng nghiên cứu và hoạt động động đào tạo cũng chính là nơi cung cấp, tạo điều iện để th nghiệm các ý tưởng nghiên cứu cũng như s dụng các ết quả nghiên cứu trong thực tiễn. Do vậy, tại các nhà trường hoạt động nghiên cứu hoa học được coi là hoạt động chuyên môn có tầm quan trọng đặc biệt [73]. 11 Các tác giả Amaratunga và Senaratne (2004) cho rằng, tại các nhà trường cao đẳng và đại học phải xem nghiên cứu hoa học là hoạt động chuyên môn quan trọng.

Các giảng viên cần phải có hoạt động nghiên cứu hiệu quả để áp dụng vào hoạt động giảng dạy của họ hiệu quả. Các trường cao đẳng và đại học cần xem hoạt động nghiên cứu hoa học là hoạt động quan trọng ngang bằng với hoạt động dạy học và cần phải cân đối một cách hợp lí việc nghiên cứu và giảng dạy về hối lượng công việc để giảng viên có inh nghiệm nghiên cứu hoa học tham gia giảng dạy [65]. Tác giả Nguyễn Viết Sự (2006), đã cho rằng hoạt động nghiên cứu hoa học có mối quan hệ mật thiết với hoạt động giảng dạy. Do vậy, các nhà trường cao đẳng và đại học và đặc biệt là các trường đại học hối Sư phạm ĩ thuật cần phải nâng cao năng lực nghiên cứu hoa học cho giảng viên, xem đây là hoạt động chuyên môn quan trọng của nhà trường [41].

Tác giả Nguyễn Cảnh Toàn (1996) [48], trong bài báo khoa học “Phương pháp giáo dục tích cực: Bàn về “học” và “nghiên cứu khoa học” đã chỉ ra vai trò và tầm quan trọng của nghiên cứu khoa học tại các khoa, tổ bộ môn trong trường cao đẳng và đại học. Tác giả cũng cho rằng, nghiên cứu khoa học là nhiệm vụ trọng tâm của khoa, tổ bộ môn các trường cao đẳng, đại học hiện nay. Nghiên cứu khoa học cần được coi trọng và cần phải xem nghiên cứu khoa học là một hoạt động học tập đặc biệt và đặc trưng của trường cao đẳng và đại học. Cần gắn chặt giữa nghiên cứu khoa học và đào tạo, lấy kết quả nghiên cứu khoa học phục vụ hoạt động đào tạo và ngược lại.

Tác giả Trần Nam Tú (2018), với bài báo khoa học với tựa đề: “Nghiên cứu khoa học và biểu hiện chuyển giao kết quả nghiên cứu vào đào tạo của các trường đại học khối Nông lâm”. Tác giả cho rằng, các tiêu chí của chuyển giao kết quả nghiên cứu khoa học vào đào tạo rất đa dạng từ việc điều chỉnh mục tiêu, chuẩn đầu ra, xây dựng học phần mới, chương trình đào tạo mới đến thay đổi phương pháp dạy và học cũng như iểm tra, đánh giá.