Luận án tiến sĩ: Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer ở tỉnh Trà Vinh

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là một phần không thể thiếu trong văn hóa của người Khmer Trà Vinh. 165 trang · Học Viện Khoa Học Xã Hội · 2023.

• Tác giả: Nguyễn Văn Lượm
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Yên
• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội
• Chuyên ngành: Văn Hóa Học
• Đề tài: Tín Ngưỡng Thờ Cúng Tổ Tiên Của Người Khmer Tại Trà Vinh
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Nghiên cứu tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên từ các góc nhìn
• 1.3. Các nghiên cứu về giao lưu và tiếp biến văn hóa trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên
• 1.4. Nghiên cứu tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer
• 1.5. Nhận xét chung
• 1.6. Giới thuyết một số khái niệm
• 1.7. Vấn đề hỗn dung văn hoá và sự vận dụng vào luận án
• 1.8. Bối cảnh địa bàn nghiên cứu
• 1.9. Khái quát về tỉnh Trà Vinh
• 1.10. Người Khmer ở Trà Vinh. Những nét văn hóa tiêu biểu của người Khmer ở Trà Vinh
• 1.11. Tín ngưỡng, tôn giáo và thực hành nghi lễ của người Khmer ở Trà Vinh
• 1.12. Thế giới quan của người Khmer thông qua tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên
• 1.13. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC TRƯNG TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TỔ TIÊN CỦA NGƯỜI KHMER Ở TRÀ VINH
• 2.1. Đối tượng thờ cúng và sự phối thờ
• 2.2. Đối tượng thờ cúng. Sự phối thờ
• 2.3. Bàn thờ tổ tiên và vật thờ
• 2.4. Người chịu trách nhiệm thờ cúng và thực hành nghi lễ
• 2.5. Người chịu trách nhiệm thờ cúng
• 2.6. Người thực hành nghi lễ cúng tổ tiên
• 2.7. Nghi lễ tang ma – dấu mốc chuyển đổi linh hồn người chết về với Phật và tổ tiên
• 2.8. Tang ma - một thực hành nghi lễ đời người quan trọng của người Khmer
• 2.9. Những thủ tục và lễ thức cơ bản trong tang ma
• 2.10. Thực hành nghi lễ thờ cúng tổ tiên
• 2.11. Thực hành nghi lễ thờ cúng hằng ngày
• 2.12. Lễ Chôl Chnăm Thmây (lễ vào năm mới hay lễ chịu tuổi)
• 2.13. Lễ cúng tổ tiên thường niên (Sel Đôlta)
• 2.14. Lễ cầu siêu và đại cầu siêu
• 2.15. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: BIẾN ĐỔI TRONG TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TỔ TIÊN CỦA NGƯỜI KHMER Ở TRÀ VINH HIỆN NAY
• 3.1. Biến đổi về hình thức và nội dung
• 3.2. Sự tác động của thay đổi kinh tế đối với việc thờ cúng tổ tiên
• 3.3. Sự biến đổi của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên do tác động của hôn nhân đa tộc người
• 3.4. Biến đổi qua giao lưu văn hóa với các tộc người cộng cư
• 3.5. Biến đổi trong nhận thức của thế hệ trẻ về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên
• 3.6. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TỔ TIÊN CỦA NGƯỜI KHMER Ở TRÀ VINH: MỐI LIÊN HỆ VỚI PHẬT GIÁO NAM TÔNG, CỘNG ĐỒNG VÀ CÁC TỘC NGƯỜI CỘNG CƯ
• 4.1. Ảnh hưởng của tư tưởng Phật giáo đến nhân sinh quan của người Khmer
• 4.2. Mối quan hệ tương hỗ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian trong thực hành tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer
• 4.3. Thờ cúng tổ tiên trong mối liên hệ với cộng đồng
• 4.4. Thờ cúng tổ tiên với vấn đề cộng cư và nhu cầu thể hiện văn hóa tộc người
• 4.5. Tiểu kết chương 4
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tín Ngưỡng Thờ Cúng Tổ Tiên Người Khmer

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là một phần không thể thiếu trong văn hóa của người Khmer Trà Vinh. Đây không chỉ là phong tục tập quán Khmer Trà Vinh mà còn là sợi dây kết nối giữa các thế hệ, thể hiện lòng biết ơn và sự kính trọng đối với những người đã khuất. Tín ngưỡng người Khmer này chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Phật giáo Theravada, tạo nên những nét độc đáo riêng so với các dân tộc khác. Việc tìm hiểu về văn hóa tâm linh Khmer này không chỉ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về người Khmer Trà Vinh, mà còn góp phần vào việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc. Tín ngưỡng này thể hiện qua các nghi lễ, lễ hội Khmer Trà Vinh, và cách bài trí nhà mồ Khmer. Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên không chỉ là tín ngưỡng dân gian Khmer Trà Vinh, mà còn là một phần quan trọng của văn hóa Khmer Trà Vinh nói chung.

1.1. Nguồn gốc và ý nghĩa tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

Tục thờ cúng tổ tiên bắt nguồn từ quan niệm về sự tồn tại của linh hồn sau khi chết. Người Khmer tin rằng tổ tiên vẫn luôn dõi theo và phù hộ cho con cháu. Do đó, việc thờ cúng nhằm bày tỏ lòng thành kính, cầu mong sự bình an, may mắn và thành công trong cuộc sống. Nghiên cứu cho thấy tục lệ này đã có từ lâu đời và được truyền lại qua nhiều thế hệ, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tâm linh của người Khmer.

1.2. Vai trò tín ngưỡng trong đời sống kinh tế xã hội người Khmer

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì trật tự xã hội và củng cố mối quan hệ gia đình, dòng tộc. Nó còn là động lực thúc đẩy con người hướng thiện, sống có trách nhiệm với bản thân, gia đình và cộng đồng. Ngoài ra, các nghi lễ cúng bái cũng là dịp để mọi người sum họp, chia sẻ và tăng cường sự gắn kết. Điều này góp phần vào sự phát triển bền vững của cộng đồng người Khmer Trà Vinh.

