Chương 1 TỔNG QUAN VỀ THUẾ TÀI NGUYÊN VÀ PHÁP LUẬT THUẾ TÀI NGUYÊN 1. Khái quát về thuế tài nguyên 1. Khái niệm, đặc điểm về thuế tài nguyên Để có thể rút ra được khái niệm, đặc điểm của thuế tài nguyên thì trước hết cần phải hiểu được tài nguyên là gì, tài nguyên bị thu thuế là thuộc loại tài nguyên nào. Hiện nay, có rất nhiều định nghĩa về tài nguyên, nhưng tựu chung nhất, tài nguyên được khái quát như sau: Tài nguyên là tất cả các dạng vật chất, tri thức được sử dụng để tạo ra của cải vật chất, hoặc tạo ra giá trị sử dụng mới của con người.
Tài nguyên là đối tượng sản xuất của con người. Xã hội loài người càng phát triển, số loại hình tài nguyên và số lượng mỗi loại tài nguyên được con người khai thác ngày càng tăng. Tài nguyên có thể được phân loại dựa trên nhiều căn cứ. Theo quan hệ với con người: thì tài nguyên bao gồm tài nguyên thiên nhiên và tài nguyên xã hội.
Theo phương thức và khả năng tái tạo thì tài nguyên được phân thành tài nguyên tái tạo và tài nguyên không tái tạo. Theo bản chất tự nhiên thì tài nguyên gồm có: Tài nguyên nước, tài nguyên đất, tài nguyên rừng, tài nguyên biển, tài nguyên khoáng sản, tài nguyên năng lượng, tài nguyên khí hậu cảnh quan, di sản văn hoá kiến trúc, tri thức khoa học và thông tin. Tài nguyên bao gồm tài nguyên thiên nhiên và tài nguyên do con người sáng tạo ra dưới hình thức vật chất hoặc phi vật chất, như: cánh rừng trồng, hồ nhân tạo, các sản phẩm trí tuệ, bản phát minh, sáng chế, quy trình công nghệ, các giải pháp hữu ích… tất cả tạo nên điều kiện tổng thể về môi trường, phương tiện, công cụ thiết yếu phục vụ cho đời sống, sản xuất của xã hội. 5 Trong đó, tài nguyên thiên nhiên là tất cả các nguồn năng lượng, nhiên liệu, vật liệu tự nhiên có trên trái đất, trong không gian mà con người có thể khai thác, sử dụng phục vụ cuộc sống, sự phát triển của mình và xã hội.
Tài nguyên thiên nhiên được chia thành hai loại: tài nguyên tái tạo và tài nguyên không tái tạo. Tài nguyên tái tạo (nước ngọt, đất, sinh vật v.) là tài nguyên có thể tự duy trì hoặc tự bổ sung một cách liên tục khi được quản lý một cách hợp lý. Tuy nhiên, nếu sử dụng không hợp lý, tài nguyên tái tạo có thể bị suy thoái không thể tái tạo được. Ví dụ: tài nguyên nước có thể bị ô nhiễm, tài nguyên đất có thể bị mặn hoá, bạc màu, xói mòn v.
Tài nguyên không tái tạo: là loại tài nguyên tồn tại hữu hạn, sẽ mất đi hoặc biến đổi sau quá trình sử dụng. Ví dụ như tài nguyên khoáng sản của một mỏ có thể cạn kiệt sau khi khai thác. Tài nguyên gen di truyền có thể mất đi cùng với sự tiêu diệt của các loài sinh vật quý hiếm. Ở Việt Nam, nguồn tài nguyên thiên nhiên thuộc sở hữu toàn dân, do nhà nước thống nhất quản lý.
