đặt vấn đề nghiên cứu trong hai mặt của xã hội. Một là, sự tác động của các vấn đề xã hội đến tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Hai là, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên cũng có những tác động ngược lại với các vấn đề của xã hội thông qua nhu cầu nội sinh. Tác giả Lương Văn Hy quan tâm đến các vấn đề kinh tế xã hội trong việc cúng giỗ ông bà, tổ tiên.
Trong bài viết “Giỗ tổ tiên và động thái kinh tế xã hội: Phân tích so sánh hai cộng đồng nông thôn Bắc bộ và Nam bộ” [84, tr. Tác giả đã dùng phương pháp so sánh và phỏng vấn thực hành giỗ tổ tiên tại hai địa bàn Hoài Thị (Bắc Bộ) và Khánh Hậu (Nam Bộ) để phân tích các yếu tố kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến giỗ tổ tiên như: Chia tài sản cho người chịu trách nhiệm tổ chức cúng giỗ, việc tổ chức qui mô cúng giỗ phụ thuộc vào yếu tố kinh tế - các mối quan hệ xã hội, việc tăng cường củng cố các mối quan hệ xã hội giữa các gia đình trong ngày giỗ. Đáng chú ý là việc anh em chia giỗ và nguyên nhân dẫn đến vấn đề này. Theo tác giả việc nghiên cứu văn hóa không thể tách ra khỏi các động thái kinh tế xã hội.
Vấn đề biến đổi của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong xã đương đại cũng được nhiều tác giả quan tâm qua những bài viết sau: Bằng phương pháp phân tích các giá trị truyền thống trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt kết hợp với điền dã phỏng vấn các hộ gia đình ở Hà Nội, tác giả Nguyễn Thị Minh Ngọc đã minh chứng những biến đổi của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong bài viết “Biến đổi của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong xã hội Việt Nam đương đại” [84, tr. Qua bài viết cho thấy sự chuyển hóa vai trò của người thờ cúng từ nam giới sang nữ giới ngày càng phổ biến, vai trò của người phụ nữ trong công việc tâm linh ngày càng được đề cao. Sự tác động của các yếu tố trong xã hội đương đại đã dẫn đến những biến đổi về hình thức và nội dung thờ cúng từ nhận thức đến thời gian và thức thực hành nghi lễ. Đây có thể xem là một cách nhìn nhận mới trong nghiên cứu tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên.
Cùng xu hướng nghiên cứu biến đổi, trong bài viết “Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên – truyền thống và biến đổi (Qua khảo sát một số xã ngoại thành Hà Nội)” [84, tr. Tác giả Trần Đức Ngôn đã dùng phương pháp nghiên cứu định lượng với 1500 phiếu phỏng vấn để tổng hợp nghiên cứu. Thông qua bài viết cho thấy: Đời sống kinh tế của các hộ dân ngoại thành Hà Nội đã được cải thiện tốt hơn, đồng thời nhu cầu đời sống tâm linh của họ cũng tăng lên và được biểu hiện qua việc trang hoàng bàn thờ tổ tiên, nâng cao giá trị lễ vật, qui mô tổ chức ngày giỗ lớn hơn. Tuy nhiên không gian thờ cúng đã bị thay đổi hoàn toàn so với không gian truyền thống, thời gian tổ chức cúng giỗ cũng bị 13 thay đổi do vấn đề việc làm và kinh tế.
Sự thay đổi này đã làm giảm đi vai trò giáo dục truyền thống gia đình đến thế hệ con cháu, đồng thời có nguy cơ thế hệ trẻ ngày càng xa rời ý nghĩa của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên truyền thống. Qua bài viết “Việc họ: tín ngưỡng thờ tổ tộc, tổ chức xã hội và biến đổi văn hóa” [84, tr. 42-54], tác giả Phan Phương Anh đã chỉ ra những biến đổi văn hóa – xã hội của làng xã đương đại. Ở cấp độ làng, thiết chế dòng tộc đã có nhiều hình thái và hoạt động mới nhằm thể hiện tầm quan trọng của tín ngưỡng thờ tổ tộc, xu hướng khoa trương danh thế bằng cách nâng cao giá trị vật chất trong việc thờ cúng, sưu tầm và bổ sung những giá trị cao quí cho gia phả, xu hướng ganh đua về mặt thanh thế của các cộng đồng nhỏ theo dòng họ trong cùng làng hay các cá nhân trong cùng một họ.
Giáo dục truyền thống văn hóa trong xã hội đương đại thông qua tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên cũng được nhiều tác giả quan tâm phân tích qua một số bài viết sau: Tác giả Nguyễn Văn Cương đã đề cập đến vấn đề giáo dục thờ cúng tổ tiên trong bài viết “Việc thờ cúng tổ tiên và vấn đề giáo dục gia đình” [84, tr. Qua những phân tích về hành vi thực hành thờ cúng tổ tiên, tác giả đã đi vào phân tích vai trò giáo dục cụ thể như: giáo dục chữ nhân, chữ hiếu, chữ lễ, chữ tâm. Từ đó khẳng định vai trò quan trọng của việc giáo dục truyền thống gia đình thông qua việc tổ chức thờ cúng tổ tiên. Nhóm tác giả Lê Hồng Lý – Đào Thế Đức, đã chỉ ra việc phát huy vai trò giáo dục trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt để xây dựng thành công hình tượng vua Hùng và giáo dục truyền thống thờ Vua tổ.