II. Vấn Đề Thách Thức Trong Tín Ngưỡng Khmer Hiện Nay

Mặc dù tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên Khmer vẫn được duy trì và phát huy, nhưng đang phải đối mặt với nhiều thách thức trong bối cảnh xã hội hiện đại. Sự du nhập của văn hóa ngoại lai, sự thay đổi trong lối sống và nhận thức của thế hệ trẻ, cùng với những áp lực kinh tế, xã hội đã tác động không nhỏ đến tín ngưỡng thờ cúng truyền thống. Một trong những thách thức lớn nhất là sự mai một của các nghi lễ, phong tục cổ truyền do thiếu người kế thừa và bảo tồn. Bên cạnh đó, việc thương mại hóa các hoạt động văn hóa tâm linh Khmer cũng gây ra những biến tướng tiêu cực, làm mất đi giá trị thiêng liêng của tín ngưỡng. Tín ngưỡng và đời sống kinh tế xã hội người Khmer có sự tương tác lẫn nhau. Thay đổi kinh tế có thể ảnh hưởng đến cách thức thờ cúng.

2.1. Ảnh hưởng của đô thị hóa đến tín ngưỡng dân gian Khmer

Đô thị hóa và sự phát triển kinh tế đã tạo ra những thay đổi lớn trong đời sống của người Khmer Trà Vinh. Nhiều người trẻ di cư đến các thành phố lớn để học tập và làm việc, khiến cho việc tham gia vào các hoạt động tín ngưỡng truyền thống trở nên khó khăn hơn. Sự tiếp xúc với các nền văn hóa khác cũng có thể làm thay đổi nhận thức và thái độ của họ đối với tín ngưỡng truyền thống. Đô thị hóa có thể dẫn đến sự suy giảm trong việc thực hành các nghi lễ thờ cúng tổ tiên.

2.2. Giữ gìn bản sắc tín ngưỡng trong bối cảnh giao lưu văn hóa

Trong bối cảnh hội nhập và giao lưu văn hóa ngày càng sâu rộng, việc giữ gìn bản sắc văn hóa nói chung và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên nói riêng là một nhiệm vụ quan trọng. Cần có những giải pháp đồng bộ để nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của văn hóa truyền thống, đồng thời khuyến khích sự tham gia của thế hệ trẻ vào các hoạt động bảo tồn và phát huy. Sự khác biệt tín ngưỡng Khmer so với các dân tộc khác cần được tôn trọng và bảo tồn.

III. Cách Thức Thờ Cúng Tổ Tiên Của Người Khmer Trà Vinh

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer Trà Vinh thể hiện qua nhiều hình thức khác nhau, từ việc lập bàn thờ gia tiên, cúng giỗ hàng năm đến việc tham gia vào các lễ hội truyền thống. Bàn thờ thường được đặt ở vị trí trang trọng trong nhà và được trang trí bằng hoa quả, đồ cúng và hình ảnh của tổ tiên. Các nghi lễ cúng bái thường được thực hiện bởi người lớn tuổi trong gia đình hoặc các vị Achar. Nghi thức cúng ông bà người Khmer diễn ra trang trọng. Việc cúng dường là một phần không thể thiếu trong các nghi lễ.

3.1. Bàn thờ tổ tiên người Khmer Vị trí và cách bài trí

Bàn thờ tổ tiên thường được đặt ở vị trí cao ráo, trang trọng trong nhà, thường là ở phòng khách hoặc phòng thờ riêng. Cách bài trí bàn thờ có thể khác nhau tùy theo điều kiện kinh tế và phong tục của từng gia đình, nhưng đều phải đảm bảo sự sạch sẽ, ngăn nắp và thể hiện lòng thành kính. Miếu thờ Khmer cũng là một không gian linh thiêng. Cách bài trí bàn thờ thể hiện sự tôn kính đối với tổ tiên.

3.2. Nghi lễ cúng giỗ và các dịp lễ quan trọng trong năm

Các nghi lễ cúng giỗ thường được tổ chức vào những ngày giỗ của tổ tiên hoặc vào các dịp lễ quan trọng trong năm như Lễ Chôl Chnăm Thmây (lễ vào năm mới hay lễ chịu tuổi), Lễ cúng tổ tiên thường niên (Sel Đôlta). Trong các nghi lễ này, gia đình thường chuẩn bị mâm cỗ thịnh soạn và mời các vị sư sãi đến tụng kinh cầu siêu cho tổ tiên. Đây là dịp để con cháu sum họp, tưởng nhớ và tri ân công đức của những người đã khuất.

IV. Nghi Lễ Tang Ma Ảnh Hưởng Đến Tín Ngưỡng Khmer Ra Sao

Nghi lễ tang ma đóng vai trò quan trọng trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer Trà Vinh. Nó không chỉ là sự kiện tiễn đưa người chết về nơi an nghỉ cuối cùng mà còn là quá trình chuyển đổi linh hồn người chết về với Phật và tổ tiên. Các nghi thức tang ma được thực hiện một cách cẩn thận và chu đáo, thể hiện lòng tiếc thương và sự tôn trọng đối với người đã khuất. Nghi lễ tang ma không chỉ là tục lệ thờ cúng, mà còn là dịp để cộng đồng thể hiện sự đoàn kết và tương trợ.

4.1. Các giai đoạn chính trong nghi lễ tang ma của người Khmer

Nghi lễ tang ma của người Khmer thường trải qua nhiều giai đoạn, từ việc chuẩn bị thi hài, tổ chức lễ nhập quan, phát tang, đến việc di quan, an táng và cúng tuần. Mỗi giai đoạn đều có những nghi thức và thủ tục riêng, được thực hiện theo đúng quy định của Phật giáo và phong tục tập quán truyền thống. Nghi lễ thờ cúng tổ tiên sau tang ma rất quan trọng.