Nhà nước sử dụng thuế để điều tiết đối với hoạt động khai thác, sử dụng tài nguyên để tạo nguồn thu cho ngân sách nhà nước nhằm thực hiện các mục tiêu, định hướng cho việc khai thác, sử dụng hiệu quả các nguồn tài nguyên, đồng thời tạo lập nguồn tài chính phục vụ cho bảo tồn, phát triển các nguồn tài nguyên. Thuế tài nguyên được hiểu là loại thuế gián thu, thu vào hoạt động khai thác tài nguyên thuộc tài sản quốc gia của các tổ chức, cá nhân khai thác nhằm khuyến khích việc khai thác, sử dụng tài nguyên hợp lý, tiết kiệm, có hiệu quả, góp phần bảo vệ tài nguyên đất nước, bảo đảm cho ngân sách nhà nước có nguồn thu để bảo vệ, tái tạo, tìm kiếm, thăm dò tài nguyên. Hay, thuế tài nguyên là loại thuế gián thu, là số tiền mà tổ chức, cá nhân phải nộp cho nhà nước khi khai thác tài nguyên thiên nhiên (nếu tài nguyên này thuộc đối tượng chịu thuế). 6 Thuế tài nguyên là một loại thuế điều tiết thu nhập về hoạt động khai thác, sử dụng tài nguyên thiên nhiên của đất nước.
Đối tượng nộp thuế là các tổ chức, cá nhân thuộc mọi thành phần kinh tế, không phân biệt ngành nghề kinh doanh, hình thức khai thác, hoạt động thường xuyên hay không thường xuyên có khai thác, sử dụng tài nguyên từ trong lòng đất, trên mặt đất, trên mặt nước. Đối tượng tính thuế là giá trị tài nguyên khai thác được. Giá tính thuế là giá bán thực tế bình quân tại thời điểm tính thuế, có tính đến đặc điểm tiêu thụ tại thị trường Việt Nam và xuất khẩu. Theo đó, tổ chức, hộ kinh doanh, cá nhân khi khai thác tài nguyên thiên nhiên thì có nghĩa vụ đăng ký thuế, khai thuế, nộp thuế, quyết toán thuế theo quy định.Riêng với khai thác khoáng sản thì tổ chức, hộ kinh doanh khai thác có trách nhiệm thông báo với cơ quan thuế về phương pháp xác định giá tính thuế đối với từng loại tài nguyên khai thác, kèm theo hồ sơ khai thuế tài nguyên của tháng đầu tiên khai thác.
Hàng tháng phải thực hiện khai thuế đối với toàn bộ sản lượng tài nguyên khai thác trong tháng. Từ khái niệm trên, có thể rút ra một số đặc điểm của thuế tài nguyên, bao gồm: Thứ nhất, thuế tài nguyên là một khoản thu của ngân sách nhà nước đối với người khai thác tài nguyên thiên nhiên do nhà nước quản lý. Thứ hai, thuế tài nguyên thu trên sản lượng và giá trị thương phẩm của tài nguyên khai thác mà không phụ thuộc vào mục đích khai thác tài nguyên.Mọi tổ chức, cá nhân khai thác tài nguyên thiên nhiên đều phải nộp thuế, không phụ thuộc mục đích sử dụng tài nguyên là gì. Thứ ba, thuế tài nguyên được cấu thành trong giá bán tài nguyên mà người tiêu dùng tài nguyên hoặc sản phẩm được tạo ra từ tài nguyên thiên nhiên phải trả tiền thuế tài nguyên.Thuế tài nguyên là loại thuế gián thu.
Người tiêu dùng hàng hóa chịu thuế tài nguyên mới là người thực sự chịu thuế, còn đối tượng nộp thuế thì thường là không chịu thuế Thứ tư, thuế tài nguyên chỉ đánh vào các tài nguyên thiên nhiên gồm: Khoáng sản kim loại, khoáng sản không kim loại, dầu thô, khí thiên nhiên, sản 7 phẩm của rừng tự nhiên, hải sản tự nhiên (động vật và thực vật), nước thiên nhiên, yến sào thiên nhiên, tài nguyên thiên nhiên khác. Thứ năm, thuế suất tài nguyên khác nhau ở các tài nguyên thiên nhiên khác nhau. Tài nguyên thiên nhiên là một loại sản phẩm đặc biệt, không giống với các loại hàng hoá thông thường. Giá trị của mỗi loại tài nguyên thiên nhiên là hoàn toàn khác nhau.
