Luận án: Nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự Việt Nam - PGS.TS Phan Thanh Tùng

Nghiên cứu luận án phân tích nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự Việt Nam. Luận văn đánh giá thực tiễn áp dụng và đề xuất

• Tác giả: Phan Thanh Tùng
• Trường học: Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự Việt Nam

Nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự là một trong những nguyên tắc hiến định quan trọng. Nguyên tắc này xuất phát từ quyền bình đẳng cơ bản của con người. Điều 7 Tuyên ngôn nhân quyền thế giới khẳng định mọi người đều bình đẳng trước pháp luật. Trong tố tụng dân sự, nguyên tắc này bảo đảm các đương sự có quyền và nghĩa vụ ngang nhau khi tham gia tố tụng. Tòa án phải đối xử công bằng với mọi đương sự không phân biệt giới tính, dân tộc, tôn giáo, thành phần xã hội hay nghề nghiệp. Nguyên tắc này được ghi nhận trong Hiến pháp và Bộ luật Tố tụng dân sự. Vai trò của nguyên tắc này là bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên. Ý nghĩa của nguyên tắc thể hiện tinh thần thượng tôn pháp luật. Đây là nền tảng xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.

1.1. Khái niệm nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật của đương sự

Nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự được hiểu là nguyên tắc bảo đảm mọi đương sự đều có địa vị pháp lý ngang nhau. Các đương sự đều bình đẳng về quyền và nghĩa vụ tố tụng khi tham gia quá trình giải quyết vụ án dân sự. Tòa án không được phân biệt đối xử dựa trên bất kỳ yếu tố nào như giới tính, dân tộc, tôn giáo hay địa vị xã hội. Khái niệm này gắn liền với quyền con người được Hiến pháp ghi nhận. Nguyên tắc này là cơ sở để bảo đảm tính công bằng trong toàn bộ quá trình tố tụng dân sự từ khi thụ lý đến khi xét xử.

1.2. Vai trò và ý nghĩa của nguyên tắc bình đẳng trong tố tụng dân sự

Nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật đóng vai trò nền tảng trong hệ thống tố tụng dân sự. Nguyên tắc này bảo đảm tính công bằng, minh bạch cho mọi đương sự khi tham gia tố tụng. Vai trò thứ nhất là bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên tranh chấp. Vai trò thứ hai là hạn chế tình trạng lạm quyền, thiên vị trong quá trình xét xử. Ý nghĩa của nguyên tắc thể hiện tinh thần dân chủ, thượng tôn pháp luật. Nguyên tắc này góp phần xây dựng niềm tin của nhân dân vào hệ thống tư pháp. Đây là tiêu chí đánh giá sự phát triển của Nhà nước pháp quyền.

II. Phân tích nội dung nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự

Nội dung nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật của đương sự bao gồm nhiều khía cạnh quan trọng. Thứ nhất là bình đẳng về quyền và nghĩa vụ tố tụng. Mọi đương sự đều có quyền khởi kiện, yêu cầu, cung cấp chứng cứ và tự bào chữa. Thứ hai là bình đẳng về giới tính. Pháp luật không cho phép phân biệt đối xử giữa nam và nữ trong tố tụng dân sự. Thứ ba là bình đẳng về thành phần xã hội và nghề nghiệp. Công dân thuộc mọi tầng lớp đều được đối xử công bằng trước tòa. Thứ tư là bình đẳng về trình độ văn hóa. Tòa án không được dựa vào trình độ học vấn để phân biệt đương sự. Các yếu tố bảo đảm nguyên tắc bao gồm hệ thống pháp luật hoàn thiện, năng lực thẩm phán và cơ chế giám sát hiệu quả. Nguyên tắc này được cụ thể hóa qua từng quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự.

2.1. Bình đẳng về quyền và nghĩa vụ tố tụng của đương sự

Bình đẳng về quyền và nghĩa vụ tố tụng là nội dung cốt lõi của nguyên tắc. Mọi đương sự đều có quyền ngang nhau trong việc cung cấp chứng cứ, tranh luận tại phiên tòa. Nguyên đơn và bị đơn đều có quyền yêu cầu tòa án thu thập chứng cứ. Cả hai bên đều có quyền kháng cáo bản án sơ thẩm. Về nghĩa vụ, đương sự phải tuân thủ trình tự tố tụng và nộp án phí theo quy định. Tòa án phải tạo điều kiện bình đẳng để các bên thực hiện quyền và nghĩa vụ. Quy định này bảo đảm không bên nào bị thiệt thòi trong quá trình tố tụng.