4.2. Ý nghĩa của việc cầu siêu và tiễn đưa linh hồn người chết

Việc cầu siêu và tiễn đưa linh hồn người chết là một phần quan trọng của nghi lễ tang ma. Mục đích của việc này là giúp linh hồn người chết được siêu thoát, sớm tái sinh vào một kiếp sống tốt đẹp hơn. Các vị sư sãi thường tụng kinh và thực hiện các nghi lễ cầu siêu để hướng dẫn linh hồn người chết trên con đường về với Phật.

V. Ảnh Hưởng Phật Giáo Theravada Đến Tín Ngưỡng Khmer

Phật giáo Theravada có ảnh hưởng sâu sắc đến tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer Trà Vinh. Nhiều nghi lễ cúng bái được thực hiện dưới sự hướng dẫn của các vị sư sãi và mang đậm màu sắc của Phật giáo. Phật giáo không chỉ cung cấp một hệ thống lý luận để giải thích về sự tồn tại của linh hồn và thế giới bên kia mà còn đưa ra những lời khuyên về cách sống thiện, tích đức để tạo phước cho bản thân và gia đình. Ảnh hưởng của Phật giáo Theravada đến tín ngưỡng Khmer rất rõ ràng. Tôn giáo Khmer gắn liền với Phật giáo.

5.1. Mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian trong thờ cúng

Phật giáo và tín ngưỡng dân gian không hề đối lập mà hòa quyện vào nhau trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer. Phật giáo cung cấp một nền tảng đạo đức và tâm linh, trong khi tín ngưỡng dân gian mang đến những phong tục, tập quán truyền thống. Sự kết hợp này tạo nên một hệ thống tín ngưỡng phong phú và đa dạng, đáp ứng nhu cầu tâm linh của cộng đồng.

5.2. Vai trò của chùa chiền và sư sãi trong các nghi lễ thờ cúng

Chùa chiền và sư sãi đóng vai trò trung tâm trong các nghi lễ thờ cúng tổ tiên của người Khmer. Chùa là nơi diễn ra các hoạt động tụng kinh, cầu siêu và cúng dường. Các vị sư sãi là người hướng dẫn và thực hiện các nghi lễ, đồng thời truyền bá giáo lý Phật giáo đến với cộng đồng. Ngôi chùa không chỉ là một không gian tôn giáo mà còn là trung tâm văn hóa của người Khmer.

VI. Giải Pháp Bảo Tồn Tín Ngưỡng Thờ Cúng Tổ Tiên Khmer

Để bảo tồn và phát huy giá trị của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer Trà Vinh trong bối cảnh hiện đại, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Việc nâng cao nhận thức của cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ, về giá trị của văn hóa truyền thống là một yếu tố then chốt. Bên cạnh đó, cần có sự hỗ trợ từ phía nhà nước và các tổ chức xã hội trong việc bảo tồn các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể liên quan đến tín ngưỡng thờ cúng. Tín ngưỡng và đời sống kinh tế xã hội người Khmer cần được cân bằng. Cần có các chính sách hỗ trợ để bảo tồn phong tục Khmer.

6.1. Tăng cường giáo dục về văn hóa Khmer cho thế hệ trẻ

Việc đưa các nội dung về văn hóa Khmer, bao gồm cả tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, vào chương trình giáo dục là một giải pháp quan trọng để nâng cao nhận thức và tình yêu của thế hệ trẻ đối với văn hóa của dân tộc mình. Các hoạt động ngoại khóa, các câu lạc bộ văn hóa cũng là những kênh hữu ích để giới thiệu và truyền bá văn hóa Khmer đến với giới trẻ.

6.2. Hỗ trợ bảo tồn các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể

Cần có sự đầu tư và hỗ trợ từ phía nhà nước và các tổ chức xã hội trong việc bảo tồn các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể liên quan đến tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer, chẳng hạn như các ngôi chùa cổ, các lễ hội truyền thống, các nghi thức cúng bái và các làn điệu dân ca. Việc phục dựng và bảo tồn các di tích lịch sử, văn hóa cũng góp phần vào việc duy trì và phát huy giá trị của tín ngưỡng truyền thống.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer ở tỉnh Trà Vinh là luận án tiến sĩ chuyên ngành Văn hóa học (mã số: 9 22 90 40), được nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Lượm thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Thị Yên, bảo vệ năm 2023 tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam.

• Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu: Thờ cúng tổ tiên là một hiện tượng mang tính tất yếu xã hội trong đời sống của 54 dân tộc tại Việt Nam. Tại tỉnh Trà Vinh – địa bàn cư trú lâu đời và có số lượng đồng bào Khmer đông thứ hai ở khu vực Nam Bộ – văn hóa dân gian gắn liền chặt chẽ với Phật giáo Nam tông và các hình thức tín ngưỡng. Tuy nhiên, dưới tác động của quá trình phát triển kinh tế - xã hội và giao lưu tiếp biến với các tộc người cộng cư, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer đang có những chuyển biến mạnh mẽ. Nhiều công trình trước đây chỉ xem xét việc thờ cúng tổ tiên của người Khmer như một lễ hội dân gian đơn thuần (điển hình là lễ Sel Đôlta) hoặc chỉ so sánh cục bộ với người Kinh, mà chưa hệ thống hóa toàn diện cũng như chưa làm rõ bản chất hỗn dung văn hóa giữa Phật giáo Nam tông với tín ngưỡng bản địa và các yếu tố ngoại sinh. Do đó, luận án được thực hiện để khỏa lấp khoảng trống khoa học này.
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu:
  • Mục đích nghiên cứu: Nghiên cứu một cách hệ thống về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer để thông qua đó thấy được sự hỗn dung các giá trị văn hóa trong đời sống của người Khmer ở tỉnh Trà Vinh.
  • Nhiệm vụ nghiên cứu: Luận án xác định 3 nhiệm vụ cụ thể:
    1. Tìm hiểu bối cảnh văn hóa xã hội và tín ngưỡng tôn giáo của người Khmer tại địa bàn nghiên cứu;
    2. Khảo sát những biểu hiện của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer từ quan niệm thờ cúng đến thực hành nghi lễ;
    3. Xem xét biểu hiện của các hoạt động thường nhật cũng như những nguyên tắc ứng xử của người Khmer trong mối liên hệ với tín ngưỡng dân gian và Phật giáo Nam tông.
• Câu hỏi nghiên cứu: Luận án tập trung giải quyết câu hỏi nghiên cứu trung tâm: “Sự hỗn dung trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer ở Trà Vinh được biểu hiện như thế nào?”
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
  • Đối tượng nghiên cứu: Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer ở Trà Vinh, bao gồm các khía cạnh: quan niệm thờ cúng, đối tượng thờ, biểu tượng thờ, điện thờ và thực hành nghi lễ.
  • Phạm vi vấn đề: Tập trung vào quá trình giao lưu tiếp biến và biểu hiện hỗn dung văn hóa ở hai phương diện: biểu hiện của Phật giáo Nam tông trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và ảnh hưởng từ văn hóa dân gian cũng như văn hóa của các tộc người cộng cư (Kinh, Hoa, Chăm).
  • Phạm vi không gian: Tỉnh Trà Vinh, trong đó lựa chọn khảo sát mẫu tại 3 địa bàn tiêu biểu đại diện cho các mức độ giao lưu văn hóa và lưu giữ truyền thống: Thành phố Trà Vinh (khu vực đô thị, giao lưu tiếp biến mạnh), huyện Châu Thành (khu vực chuyển tiếp) và huyện Trà Cú (nơi tập trung đông người Khmer nhất, bảo lưu nhiều nét văn hóa truyền thống).
  • Phạm vi thời gian: Khảo sát thực trạng tín ngưỡng trong giai đoạn đương đại; tư liệu điền dã thực địa được thu thập qua các năm 2017, 2018 và 2019.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả luận án đã tiến hành hệ thống hóa và phân tích tình hình nghiên cứu liên quan theo các nhóm nội dung chính:

