Luận văn thực trạng và một số yếu tố liên quan đến tăng huyết áp ở người trưởng thành dân tộc gia rai tại xã ia khươl huyện chư păh tỉnh gia lai năm 2022

Nghiên cứu thực trạng và yếu tố liên quan đến tăng huyết áp ở người trưởng thành dân tộc Gia Rai tại xã Ia Khươl, huyện Chư Păh, Gia Lai năm 2022.

• Tác giả: Lê Đình Kim
• Người hướng dẫn: PGS. Đinh Thị Phương Hòa
• Trường học: Trường Đại Học Y Tế Công Cộng
• Chuyên ngành: Y Tế Công Cộng
• Đề tài: Thực Trạng Và Yếu Tố Liên Quan Đến Tăng Huyết Áp Ở Người Trưởng Thành Dân Tộc Gia Rai Tại Xã Ia Khươl, Gia Lai 2022
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 3.1. Một số khái niệm, định nghĩa về tăng huyết áp sử dụng trong nghiên cứu
• 3.2. Phân độ tăng huyết áp
• 3.3. Phương pháp đo huyết áp
• 3.4. Thực trạng tăng huyết áp trên thế giới và Việt Nam
• 4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 5. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về thực trạng tăng huyết áp ở người trưởng thành dân tộc Gia Rai

Tăng huyết áp (THA) là một trong những vấn đề sức khỏe nghiêm trọng tại Việt Nam, đặc biệt ở các vùng dân tộc thiểu số như dân tộc Gia Rai tại xã Ia Khươl, Gia Lai. Theo nghiên cứu, tỷ lệ THA ở người trưởng thành dân tộc Gia Rai đạt 41,4%, trong đó có 46,7% thuộc THA độ 1. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có những biện pháp can thiệp kịp thời nhằm nâng cao nhận thức và cải thiện tình trạng sức khỏe của cộng đồng.

1.1. Định nghĩa và phân loại tăng huyết áp theo WHO

Tăng huyết áp được định nghĩa là khi huyết áp tâm thu lớn hơn hoặc bằng 140 mmHg và/hoặc huyết áp tâm trương lớn hơn hoặc bằng 90 mmHg. Phân loại THA theo WHO năm 2020 giúp xác định mức độ nghiêm trọng của bệnh và hướng dẫn điều trị.

1.2. Tình hình tăng huyết áp ở người dân tộc thiểu số

Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ THA ở người dân tộc thiểu số thường cao hơn so với người Kinh. Các yếu tố như di truyền, thói quen sinh hoạt và chế độ ăn uống có thể là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này.

II. Các yếu tố nguy cơ liên quan đến tăng huyết áp ở người Gia Rai

Nhiều yếu tố nguy cơ có thể dẫn đến tình trạng THA ở người trưởng thành dân tộc Gia Rai. Các yếu tố này bao gồm tuổi tác, di truyền, chế độ ăn uống không hợp lý và thói quen sinh hoạt. Đặc biệt, thói quen ăn mặn và uống rượu bia có tác động lớn đến sức khỏe huyết áp.

2.1. Tác động của chế độ ăn uống đến huyết áp

Chế độ ăn uống không hợp lý, đặc biệt là việc tiêu thụ muối cao, đã được chứng minh là yếu tố nguy cơ chính dẫn đến THA. Người dân tộc Gia Rai thường có thói quen ăn mặn, điều này làm tăng nguy cơ mắc bệnh.

2.2. Vai trò của di truyền trong tăng huyết áp

Di truyền cũng đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển THA. Những người có tiền sử gia đình mắc bệnh THA có nguy cơ cao hơn gấp 9,9 lần so với những người không có tiền sử này.

2.3. Ảnh hưởng của tuổi tác đến tình trạng huyết áp

Tuổi tác là một yếu tố không thể thay đổi, và nghiên cứu cho thấy nhóm người trên 40 tuổi có nguy cơ mắc THA cao gấp 4,8 lần so với nhóm dưới 40 tuổi.