2.2. Bình đẳng về giới tính thành phần xã hội và trình độ văn hóa

Bình đẳng về giới tính là nguyên tắc được pháp luật Việt Nam đặc biệt coi trọng. Nam và nữ đều có quyền và nghĩa vụ tố tụng ngang nhau. Giới tính không ảnh hưởng đến phán quyết của tòa án. Bình đẳng về thành phần xã hội cho phép mọi công dân tham gia tố tụng không phân biệt xuất thân. Công nhân, nông dân, trí thức đều được đối xử công bằng. Bình đẳng về trình độ văn hóa bảo đảm người ít học vẫn được bảo vệ quyền lợi. Tòa án phải giải thích rõ ràng để mọi đương sự hiểu quyền lợi của mình. Các quy định này thể hiện tính nhân văn sâu sắc của pháp luật tố tụng dân sự.

III. Giải pháp hoàn thiện nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự

Hoàn thiện nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật đòi hỏi nhiều giải pháp đồng bộ. Giải pháp thứ nhất là sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật tố tụng dân sự. Cần luật hóa rõ ràng hơn các quyền và nghĩa vụ của đương sự. Giải pháp thứ hai là nâng cao năng lực, phẩm chất của đội ngũ thẩm phán. Thẩm phán phải được đào tạo bài bản về nguyên tắc bình đẳng và đạo đức nghề nghiệp. Giải pháp thứ ba là tăng cường cơ chế giám sát hoạt động xét xử. Viện kiểm sát nhân dân cần phát huy vai trò giám sát hiệu quả hơn. Giải pháp thứ tư là đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục pháp luật cho nhân dân. Khi người dân hiểu rõ quyền lợi, nguyên tắc bình đẳng được thực hiện tốt hơn. Kinh nghiệm quốc tế từ các nước phát triển cũng cần được nghiên cứu, áp dụng phù hợp với điều kiện Việt Nam.

3.1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật tố tụng dân sự

Hoàn thiện hệ thống pháp luật là giải pháp cơ bản để bảo đảm nguyên tắc bình đẳng. Cần sửa đổi các quy định chưa rõ ràng về quyền và nghĩa vụ của đương sự. Pháp luật phải quy định cụ thể hơn về quyền tiếp cận thông tin tố tụng. Cần bổ sung quy định về hỗ trợ pháp lý cho đương sự yếu thế. Cơ chế bồi thường thiệt hại do vi phạm nguyên tắc bình đẳng cần được hoàn thiện. Các quy định về miễn, giảm án phí cần được rà soát để bảo đảm công bằng. Việc tham khảo kinh nghiệm quốc tế giúp Việt Nam xây dựng hệ thống pháp luật tiến bộ hơn.

3.2. Nâng cao năng lực đội ngũ thẩm phán và cơ chế giám sát

Nâng cao năng lực thẩm phán là yếu tố quyết định thực hiện nguyên tắc bình đẳng. Thẩm phán phải được đào tạo chuyên sâu về pháp luật tố tụng dân sự. Chương trình đào tạo cần nhấn mạnh nguyên tắc đối xử công bằng với mọi đương sự. Cơ chế giám sát cần được tăng cường qua nhiều kênh khác nhau. Viện kiểm sát nhân dân phải giám sát chặt chẽ quá trình xét xử. Báo chí và nhân dân cũng cần được tạo điều kiện giám sát hoạt động tư pháp. Xử lý nghiêm minh các trường hợp vi phạm nguyên tắc bình đẳng. Biện pháp này giúp nâng cao trách nhiệm của thẩm phán trong thực thi công vụ.

IV. Kết luận và ứng dụng nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật trong tố tụng dân sự

Nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự Việt Nam có ý nghĩa to lớn. Nguyên tắc này là nền tảng bảo vệ quyền con người theo Hiến pháp. Thực tiễn áp dụng cho thấy nguyên tắc đã phát huy hiệu quả nhất định. Tuy nhiên vẫn còn những bất cập, hạn chế cần khắc phục. Việc hoàn thiện nguyên tắc đòi hỏi sự nỗ lực từ nhiều phía. Hệ thống pháp luật cần tiếp tục được sửa đổi, bổ sung cho phù hợp. Đội ngũ thẩm phán phải không ngừng nâng cao trình độ chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp. Cơ chế giám sát cần được tăng cường để ngăn chặn vi phạm. Ứng dụng nguyên tắc này trong thực tiễn giúp bảo đảm công bằng xã hội. Kết quả nghiên cứu từ luận án tiến sĩ cung cấp cơ sở khoa học cho quá trình hoàn thiện. Đây là đóng góp quan trọng cho sự phát triển pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam.