• Nghiên cứu về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt: Các công trình tiếp cận từ góc độ phong tục (Toan Ánh với Phong tục Việt Nam, Phong tục thờ cúng trong gia đình Việt Nam), góc độ lịch sử (Võ Phương Lan với Thờ cúng tổ tiên người Việt), góc độ tâm linh và tín ngưỡng thờ hồn người chết (Huỳnh Ngọc Trảng – Nguyễn Đại Phúc với Đặc khảo về tín ngưỡng thờ gia thần), nghi lễ vòng đời người và dòng tộc (Bùi Xuân Mỹ, Vũ Mai Thùy, Phan Hồng Ngọc), tổng hợp văn hóa tín ngưỡng (Phạm Quỳnh Phương trong công trình do Ngô Đức Thịnh chủ biên), và các cẩm nang nghi lễ, văn khấn (Trương Thìn, Hồ Đức Thọ, Mai Thanh Hải, Diệu Thanh – Trọng Đức, Minh Nghiêm, Phạm Côn Sơn, Hà Hoài Dung).
• Nghiên cứu tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong xã hội đương đại: Các bài viết trong Kỷ yếu Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong xã hội đương đại đã phân tích những khía cạnh biến đổi và chức năng xã hội: tiếp cận chuẩn mực đạo đức (Jo Caust), động thái kinh tế - xã hội và việc phân chia cúng giỗ (Lương Văn Hy), sự biến đổi vai trò giới và phương thức thực hành (Nguyễn Thị Minh Ngọc, Trần Đức Ngôn), biến đổi thiết chế dòng họ (Phan Phương Anh), chức năng giáo dục gia đình và biểu tượng quốc gia (Nguyễn Văn Cương, Lê Hồng Lý – Đào Thế Đức), cùng nghiên cứu về bàn thờ tổ tiên vùng ngoại thành công nghiệp hóa của Trần Thị Thanh Đào.
• Nghiên cứu theo quốc gia, vùng miền và các tộc người thiểu số: Các nghiên cứu quốc tế về Hàn Quốc (Roger L. Janelli), Thái Lan (Trịnh Hiểu Vân), Trung Quốc (Chu Á – Trương Chấn Vĩ), Indonesia (Gaura Mancacaritadipura), Lào (Nguyễn Duy Thiệu), so sánh Việt Nam - Nhật Bản - Hàn Quốc (Vũ Hoa Ngọc). Các nghiên cứu về tộc người thiểu số tại Việt Nam gồm nghiên cứu vùng Tây Bắc (Trần Văn Bính chủ biên; Nguyễn Ngọc Thanh về người Mường; Đinh Văn Ân về người Thái, Mường, Mông; Ngô Hữu Thảo về người Mông; Nguyễn Thị Yên và Vàng Thị Ngoạn về Then giải hạn của người Thái Trắng; Nguyễn Thị Mai Hương về người Mường ở Hòa Bình); vùng Đông Bắc (Nguyễn Thị Yên về tín ngưỡng thờ tổ của người Tày, Nùng); vùng Tây Nguyên (Trần Đình Thêm về lễ bỏ mả và nhà mồ).
• Nghiên cứu về giao lưu tiếp biến văn hóa và tôn giáo trong thờ cúng tổ tiên: Các công trình nghiên cứu sự dung hợp giữa thờ cúng tổ tiên với Phật giáo (Phan Nhật Trinh), với Công giáo (Trần Văn Nhàn), sự tiếp biến Nho – Phật – Đạo và văn hóa Khmer trong phong tục người Việt Nam Bộ (Lương Văn Sáu, Lê Thị Son, Huỳnh Thăng, Huỳnh Ngọc Trảng).
• Nghiên cứu trực tiếp về người Khmer: Các công trình của Trường Lưu (chủ biên), Đặng Vũ Thị Thảo, Thạch Voi (Văn hóa người Khmer vùng Đồng bằng sông Cửu Long), Viện Văn hóa (Tìm hiểu vốn văn hóa dân tộc Khmer Nam Bộ), Trần Văn Bổn (Một số lễ tục dân gian người Khmer ở Đồng bằng sông Cửu Long), Võ Thanh Bằng (Tín ngưỡng dân gian ở Thành phố Hồ Chí Minh), Phạm Thị Phương Hạnh (Văn hóa Khmer Nam bộ nét đẹp trong bản sắc văn hóa Việt Nam), và Phạm Trường Giang (So sánh tục thờ cúng tổ tiên giữa người Việt với người Khmer ở huyện Trà Ôn, tỉnh Vĩnh Long).