III. Phương pháp nghiên cứu và thu thập dữ liệu về tăng huyết áp

Nghiên cứu được thực hiện bằng phương pháp điều tra cắt ngang với mẫu ngẫu nhiên 362 người dân tộc Gia Rai từ 18 tuổi trở lên. Dữ liệu được thu thập thông qua phỏng vấn và đo huyết áp, nhằm xác định tỷ lệ THA và các yếu tố liên quan.

3.1. Thiết kế nghiên cứu và đối tượng tham gia

Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp cắt ngang, với đối tượng là người dân tộc Gia Rai sống tại xã Ia Khươl. Thời gian nghiên cứu từ tháng 6/2021 đến tháng 6/2022.

3.2. Phương pháp thu thập số liệu và phân tích

Số liệu được thu thập thông qua bảng hỏi và đo huyết áp. Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng phần mềm thống kê để xác định mối liên hệ giữa các yếu tố nguy cơ và tình trạng THA.

IV. Kết quả nghiên cứu về thực trạng tăng huyết áp

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ THA ở người trưởng thành dân tộc Gia Rai là 41,4%. Trong đó, tỷ lệ THA độ 1 chiếm 46,7%, độ 2 chiếm 29,3% và độ 3 chiếm 10,7%. Những con số này cho thấy sự cần thiết phải có các biện pháp can thiệp kịp thời.

4.1. Tỷ lệ mắc tăng huyết áp theo độ tuổi

Nhóm người trên 40 tuổi có tỷ lệ mắc THA cao hơn đáng kể so với nhóm dưới 40 tuổi. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc theo dõi huyết áp ở nhóm tuổi cao.

4.2. Mối liên hệ giữa thói quen sinh hoạt và huyết áp

Thói quen ăn mặn và uống rượu bia có mối liên hệ chặt chẽ với tình trạng THA. Những người có thói quen này có nguy cơ mắc bệnh cao hơn nhiều lần so với những người không có.

V. Giải pháp và khuyến nghị cho cộng đồng

Để giảm tỷ lệ THA trong cộng đồng dân tộc Gia Rai, cần có các biện pháp giáo dục sức khỏe và can thiệp kịp thời. Trạm Y tế cần tăng cường truyền thông về thực trạng THA và các yếu tố liên quan, đồng thời hướng dẫn biện pháp phòng ngừa.

5.1. Giáo dục sức khỏe cho người dân

Cần tổ chức các buổi tuyên truyền về tác hại của THA và các yếu tố nguy cơ. Việc nâng cao nhận thức sẽ giúp người dân chủ động hơn trong việc chăm sóc sức khỏe.

5.2. Khuyến khích thói quen ăn uống lành mạnh

Khuyến khích người dân giảm lượng muối trong chế độ ăn uống và hạn chế sử dụng rượu bia. Điều này sẽ góp phần giảm nguy cơ mắc THA trong cộng đồng.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai về tăng huyết áp

Tăng huyết áp là một vấn đề sức khỏe nghiêm trọng cần được quan tâm. Việc nghiên cứu và hiểu rõ các yếu tố liên quan sẽ giúp xây dựng các chiến lược can thiệp hiệu quả. Tương lai, cần tiếp tục theo dõi và nghiên cứu để cải thiện sức khỏe cộng đồng.

6.1. Tầm quan trọng của việc theo dõi sức khỏe

Theo dõi sức khỏe định kỳ là cần thiết để phát hiện sớm tình trạng THA. Điều này giúp can thiệp kịp thời và giảm thiểu các biến chứng.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về tăng huyết áp