4.1. Đánh giá thực trạng áp dụng nguyên tắc bình đẳng tại tòa án

Thực trạng áp dụng nguyên tắc bình đẳng tại tòa án nhân dân có nhiều điểm đáng ghi nhận. Phần lớn thẩm phán tuân thủ nguyên tắc đối xử công bằng với đương sự. Các quyền tố tụng của đương sự được bảo đảm trong hầu hết vụ án. Tuy nhiên vẫn tồn tại một số trường hợp vi phạm nguyên tắc. Tình trạng đương sự thiếu hiểu biết pháp luật dẫn đến bất lợi trong tố tụng. Một số thẩm phán chưa thực sự tạo điều kiện bình đẳng cho các bên. Án phí và chi phí tố tụng đôi khi tạo rào cản cho người nghèo. Những hạn chế này cần được khắc phục trong thời gian tới.

4.2. Định hướng phát triển nguyên tắc bình đẳng trong tố tụng dân sự

Định hướng phát triển nguyên tắc bình đẳng cần bám sát mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền. Pháp luật tố tụng dân sự phải tiếp tục được hoàn thiện theo hướng hiện đại hóa. Cần tăng cường áp dụng công nghệ thông tin trong tố tụng để minh bạch hóa quá trình xét xử. Hỗ trợ pháp lý miễn phí cho đương sự thuộc diện chính sách cần được mở rộng. Đào tạo thẩm phán phải gắn liền với thực tiễn và chuẩn mực quốc tế. Hội nhập quốc tế đòi hỏi nguyên tắc bình đẳng phải đạt tiêu chuẩn chung. Việt Nam cần học hỏi kinh nghiệm từ các nước có nền tư pháp phát triển. Đây là quá trình lâu dài nhưng cần thiết cho sự tiến bộ của nền tư pháp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Chương 2: Những vấn đề lý luận về nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự Việt Nam Chương 3: Thực trạng nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự Việt Nam Chương 4: Quan điểm và giải pháp hoàn thiện nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự ở Việt Nam 9 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Những công trình nghiên cứu trên thế giới Bình đẳng là mục tiêu hướng tới của toàn nhân loại trên toàn thế giới. Do đó, trong lịch sử xã hội loài người có rất nhiều quan điểm bàn về bình đẳng của các học giả từ phương đông đến phương tây, từ cận đại đến hiện đại.

Các công trình khoa học pháp lý trên thế giới về vấn đề này với những cách tiếp cận khác nhau, mục đích nghiên cứu khác nhau và có những quan điểm khác nhau, kết quả nghiên cứu khác nhau tuỳ thuộc vào mục đích nghiên cứu, cách tiếp cận vấn đề. Các công trình nghiên cứu của các học giả trên thế giới chủ yếu được sắp xếp theo các nhóm sau: + Nhóm nghiên cứu cận đại thể hiện các quan điểm về bình đẳng và công bằng xã hội. Những quan điểm đó được các học giả tiếp cận trên nhiều phương diện khác nhau, dưới góc độ của nhiều ngành khoa học, như: triết học, khoa học xã hội, khoa học tự nhiên,…Đánh giá tổng quan cho thấy các học giả chủ yếu đưa ra các quan điểm về lý thuyết sự bình đẳng trong xã hội. Lý thuyết đó được các học giả đưa ra gắn liền với sự tồn tại và phát triển của nhân loại.

Lý thuyết về sự bình đẳng không chỉ thể hiện ở việc quy định về quyền con người mà nó còn được đảm bảo thực thi trong một trật tự xã hội nhất định, trên những nền tảng nhất định. Vấn đề bình đẳng giữa các chủ thể khi tham gia vào các quan hệ xã hội được các tác giả quan tâm nghiên cứu ở các cấp độ khác nhau, trong đó trước hết phải kể đến các công trình nghiên cứu của Platon (427-347 TCN), Arixtốt (384-322 TCN), J. Trong tác phẩm “Tinh thần pháp luật” của Montesquieu do Nxb Giáo dục và Khoa Luật 10 Trường Đại học và Khoa học xã hội Hà Nội xuất bản năm 1996 đã nêu ra những nét cơ bản về một xã hội công dân và Nhà nước pháp quyền nhằm hướng tới và đảm bảo công bằng xã hội. Tác phẩm này tuy đã được tác giả xuất bản năm 1748, nhưng đến nay nó vẫn có giá trị trong việc nghiên cứu về pháp luật nói chung và pháp luật về sự bình đẳng quyền và nghĩa vụ của đương sự trong pháp luật dân sự nói riêng.