Khoảng trống nghiên cứu được luận án lựa chọn giải quyết: Phần lớn các công trình đi trước chỉ khảo sát lễ Đôlta như một lễ hội thông thường hoặc so sánh phong tục giữa hai dân tộc Kinh – Khmer. Vấn đề hệ thống hóa toàn diện các thành tố của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở người Khmer, sự tích hợp của Phật giáo Nam tông vào tín ngưỡng dân gian và sự hỗn dung các giá trị văn hóa tộc người tại một địa bàn cụ thể như tỉnh Trà Vinh vẫn chưa được làm sáng tỏ một cách chuyên sâu. Luận án lựa chọn giải quyết trực tiếp khoảng trống này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung khái niệm

• Khái niệm tín ngưỡng và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên: Tác giả phân tích các quan niệm về mối quan hệ giữa tín ngưỡng và tôn giáo (quan niệm đồng nhất, quan niệm phân biệt cấp độ của Đào Duy Anh, Nguyễn Duy Hinh, và quan niệm trung dung của Nguyễn Hữu Thông, Vũ Ngọc Khánh, Phạm Minh Thảo, Phạm Trường Khang, Hoàng Lê Minh). Luận án xác định: Tín ngưỡng là niềm tin của quần chúng nhân dân vào hiện tượng siêu nhiên chi phối đời sống con người, được cộng đồng quy ước thành niềm tin, tôn thờ và thực hành nghi lễ. Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là niềm tin vào sự tồn tại của linh hồn người đã khuất và các hành vi ứng xử, phụng thờ của người sống nhằm bày tỏ đạo lý nhớ ơn, thực hiện trách nhiệm luân chuyển giữa các thế hệ theo chuẩn mực tộc người.
• Lý thuyết giao lưu, tiếp biến và hỗn dung văn hóa: Luận án vận dụng quan điểm của Ngô Đức Thịnh, Chu Xuân Diên và Trần Quốc Vượng về quy luật giao lưu, tiếp biến văn hóa. Thuật ngữ "hỗn dung văn hóa" được luận án định nghĩa là trạng thái mà trong biểu hiện của một hiện tượng văn hóa đồng thời xuất hiện các yếu tố văn hóa của tộc người chủ thể kết hợp với các yếu tố tôn giáo và văn hóa đặc trưng của các dân tộc cộng cư. Khung phân tích này dùng để lý giải sự cộng gộp giữa tín ngưỡng dân gian bản địa của người Khmer, giáo lý Phật giáo Nam tông và các yếu tố văn hóa Kinh, Hoa tại Trà Vinh.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp phương pháp nghiên cứu chuyên ngành văn hóa dân gian và liên ngành khoa học xã hội (Dân tộc học, Xã hội học, Tôn giáo học), trong đó nghiên cứu định tính giữ vai trò chủ đạo:

• Phương pháp điền dã dân tộc học: Thực hiện tại 3 đợt khảo sát (năm 2017, 2018, 2019) qua các kỹ thuật:
  • Quan sát tham dự và mô tả: Trực tiếp tham dự, ghi hình, chụp ảnh các nghi lễ thờ cúng gia đình, tang ma, lễ Chôl Chnăm Thmây và lễ Sel Đôlta tại gia đình và chùa Khmer.
  • Phỏng vấn sâu và hồi cố: Thu thập thông tin từ 4 nhóm đối tượng: (1) Các vị sư sãi tại chùa; (2) Các vị Achar (người hướng dẫn nghi lễ); (3) Các hộ gia đình (từ 1–2 thế hệ và 3–4 thế hệ); (4) Cán bộ quản lý văn hóa - xã hội cấp huyện, xã.
• Phương pháp xử lý văn bản, thông tin: Phân loại, kiểm chứng và đối chiếu tư liệu thành văn với kết quả điền dã thực địa.
• Các phương pháp bổ trợ: Phương pháp lịch sử, phương pháp thống kê mô tả, phân tích - tổng hợp, so sánh, quy nạp và diễn giải logic.

Nguồn tư liệu và địa bàn nghiên cứu

Địa bàn khảo sát	Đặc điểm kinh tế - xã hội	Tỷ lệ cư dân Khmer	Vai trò trong mẫu nghiên cứu
Thành phố Trà Vinh	Trung tâm kinh tế - chính trị - văn hóa của tỉnh; mật độ 1.655 người/km² (dân số 112.584 người năm 2019).	Cư trú đan xen mật thiết với người Kinh, người Hoa.	Đại diện cho địa bàn đô thị, phản ánh quá trình giao lưu tiếp biến văn hóa diễn ra mạnh mẽ nhất.
Huyện Châu Thành	Địa bàn tiếp giáp trung tâm tỉnh lỵ; diện tích 348 km², mật độ 414 người/km² (dân số 144.040 người năm 2019).	46.942 người Khmer (chiếm 33,6% dân số huyện).	Địa bàn chuyển tiếp (vùng đệm), phản ánh quá trình biến đổi và giao thoa văn hóa vùng ven.
Huyện Trà Cú	Huyện nông nghiệp truyền thống, có mật độ người Khmer đông nhất tỉnh.	Chiếm tỷ lệ cao nhất toàn tỉnh, cư trú tập trung trong các phum, sróc.	Địa bàn lưu giữ nhiều yếu tố văn hóa nguyên sơ, đại diện cho các giá trị truyền thống cốt lõi.