Có những tài nguyên là vô giá, một khi khai thác sẽ không thể hoặc rất khó để tái tạo, phục hồi, do đó, thuế suất của các tài nguyên khác nhau cũng sẽ được quy định khác nhau. Vai trò của thuế tài nguyên - Thuế tài nguyên góp phần bảo vệ môi trường và tạo nguồn thu quan trọng cho ngân sách nhà nước. Thuế tài nguyên là công cụ quản lý hành chính hữu hiệu để nhà nước kiểm soát hoạt động khai thác, sử dụng tài nguyên, tăng thu ngân sách, định hướng sử dụng tài nguyên tiết kiệm, hiệu quả, bảo vệ nguồn tài nguyên và thân thiện với môi trường. Với mức thuế suất thuế tài nguyên từ 3-35% tuỳ theo từng nhóm không những đã góp phần bảo đảm nguồn thu ngân sách nhà nước và bình ổn thị trường, mà còn góp phần tăng cường quản lý tài nguyên; khuyến khích bảo vệ, khai thác, sử dụng hợp lý, tiết kiệm và hiệu quả nguồn tài nguyên.
Luật thuế tài nguyên ra đời đã nâng cao hiệu lực của chính sách thuế tài nguyên hiện hành; khuyến khích địa phương tăng cường công tác quản lý và thu thuế tài nguyên; hạn chế hoạt động khai thác tràn lan, khai thác không phép. Luật thuế tài nguyên là một trong những công cụ quan trọng trong việc quản lý tài nguyên. Cùng với quy định thuế tài nguyên (trừ dầu khí) để lại ngân sách địa phương 100%, việc quy định giao cho Ủy ban nhân dân (UBND) các tỉnh thành phố trực thuộc trung ương quy định giá tính thuế đối với một số tài nguyên đã tạo điều kiện để cơ quan quản lý địa phương tăng cường công tác quản lý đối với hoạt động khai thác tài nguyên, hạn chế khai thác không phép, gây lãng phí tài nguyên và ô nhiễm môi trường. - Góp phần ổn định sản xuất và chống lạm phát.
Tài nguyên thiên nhiên đóng vai trò trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, là một trong 8 những nguồn lực quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế đất nước. Sự phát triển của hoạt động khai thác, chế biện tài nguyên thiên nhiên, cung cấp nguyên liệu cho các ngành công nghiệp khác, giảm thiểu được tình trạng nhập khẩu nguồn nguyên liệu, góp phần ổn định sản xuất trong nước, tạo công ăn việc làm và tăng thu nhập cho người lao động, nâng cao đời sống cho người dân. Thuế tài nguyên là yếu tố cấu thành trong giá bán sản phẩm nên sự ổn định thuế tài nguyên sẽ góp phần ổn định giá và chống lạm phát. - Góp phần tăng cường quản lý nhà nước trong việc bảo vệ, sử dụng hiệu quả nguồn tài nguyên quốc gia: Thuế tài nguyên là một trong những công cụ tài khóa giúp Nhà nước quản lý hoạt động khai thác tài nguyên.
Với công cụ nay, sẽ là cơ sở pháp lý giúp Nhà nước điều chỉnh hoạt động khai thác tài nguyên nhằm đảm bảo việc khai thác, sử dụng nguồn tài nguyên có hiệu quả, tránh tình trạng lãng phí, đặc biệt là đối với những nguồn tài nguyên quan trọng, khó tái tạo, phục hồi. Mặt khác, các quy định pháp luật thuế tài nguyên còn góp phần điều tiết hoạt động khai thác tài nguyên thiên nhiên của các tổ chức, cá nhân nhằm bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên tránh trường hợp cạn kiệt hoặc khai thác quá mức. - Góp phần nâng cao nhận thức về vai trò của tài nguyên đối với sự phát triển kinh tế đất nước: Tài nguyên là nguồn lực đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế đất nước. Với sự phát triển của khoa học kĩ thuật ứng dụng vào khai thác tài nguyên, hiện nay, nguồn tài nguyên đang dần bị khai thác cạn kiệt, đặc biệt là những tài nguyên khan hiếm, khó tái tạo phục hồi có giá trị lớn.
Mà hoạt động quản lý việc khai thác tài nguyên lại chưa nghiêm, chưa đáp ứng được yêu cầu cần được bảo vệ của các nguồn tài nguyên.