Những tinh hoa từ kết quả nghiên cứu của các học giả vừa nêu, về sau này đã được C.Mác, Ăng-ghen và Lê-nin kế thừa, chọn lọc, xây dựng và phát triển thành các triết lý về quyền bình đẳng trong xã hội. Xuất phát từ tư tưởng của C.Mác, Ăng-ghen và Lê-nin, Đảng và Nhà nước ta trong quá trình xây dựng và phát triển đất nước đã coi đó là kim chỉ nam cho mục tiêu xây dựng và phát triển Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam. + Nhóm nghiên cứu về hệ thống tố tụng dân sự ở Anh. Tác giả Neil Andrews trong ấn phẩm: The Three Paths of Justice: Court Proceedings, Arbitration, and Mediation in England (Ius Gentium: Comparative Perspectives on Law and Justice, Vol.Ấn phẩm này trình bày một cách ngắn gọn hệ thống tố tụng dân sự của Anh trong các vụ kiện dân sự, bao gồm thủ tục tố tụng tòa án ở Anh và xứ Wales.

Đây là một nghiên cứu ban đầu và quan trọng của một hệ thống luật pháp với tư cách là nguồn gốc của hệ thống tố tụng Mỹ. Các kết luận và nghiên cứu được đưa ra một cách toàn diện và bao quát toàn bộ kỹ thuật giải quyết tranh chấp. Đây là cuốn sách đầu tiên về chủ đề này sẽ được xuất bản ở Mỹ. Cuốn sách cho phép luật sư Mỹ có được một cái nhìn tổng quan về các thiết chế giải quyết tranh dân sự ở Anh, bao gồm cả hòa giải và trọng tài.

Đồng thời, nó sẽ giúp cho 11 các sinh viên Mỹ, các luật sư, giảng viên, thẩm phán và các nhà lập pháp có thể tiếp cận được với hệ thống tư pháp của Anh. + Nhóm nghiên cứu về các nguyên tắc trong TTDS trong đó đề cập đến nguyên tắc bình đẳng của đương sự. Các tác giả trong các công trình nghiên cứu của mình đã đề cập tới các nguyên tắc cơ bản, chẳng hạn như bảo vệ các quyền bình đẳng, bảo đảm pháp lý và việc tuân thủ các thủ tục tạo thuận lợi cho việc áp dụng các học thuyết về tính hiệu lực và nguyên tắc không phân biệt đối xử những thủ tục mang tính quốc gia mà cản trở sự thực thi có hiệu quả các Điều 81 và 82 của EC (Cộng đồng Châu Âu).Các phân tích tập trung nghiên cứu các khía cạnh thủ tục liên quan đến bằng chứng, chi phí, tham vấn ý kiến chuyên gia, các biện pháp phạt, nghĩa vụ chứng minh, những hạn chế, và các hình thức bồi thường, cuối cùng đưa ra những đề xuất sửa đổi rõ ràng về quy tắc nhất định của thủ tục mang tính quốc gia hướng tớiviệc đảm bảo thực thi hiệu quả đầy đủ các nguyên tắc tố tụng. Trong các công trình nghiên cứu đó phải kể đến công trình khoa học của các tác giả: George Cumming (Author), Brad Spitz (Author), Ruth Janal (Author) trong cuốn Civil Procedure Used for Enforcement of EC Competition Law by the English, French and German Civil Courts (International Competition Law Series Set) [Hardcover] (Tố tụng dân sự được sử dụng cho thức thi luật Cạnh tranh tại Tòa án Dân sự của Anh, Pháp, Đức (Bộ luật cạnh tranh quốc tế).

+ Nhóm nghiên cứu về tố tụng dân sự - một quá trình giải quyết các vụ án dân sự gồm thủ tục tòa án, hòa giải và trọng tài. Tác giả Neil Andrews trong tác phẩm của mình chủ yếu tập trung nghiên cứu về thủ tục tố tụng (Andrews on Civil Processes-Volume 1: Court Proceedings and Principles [Hardcover] Nxb Intersentia (June 13, 2013). Ông cho rằng việc nghiên cứu về tố tụng dân sự được cung cấp bởi các lý do: a) nó cung cấp 12 nghiên cứu chi tiết của thủ tục tố tụng dân sự của Anh (tập 1), hòa giải và trọng tài (tập 2); b) nó xác định giải thích mối liên hệ giữa ba phương thức giải quyết tranh chấp; c) nó xác định các nguyên tắc cơ bản của thủ tục tố tụng tòa án và trọng tài; d) nó đánh giá những ưu điểm của hòa giải và phạm vi khuyến khích mọi người theo đuổi nó và e) nó sắp xếp tất cả các thủ tục giải quyết tranh chấp một cách hệ thống. Cuốn sách được xuất bản thành hai tập là tài liệu tham khảo cho các sinh viên luật, thẩm phán, hoạch định chính sách, hoặc luật gia khác.