Nguồn dữ liệu còn tích hợp các văn bản quản lý nhà nước như Báo cáo tổng kết chính sách dân tộc giai đoạn 2016–2020 của UBND tỉnh Trà Vinh (triển khai Chương trình 30a, Chương trình 135 theo Quyết định 1722/QĐ-TTg với kinh phí 216 tỷ đồng), cùng các số liệu thống kê nhân khẩu qua các mốc lịch sử (1928, 1937, 1965, 1999, 2020).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và địa bàn nghiên cứu

Chương này tập trung tổng thuật các nhóm công trình nghiên cứu trong và ngoài nước; xác lập hệ thống khái niệm công cụ (tín ngưỡng, tôn giáo, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, giao lưu tiếp biến và hỗn dung văn hóa); đồng thời phác thảo bức tranh tổng thể về địa bàn tỉnh Trà Vinh. Các phát hiện và dữ kiện chính bao gồm:

• Khái quát điều kiện tự nhiên, địa hình đặc trưng với các "giồng", "gò" đất cát cao ráo – nơi người Khmer lập phum, sróc và xây dựng chùa chiền.
• Lịch sử cư trú của người Khmer tại vùng đất Préah Tropéang (Ao Phật), chiếm gần một phần ba dân số tỉnh Trà Vinh (dân số toàn tỉnh khoảng 1,94 triệu người năm 2020), sống cộng cư cùng người Kinh, Hoa và Chăm.
• Đặc trưng văn hóa phi vật thể của người Khmer Trà Vinh: chữ viết Satra khắc trên lá cây Buông; hai hệ thống nhạc cụ chủ lực gồm dàn nhạc ngũ âm (chế tác từ 5 chất liệu: gỗ, đồng, sắt, da, hơi) và dàn nhạc dây; nghệ thuật sân khấu cổ truyền gồm vũ kịch múa RôBăm và kịch hát YuKê; kiến trúc Phật giáo Nam tông với chánh điện nhiều tầng mái và hệ thống tháp cốt (Pru muk buôl - tượng đầu thần bốn mặt) trong khuôn viên chùa.
• Thế giới quan của người Khmer chịu sự chi phối sâu sắc của Phật giáo Nam tông: lấy giáo lý nghiệp báo, luân hồi làm hệ quy chiếu nhân sinh, tin rằng Đức Phật Thích Ca Mâu Ni ghi nhận mọi việc thiện ác và ngôi chùa là trung tâm nương tựa tâm linh của linh hồn tổ tiên.

Chương 2: Đặc trưng tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer ở Trà Vinh

Chương 2 mô tả chi tiết hệ thống biểu hiện của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên từ quan niệm, không gian thờ cúng đến các nghi lễ thực hành cụ thể:

• Đối tượng thờ cúng và sự phối thờ: Người Khmer thờ phụng ông bà, cha mẹ đã khuất cùng các thế hệ tiền nhân theo huyết thống. Điểm đặc thù là sự phối thờ trực tiếp giữa biểu tượng Đức Phật và tro cốt/di ảnh tổ tiên.
• Bàn thờ và vật thờ: Bàn thờ tổ tiên trong gia đình thường được thiết lập trang trọng, gắn liền với biểu tượng Phật giáo; vật thờ cúng gồm nhang, đèn, hoa, nước trong và các phẩm vật thanh tịnh. Bên cạnh bàn thờ gia đình, tháp cốt tại chùa là không gian thờ phụng tổ tiên mang tính cộng đồng tối cao.
• Chủ thể thực hành: Người chịu trách nhiệm thờ cúng trong gia đình không phân biệt khắt khe trưởng nam như Nho giáo của người Kinh mà dựa trên trách nhiệm phụng dưỡng cha mẹ lúc tuổi già. Các vị sư sãi và Achar giữ vai trò chủ trì, hướng dẫn thực hành các nghi thức tâm linh.
• Nghi lễ tang ma: Là dấu mốc chuyển đổi quan trọng nhất đưa linh hồn người chết về với cõi Phật và tổ tiên. Người Khmer thực hiện tục hỏa táng, sau đó thu nhặt tro cốt gửi vào tháp cốt tại chùa hoặc lập bàn thờ tại gia.
• Hệ thống nghi lễ định kỳ: Thực hành thờ cúng diễn ra qua nhiều cấp độ: cúng dường hằng ngày tại gia; lễ Chôl Chnăm Thmây (lễ vào năm mới/chịu tuổi); lễ Sel Đôlta (lễ cúng ông bà tổ tiên thường niên kéo dài nhiều ngày với các nghi thức đặt cơm vắt, rước - tiễn ông bà); các khóa lễ cầu siêu và đại cầu siêu do nhà chùa tổ chức nhằm tạo phước hồi hướng cho hương linh.

Chương 3: Biến đổi trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer ở Trà Vinh hiện nay

Chương 3 phân tích những chuyển biến thực tế của tín ngưỡng dưới tác động của các động thái kinh tế - xã hội đương đại:

• Biến đổi do phát triển kinh tế: Sự chuyển dịch từ kinh tế nông nghiệp tự cung tự cấp sang kinh tế thị trường, phát triển làng nghề thủ công mỹ nghệ gỗ và công nghiệp hóa làm thay đổi quy mô, phương thức và chi phí tổ chức lễ cúng. Không gian thờ cúng có sự điều chỉnh theo cấu trúc nhà ở hiện đại.
• Biến đổi qua hôn nhân đa tộc người: Hôn nhân hỗn hợp giữa người Khmer với người Kinh và người Hoa tại địa bàn dẫn đến việc dung hợp các tập tục thờ phụng: xuất hiện bàn thờ gia tiên kiểu người Kinh hoặc bàn thờ thần tài/thổ địa kiểu người Hoa trong các gia đình hỗn huyết, làm thay đổi nghi thức cúng giỗ truyền thống.
• Biến đổi qua giao lưu văn hóa cộng cư: Thời gian và lịch trình tổ chức cúng giỗ, lễ Đôlta có xu hướng rút ngắn hoặc điều chỉnh phù hợp với ngày nghỉ theo quy định của nhà nước và nhịp sống công nghiệp; xuất hiện việc sử dụng vàng mã hoặc cúng thức ăn mặn theo phong tục của các tộc người lân cận.
• Biến đổi trong nhận thức thế hệ trẻ: Giới trẻ Khmer đi làm việc tại các khu công nghiệp hoặc trung tâm đô thị lớn chịu tác động của lối sống hiện đại, dẫn đến việc giảm mức độ am hiểu về các bài kinh kệ Pali, ngôn ngữ Satra cổ và các quy chuẩn nghi lễ cổ truyền, dù tình cảm hướng về nguồn cội vẫn được duy trì.