Cần có các nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố môi trường và xã hội ảnh hưởng đến tình trạng THA. Điều này sẽ giúp xây dựng các chính sách y tế phù hợp hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tăng huyết áp là một trong tám nguyên nhân hàng đầu gây tàn tật và tử vong sớm trên phạm vi toàn cầu. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, căn bệnh mạn tính này cướp đi sinh mạng của khoảng 9,4 triệu người mỗi năm và dự kiến sẽ ảnh hưởng tới 1,56 tỷ người vào năm 2025. Tại Việt Nam, kết quả điều tra quốc gia STEP năm 2015 ghi nhận tỷ lệ mắc tăng huyết áp ở người từ 30 đến 69 tuổi là 26,3%, biến đây thành yếu tố nguy cơ tim mạch trọng yếu nhất. Đáng chú ý, mô hình bệnh tật tại các vùng đồng bào dân tộc thiểu số đang có chiều hướng gia tăng phức tạp nhưng chưa nhận được sự quan tâm đúng mức trong công tác dự phòng và quản lý y tế cơ sở.

Xã Ia Khươl thuộc huyện Chư Păh, tỉnh Gia Lai là địa bàn vùng cao đặc thù với 7.835 nhân khẩu, trong đó người Gia Rai chiếm trên 60% dân số. Đời sống kinh tế của đồng bào còn nhiều khó khăn, tập quán sinh hoạt còn duy trì các thói quen như ăn mặn, uống rượu và hút thuốc lá, tiềm ẩn nguy cơ bùng phát bệnh không lây nhiễm. Trước thực tế chưa có nghiên cứu chuyên sâu nào về dịch tễ tăng huyết áp ở người Gia Rai tại địa phương, đề tài được thực hiện nhằm hai mục tiêu trọng tâm: mô tả thực trạng tăng huyết áp và phân tích các yếu tố liên quan ở người trưởng thành dân tộc Gia Rai tại xã Ia Khươl năm 2022. Nghiên cứu được triển khai trên 362 người từ tháng 6 năm 2021 đến tháng 6 năm 2022. Kết quả mang lại ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp cơ sở dữ liệu dịch tễ học thực chứng giúp Trung tâm Y tế huyện Chư Păh và Trạm Y tế xã Ia Khươl xây dựng các can thiệp can thiệp y tế công cộng sát hợp, góp phần nâng cao tuổi thọ và giảm tải gánh nặng chi phí y tế cho đồng bào thiểu số.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng mô hình các yếu tố liên quan của Burlando Guillermo trong tiếp cận dịch tễ học bệnh không lây nhiễm. Mô hình này phân tầng các nhóm nguy cơ tác động đến huyết áp gồm: yếu tố môi trường - xã hội, hành vi lối sống, các biến đổi chuyển hóa - sinh học và bệnh đồng mắc. Đồng thời, nghiên cứu tích hợp khung hướng dẫn của Hội Tăng huyết áp Quốc tế (ISH 2020), Tổ chức Y tế Thế giới và Hội Tim mạch Việt Nam để chuẩn hóa quy trình đánh giá lâm sàng.

Các khái niệm then chốt được định nghĩa chặt chẽ:

• Huyết áp và Tăng huyết áp: Huyết áp là áp lực của dòng máu tác động lên thành động mạch. Tăng huyết áp được xác định khi huyết áp tâm thu từ 140 mmHg trở lên và/hoặc huyết áp tâm trương từ 90 mmHg trở lên, hoặc người đang được điều trị bằng thuốc hạ áp.
• Phân loại thể bệnh: Chia thành tăng huyết áp độ 1 (140 - 159 / 90 - 99 mmHg), độ 2 (160 - 179 / 100 - 109 mmHg), độ 3 (từ 180 / 110 mmHg trở lên) và tăng huyết áp tâm thu đơn độc (huyết áp tâm thu từ 140 mmHg trở lên kèm huyết áp tâm trương dưới 90 mmHg).
• Thang đo nguy cơ rượu bia AUDIT: Bộ công cụ sàng lọc chuẩn quốc tế gồm 4 mức: sử dụng hợp lý (dưới 8 điểm), mức nguy cơ (8 đến 15 điểm), mức có hại (16 đến 19 điểm) và phụ thuộc/nghiện (từ 20 điểm trở lên).
• Thể trạng dinh dưỡng (WPRO - BMI): Áp dụng chuẩn dành riêng cho người châu Á với các ngưỡng thiếu cân (dưới 18,5), bình thường (18,5 đến 22,9), thừa cân (23,0 đến 24,9) và béo phì (từ 25,0 trở lên).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế mô tả cắt ngang có phân tích với phương pháp định lượng. Cỡ mẫu được tính toán theo công thức ước lượng một tỷ lệ trong quần thể với độ tin cậy 95%, sai số tuyệt đối 0,05 và tỷ lệ tham chiếu p = 30,89% từ nghiên cứu tương đồng tại Kon Tum, cho ra cỡ mẫu lý thuyết 329 người. Dự phòng 10% trường hợp từ chối hoặc vắng mặt, nhóm tác giả đã thu thập thành công 362 đối tượng từ 18 tuổi trở lên đang sinh sống tại 9 làng thuần đồng bào Gia Rai ở xã Ia Khươl.

Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống được áp dụng thông qua danh sách 3.777 cư dân Gia Rai do Ủy ban nhân dân xã quản lý. Với khoảng cách mẫu k = 10, người đầu tiên được bốc thăm ngẫu nhiên ở số thứ tự 5 và tiếp tục tịnh tiến cho đến khi đủ 362 người. Dữ liệu được thu thập qua phỏng vấn trực tiếp bằng bộ câu hỏi cấu trúc, kết hợp đo nhân trắc (cân nặng, chiều cao) và đo huyết áp bằng huyết áp kế đồng hồ ALPK2 của Nhật Bản đã kiểm chuẩn. Mỗi người được đo hai tay sau khi nghỉ ngơi 10 phút, lấy trị số tay cao hơn.

Số liệu được làm sạch, nhập liệu hai lần bằng phần mềm EpiData 3.1 và phân tích trên nền tảng SPSS phiên bản 22.0. Nhóm nghiên cứu lựa chọn kiểm định Chi-square và Fisher's exact test để đối sánh các biến định tính vì tính chuẩn xác trong việc phát hiện sự khác biệt tỷ lệ giữa các phân nhóm nhân khẩu. Mô hình hồi quy logistic đa biến được áp dụng nhằm xác định tỷ suất chênh điều chỉnh (AOR), giúp kiểm soát triệt để các biến số gây nhiễu và khẳng định mối liên quan độc lập giữa các hành vi nguy cơ với tình trạng tăng huyết áp ở ngưỡng ý nghĩa thống kê p < 0,05.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích dịch tễ học trên 362 người trưởng thành Gia Rai mang lại bốn phát hiện trọng yếu:

Thứ nhất, tỷ lệ hiện mắc tăng huyết áp trong cộng đồng đạt mức rất cao là 41,4% (150/362 người). Trong số 150 người mắc bệnh, thể tăng huyết áp độ 1 chiếm tỷ lệ cao nhất với 46,7% (70 ca), tiếp đến là độ 2 chiếm 29,3% (44 ca), độ 3 chiếm 10,7% (16 ca) và tăng huyết áp tâm thu đơn độc chiếm 13,3% (20 ca). Ngoài ra, có tới 26,5% người tham gia khảo sát đang ở mức tiền tăng huyết áp.

Thứ hai, nhóm tuổi và tiền sử gia đình là hai yếu tố nhân khẩu - di truyền có tác động rõ rệt. Tỷ lệ mắc bệnh tăng dần theo tuổi: nhóm từ 65 tuổi trở lên có tỷ lệ mắc cao nhất đạt 70,2%, cao gấp hơn 3 lần nhóm tuổi 18 đến 24 (21,4%). Phân tích đa biến khẳng định người trên 40 tuổi có nguy cơ mắc bệnh cao gấp 4,8 lần so với người từ 40 tuổi trở xuống. Đồng thời, người có người thân trực hệ mắc tăng huyết áp đối mặt với nguy cơ mắc bệnh cao gấp 9,9 lần so với người không có tiền sử gia đình.