Trong bài viết “Từ tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên đến giỗ tổ Hùng Vương – sự củng cố cộng đồng trước nhu cầu tồn tại và phát triển quốc gia” [84, tr. 1048-1060], các tác giả đã so sánh giữa tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong gia đình người Việt với giỗ tổ Hùng Vương sau đó chỉ ra sự giống nhau về nội dung tổ chức và khác nhau về cấp độ tổ chức của hai hình thức thờ cúng tổ tiên. Thông qua bài viết, các tác giả chỉ ra sự thành công lớn nhất của các thế hệ đi trước là việc khéo léo vận dụng 14 giá trị truyền thống về nguồn cội trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên để xây dựng thành công biểu tượng chung cho dân tộc là vị Vua Tổ. Bàn về sự biến đổi của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong thời đại công nghiệp hóa hiện đại hóa, trong luận văn cao học Bàn thờ tổ tiên của người Việt ở ngoại thành Thành phố Hồ Chí Minh (Trường hợp huyện Bình Chánh) [22] tác giả Trần Thị Thanh Đào sau khi khái quát các đặc điểm chung và riêng của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trên địa bàn nghiên cứu so với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt nói chung đã chỉ ra vấn đề của xã hội đương đại đã tác động trực tiếp đến tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt trên địa bàn nghiên cứu.
Chẳng hạn như việc thay đổi kết cấu nhà ở làm thay đổi vị trí bàn thờ tổ tiên và làm giảm giá trị giáo dục cội nguồn trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, vấn đề việc làm của gia chủ làm thay đổi ngày giỗ của tổ tiên, vấn đề thời gian học tập của các thế hệ con cháu đã làm giảm đi đối tượng tham gia các nghi lễ,… Nhìn chung, tác giả công trình nhận định rằng sự biến đổi của các vấn đề xã hội đã có những tác động trực tiếp đến tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Kết quả nghiên cứu những vấn đề đương đại của tục thờ cúng tổ tiên ở người Việt tại các địa bàn nghiên cứu cụ thể sẽ làm cơ sở để luận án xem xét đến vấn đề đương đại của thờ cúng tổ tiên ở người Khmer ở tỉnh Trà Vinh. Các nghiên cứu về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên theo quốc gia, vùng miền, tộc người Từ góc độ các quốc gia trong khu vực châu Á, nghiên cứu về ảnh hưởng của các nghi lễ thờ tổ tiên đến xã hội ở Hàn Quốc, tác giả Roger L.Janeli có bài viết “Những ảnh hưởng xã hội của các nghi lễ thờ tổ tiên ở Hàn Quốc”[84, tr. Bài viết của tác giả chỉ ra rằng, các nghi lễ khác nhau về tổ tiên xuất phát từ những động cơ khác nhau và tạo thành những kết quả khác nhau.
Có những nghi lễ vừa tăng cường lại vừa chia rẽ tính đoàn kết trong dòng họ, những nghi lễ lại biểu hiện sự nuôi dưỡng tình cảm dân tộc một cách rất mạnh mẽ và sâu sắc. Bên cạnh đó, việc được quốc tế công nhận là “di sản” cũng là yếu tố tác động trực tiếp đến vấn đề nuôi dưỡng lòng tự hào dân tộc. Trong bài viết này, tác giả quan niệm tổ tiên không chỉ là những người có quan hệ huyết 15 thống mà còn là những vị thần của dân tộc như Dangun (Dangun là vị thần trong truyền thuyết hình thành người Hàn Quốc). Đồng thời nghi lễ cho các vị vua của triều đại Joeson cũng được xem là nghi lễ tổ tiên.
Nghiên cứu về tục thờ cúng tổ tiên ở Thái Lan, tác giả Trịnh Hiểu Vân có bài viết “Sự biến chuyển của xã hội, tục thờ cúng tổ tiên và công tác tái dựng bản sắc dân tộc của người Dai Lue – Qua nghiên cứu trường hợp tại một bản người Dai Lue ở miền bắc Thái Lan” [84, tr. Trong bài viết này, tác giả đã mô tả một cách chi tiết về tục thờ cúng tổ tiên truyền thống của người Dai Lue. Nét độc đáo nhất trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên họ là xem linh hồn của con người xuất hiện ngay từ lúc mới sinh ra và nó được quản lí bởi một thần linh của bản. Cho đến khi con người chết đi linh hồn được tổ chức cúng tế một vài lần và được khai báo với thần linh rằng linh hồn đó không còn là linh hồn của bản nên không được tồn tại trong bản.
Họ quan niệm linh hồn sẽ quay trở về với vùng đất tổ nơi mà họ đã từng sinh sống trước khi đến sinh sống tại vùng đất hiện tại (vùng đất tổ theo quan niệm của người Dai Lue là vùng Xishuangbana của Trung Quốc). Thông qua bài viết này tác giả cũng nhận định rằng; tập tục thờ cúng tổ tiên cũng như việc giáo dục các thế hệ thanh niên đã góp phần bảo tồn nhận thức của người Dai Lue về nguồn gốc cộng đồng của tổ tiên cũng như những giá trị văn hoá truyền thống đặc sắc của họ. Truyền thống tôn sùng và thờ cúng tổ tiên thể hiện sự tôn sùng người thủ lĩnh của thời khai sơn lập địa của tộc người. Vì vậy cho dù ngày nay đa số người Dai Lue tại địa bàn nghiên cứu đều chưa từng đến Xishuangbanna nhưng họ đều tin rằng tộc người và tổ tiên của hộ đều đến từ vùng đất Xishangbanna.
Kết quả của các bài viết đã cho thấy sự đa dạng trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở mỗi quốc gia không chỉ là số lượng mà còn là đối tượng thờ cúng cũng như các nghi thức và sự ảnh hưởng của các tôn giáo.