Chương 4: Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer ở Trà Vinh: Mối liên hệ với Phật giáo Nam tông, cộng đồng và các tộc người cộng cư

Chương 4 đúc kết bản chất hỗn dung và các mối quan hệ cấu trúc của hiện tượng nghiên cứu:

• Ảnh hưởng của tư tưởng Phật giáo đến nhân sinh quan: Phật giáo Nam tông cung cấp khung lý thuyết giải thích nguồn gốc sự sống, cái chết và lộ trình cứu rỗi linh hồn; hình thành nguyên tắc ứng xử nhân ái, tích phước đức của người Khmer trong đời sống thường nhật.
• Mối quan hệ tương hỗ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian: Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên không bị triệt tiêu bởi tôn giáo du nhập mà hòa quyện hữu cơ với Phật giáo. Kinh Phật trở thành phương tiện chuyển tải tâm nguyện hiếu đạo; nhà chùa trở thành không gian ngự trị của cả Đức Phật và tổ tiên dòng họ.
• Mối liên hệ với cộng đồng: Thờ cúng tổ tiên vượt ra khỏi phạm vi gia đình hạt nhân để trở thành sợi dây cố kết toàn thể cộng đồng phum, sróc. Các dịp lễ lớn tại chùa là không gian tái tạo tình đoàn kết xóm làng và củng cố bản sắc tộc người.
• Sự cộng cư và nhu cầu khẳng định bản sắc: Quá trình tiếp xúc thường xuyên với người Kinh, người Hoa và người Chăm tại Trà Vinh vừa tạo ra sự giao thoa, hỗn dung các yếu tố văn hóa vật chất và nghi lễ, vừa thúc đẩy nhu cầu tự ý thức bảo tồn các giá trị cốt lõi mang tính nhận diện của dân tộc Khmer.

Kết quả và những đóng góp mới

• Đóng góp mới về mặt khoa học và lý luận:
  • Luận án là công trình khoa học đầu tiên nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer tại tỉnh Trà Vinh từ giác độ Văn hóa học.
  • Vận dụng thành công lý thuyết giao lưu tiếp biến văn hóa để chứng minh luận điểm: Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer ở Trà Vinh là một hiện tượng văn hóa mang tính "hỗn dung", tích hợp chặt chẽ giữa tín ngưỡng dân gian bản địa, giáo lý - nghi lễ Phật giáo Nam tông và các yếu tố giao thoa từ các tộc người cộng cư.
  • Cung cấp hệ thống dữ liệu thực địa tin cậy, làm cơ sở lý luận cho các nghiên cứu tiếp theo về tôn giáo, tín ngưỡng của các dân tộc thiểu số tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
• Ý nghĩa thực tiễn và giải pháp kiến nghị:
  • Cung cấp tài liệu tham khảo cho các cơ quan quản lý văn hóa trong việc đánh giá thực trạng đời sống tâm linh của đồng bào Khmer.
  • Đề xuất các căn cứ khoa học phục vụ công tác hoạch định chính sách dân tộc, tôn giáo của Đảng và Nhà nước tại địa phương; hỗ trợ bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp (như chữ viết, âm nhạc, lễ hội Đôlta) gắn liền với chủ trương "tốt đời đẹp đạo" và xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do giới hạn về không gian khảo sát mẫu (chủ yếu tập trung tại 3 địa bàn của tỉnh Trà Vinh: Thành phố Trà Vinh, huyện Châu Thành và huyện Trà Cú) cùng khung thời gian khảo sát thực địa từ 2017 đến 2019, công trình chưa thể bao quát toàn bộ sự đa dạng trong thực hành nghi lễ của các nhóm cư dân Khmer tại tất cả các huyện ven biển khác của tỉnh cũng như toàn vùng Tây Nam Bộ.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu so sánh đối sánh tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer ở Trà Vinh với các cộng đồng Khmer tại các tỉnh lân cận (như Sóc Trăng, An Giang, Kiên Giang) và với người Khmer tại Campuchia để làm sâu sắc hơn các chiều kích biến đổi văn hóa xuyên biên giới.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên: Thuộc các ngành Văn hóa học, Dân tộc học, Nhân học, Tôn giáo học và Xã hội học; đặc biệt hữu ích khi tìm hiểu phương pháp điền dã dân tộc học và khung phân tích hỗn dung văn hóa.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu: Sử dụng trong giảng dạy các chuyên đề văn hóa các dân tộc thiểu số Việt Nam, văn hóa Nam Bộ và tôn giáo học đại cương.
• Nhà quản lý văn hóa và người làm chính sách: Cung cấp tư liệu thực tế giúp xây dựng các chính sách bảo tồn di sản văn hóa, quản lý sinh hoạt tôn giáo - tín ngưỡng tại các địa phương có đông đồng bào Khmer sinh sống.

Câu hỏi thường gặp

1. Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer ở Trà Vinh có điểm gì khác biệt cốt lõi so với người Kinh? Người Kinh chủ yếu thờ cúng tổ tiên tại gia đình, dòng họ theo khuôn mẫu Nho giáo, nhấn mạnh vai trò trưởng nam và ngày giỗ hàng năm. Người Khmer tích hợp sâu sắc việc thờ cúng tổ tiên với Phật giáo Nam tông: gửi tro cốt vào tháp chùa, xem việc đi chùa tạo phước, dâng cơm cho sư sãi và tham gia các khóa lễ cầu siêu (đặc biệt là lễ Sel Đôlta) là phương thức quan trọng nhất để hồi hướng phước đức cho tổ tiên.