Trong khi đề cập đến luật pháp Anh, các luật sư trên toàn thế giới đều quan tâm đến cuốn sách này. + Nhóm nghiên cứu về lợi ích và bình đẳng trong tất cả các luật và thủ tục tố tụng. Bài nghiên cứu: Bảo vệ các quyền dân sự: Một phê bình lịch sử của Raoul Berger; University of Hawaii at Manoa - William S. Richardson School of Law ;June1,1979 (New York University Law Review, Vol.

Việc nhấn mạnh về nghĩa vụ bảo vệ của nhà nước, chủ đề chính trong những tranh luận về Đạo Luật Dân Quyền năm 1866 có ý nghĩa khác nhau đối với các nhà lập pháp. Đối với nhiều người, nó có nghĩa là đảm bảo trên phạm vi liên quốc gia việc thực hiện các biện pháp khắc phục nếu các quốc gia không thực hiện - được thông qua hành động hoặc không hành động - để bảo đảm quyền bình đẳng được đề cập trong Đạo luật của các bị cáo vô tội. Berger có lẽ đúng trong việc nhấn mạnh nghĩa vụ bảo vệ này của các quốc gia trong trường hợp đầu tiên. Tuy nhiên, có lẽ ông đã nhầm lẫn khi giới hạn nó trong các quy định chống phân biệt đối xử của nhà nước.

Nhiều nhà lập pháp lo ngại về phân biệt chủng tộc trong khi áp dụng pháp luật và nhiều người mong muốn không phân biệt đối xử xảy ra nhân không hành động của nhà nước. Định nghĩa trong pháp luật dân sự về "lợi ích đầy đủ và bình đẳng trong tất cả các luật và thủ tục tố tụng", do đó, đây là định nghĩa mang tính chất mở. Nó được 13 gắn liền với thực tế thay đổi của quốc gia trong việc bảo vệ các quyền lợi cho công dân của mình. + Nhóm nghiên cứu về án lệ (Protecting the Rights of Linguistic Minorities: hallengesto Court Interpretation, 30 NEW ENG.

227 (1996) Protecting the Rightsof Linguistic Minorities: Challenges to Court Interpretation Charles M. Grabau *Llewellyn Joseph Gibbons*. “Bảo vệ các quyền của ngôn ngữ dân tộc thiểu số: Thách thức đối với giải thích Tòa án” (Charles M.Grabau *Llewellyn Joseph Gibbons*). Bất công là không thể nghi ngờ đang tồn tại tại đối với một vài cộng đồng thiểu số, đặc biệt qua sự thất bại của các thẩm phán do nguồn cung cấp thông dịch viên có đủ trình độ.Vấn đề chính ở đây là không có gì đáng tiếc hơn là một bị cáo vô tội bị cáo buộc mà lại không thể hiểu những gì đang đượccoi là bằng chứng chống lại họ.

Việc nghiên cứu án lệ cho thấy Thẩm phán xét xử có nhiệm vụ giám sát và tiến hành thủ tục tố tụng tư pháp để đảm bảo việc xét xử công bằng và vô tư để cuối cùng công lý có thể được thực thi. Toà án và bình luận học thuật nhận ra rằng việc giải thích không đầy đủ hoặc không đúng của tòa án tạo ra các vấn đề về luật pháp. Hơn nữa, các thông dịch viên tòa án là thành viên độc lập của tòa án trực tiếp dưới sự kiểm soát, giám sát thẩm phán xét xử. Do đó,thẩm phán xét xử có nghĩa vụ đảm bảo rằng các thông dịch viên thực hiện nhiệm vụ của mình một cách chính xác, công bằng, khách quan và đạo đức.

Một trong những nội dung được đề cập trong các án lệ thấy rằng các tòa án thường là người bảo vệ cuối cùng của nhu cầu quan trọng nhất của người nghèo. Như vậy người nghèo dựa vào tòa án để bảo vệ nhu cầu cơ bản của con người như: nơi trú ẩn, nuôi dưỡng, an toàn cá nhân, và quyền nuôi con cùng với quyền được đối xử công bằng và bình đẳng.