2. Khái niệm "hỗn dung văn hóa" được thể hiện như thế nào trong luận án này? Hỗn dung văn hóa thể hiện qua việc trong cùng một thực hành tín ngưỡng tồn tại song song nhiều thành tố: tín ngưỡng thờ hồn người chết nguyên thủy bản địa, thế giới quan và nghi lễ tụng niệm của Phật giáo Nam tông, cùng các yếu tố phong tục du nhập qua quá trình cộng cư lâu đời với người Kinh và người Hoa tại Trà Vinh.

3. Nghi lễ nào giữ vai trò quan trọng nhất trong việc thờ cúng tổ tiên thường niên của người Khmer? Lễ Sel Đôlta (lễ cúng ông bà) là nghi lễ thường niên quan trọng nhất, diễn ra vào khoảng tháng 8–9 âm lịch hàng năm. Lễ hội bao gồm các nghi thức tại gia đình và các hoạt động nghi lễ quy mô lớn tại chùa nhằm tưởng nhớ, tri ân và tiễn đưa linh hồn tổ tiên.

4. Dữ liệu thực địa của luận án được thu thập tại những địa bàn cụ thể nào? Tác giả đã tiến hành khảo sát mẫu tại 3 địa bàn của tỉnh Trà Vinh gồm: Thành phố Trà Vinh (khu vực đô thị, giao lưu tiếp biến mạnh), huyện Châu Thành (khu vực chuyển tiếp) và huyện Trà Cú (khu vực nông nghiệp truyền thống, có đông người Khmer sinh sống nhất).

Kết luận

Luận án Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer ở tỉnh Trà Vinh của tác giả Nguyễn Văn Lượm là công trình nghiên cứu hệ thống, tường minh về một thành tố cốt lõi trong đời sống tâm linh của người Khmer Nam Bộ. Thông qua việc tiếp cận liên ngành và phương pháp điền dã dân tộc học thực chứng, tác giả đã làm rõ bức tranh toàn cảnh từ quan niệm, không gian, chủ thể đến các thực hành nghi lễ tang ma và lễ hội định kỳ. Luận án khẳng định bản chất hỗn dung văn hóa đặc sắc giữa Phật giáo Nam tông và tín ngưỡng dân gian, đồng thời phản ánh khách quan những biến đổi kinh tế - xã hội đương đại đang tác động lên truyền thống tộc người tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề nghiên cứu trong hai mặt của xã hội. Một là, sự tác động của các vấn đề xã hội đến tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Hai là, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên cũng có những tác động ngược lại với các vấn đề của xã hội thông qua nhu cầu nội sinh. Tác giả Lương Văn Hy quan tâm đến các vấn đề kinh tế xã hội trong việc cúng giỗ ông bà, tổ tiên.

Trong bài viết “Giỗ tổ tiên và động thái kinh tế xã hội: Phân tích so sánh hai cộng đồng nông thôn Bắc bộ và Nam bộ” [84, tr. Tác giả đã dùng phương pháp so sánh và phỏng vấn thực hành giỗ tổ tiên tại hai địa bàn Hoài Thị (Bắc Bộ) và Khánh Hậu (Nam Bộ) để phân tích các yếu tố kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến giỗ tổ tiên như: Chia tài sản cho người chịu trách nhiệm tổ chức cúng giỗ, việc tổ chức qui mô cúng giỗ phụ thuộc vào yếu tố kinh tế - các mối quan hệ xã hội, việc tăng cường củng cố các mối quan hệ xã hội giữa các gia đình trong ngày giỗ. Đáng chú ý là việc anh em chia giỗ và nguyên nhân dẫn đến vấn đề này. Theo tác giả việc nghiên cứu văn hóa không thể tách ra khỏi các động thái kinh tế xã hội.

Vấn đề biến đổi của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong xã đương đại cũng được nhiều tác giả quan tâm qua những bài viết sau: Bằng phương pháp phân tích các giá trị truyền thống trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt kết hợp với điền dã phỏng vấn các hộ gia đình ở Hà Nội, tác giả Nguyễn Thị Minh Ngọc đã minh chứng những biến đổi của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong bài viết “Biến đổi của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong xã hội Việt Nam đương đại” [84, tr. Qua bài viết cho thấy sự chuyển hóa vai trò của người thờ cúng từ nam giới sang nữ giới ngày càng phổ biến, vai trò của người phụ nữ trong công việc tâm linh ngày càng được đề cao. Sự tác động của các yếu tố trong xã hội đương đại đã dẫn đến những biến đổi về hình thức và nội dung thờ cúng từ nhận thức đến thời gian và thức thực hành nghi lễ. Đây có thể xem là một cách nhìn nhận mới trong nghiên cứu tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên.

Cùng xu hướng nghiên cứu biến đổi, trong bài viết “Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên – truyền thống và biến đổi (Qua khảo sát một số xã ngoại thành Hà Nội)” [84, tr. Tác giả Trần Đức Ngôn đã dùng phương pháp nghiên cứu định lượng với 1500 phiếu phỏng vấn để tổng hợp nghiên cứu. Thông qua bài viết cho thấy: Đời sống kinh tế của các hộ dân ngoại thành Hà Nội đã được cải thiện tốt hơn, đồng thời nhu cầu đời sống tâm linh của họ cũng tăng lên và được biểu hiện qua việc trang hoàng bàn thờ tổ tiên, nâng cao giá trị lễ vật, qui mô tổ chức ngày giỗ lớn hơn. Tuy nhiên không gian thờ cúng đã bị thay đổi hoàn toàn so với không gian truyền thống, thời gian tổ chức cúng giỗ cũng bị 13 thay đổi do vấn đề việc làm và kinh tế.

Sự thay đổi này đã làm giảm đi vai trò giáo dục truyền thống gia đình đến thế hệ con cháu, đồng thời có nguy cơ thế hệ trẻ ngày càng xa rời ý nghĩa của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên truyền thống. Qua bài viết “Việc họ: tín ngưỡng thờ tổ tộc, tổ chức xã hội và biến đổi văn hóa” [84, tr. 42-54], tác giả Phan Phương Anh đã chỉ ra những biến đổi văn hóa – xã hội của làng xã đương đại.