Thứ ba, thể trạng thừa cân và béo phì gia tăng nguy cơ mắc bệnh một cách tuyến tính. Người có chỉ số BMI từ 23 trở lên có nguy cơ mắc bệnh cao gấp 3,4 lần nhóm có BMI bình thường. Tỷ lệ tăng huyết áp ở nhóm béo phì độ 1 là 54,5% và chạm đỉnh 83,3% ở nhóm béo phì độ 2, cao hơn vượt trội so với tỷ lệ 38,3% ở nhóm có thể trạng bình thường.

Thứ tư, các hành vi lối sống có hại đóng vai trò là yếu tố nguy cơ dẫn đầu. Thói quen ăn mặn làm tăng nguy cơ mắc bệnh lên tới 27,4 lần so với nhóm ăn nhạt, trong khi có tới 68,2% người dân thường xuyên tiêu thụ thực phẩm chứa nhiều muối. Về sử dụng đồ uống có cồn, người uống rượu bia ở mức nguy cơ trở lên có nguy cơ mắc bệnh cao gấp 12,4 lần nhóm uống hợp lý, với tỷ lệ mắc bệnh ở nhóm có hại là 84,6% và nhóm nghiện rượu là 100%.

Thảo luận kết quả

Thực trạng 41,4% người Gia Rai tại xã Ia Khươl mắc tăng huyết áp cao hơn đáng kể so với mức bình quân toàn quốc theo điều tra STEP năm 2015 (26,3%). Tỷ lệ này cũng cao hơn kết quả trên các dân tộc thiểu số khác ở Tây Nguyên như người Ba Na tại Kon Tum (30,89%) hay người Ê Đê tại Đắk Lắk (20,0% đến 26,7%), và chỉ thấp hơn nhóm người Thái tại Sơn La (69,2%).

Sự khác biệt này bắt nguồn sâu xa từ phong tục tập quán và đặc điểm kinh tế - xã hội vùng miền. Người Gia Rai tại Ia Khươl có thói quen ẩm thực truyền thống sử dụng nhiều món muối ủ, cá mắm đậm vị và thói quen chấm thêm nước chấm nguyên chất trong bữa ăn (43,7%). Việc tiêu thụ lượng muối vượt xa mức khuyến cáo 5g/ngày của Tổ chức Y tế Thế giới làm tăng thể tích dịch lòng mạch và co thắt tiểu động mạch. Thêm vào đó, tập quán uống rượu ghè, rượu tự nấu trong các dịp lễ hội và sinh hoạt cộng đồng diễn ra thường xuyên khiến 23,5% người dân sử dụng rượu bia ở mức nguy cơ đến nghiện, tạo áp lực liên tục lên hệ thống tim mạch. Trình độ học vấn của người dân còn hạn chế (59,7% có trình độ từ tiểu học trở xuống), dẫn đến sự thiếu hụt kiến thức về dấu hiệu bệnh và sự chậm trễ trong việc tiếp cận dịch vụ y tế định kỳ.

Để tối ưu hóa trực quan cho người đọc, các phát hiện này nên được trình bày qua biểu đồ cột phân tầng thể hiện cấu trúc phân độ tăng huyết áp theo từng nhóm tuổi và bảng ma trận phân tích hồi quy đa biến đối sánh các chỉ số chênh lệch nguy cơ (AOR). Cách trình bày này giúp các nhà quản lý y tế nhận diện ngay nhóm ưu tiên can thiệp.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các bằng chứng thực nghiệm, đề tài đưa ra 4 nhóm giải pháp can thiệp đồng bộ:

Thứ nhất, tăng cường truyền thông thay đổi hành vi dinh dưỡng và lối sống. Trạm Y tế xã Ia Khươl phối hợp với Ban Dân số xã và Hội Phụ nữ triển khai các buổi truyền thông trực tiếp bằng song ngữ Việt - Gia Rai tại nhà rông của 9 làng. Mục tiêu hướng tới giảm 15% tỷ lệ tiêu thụ thực phẩm ướp nhiều muối và giảm 20% tỷ lệ lạm dụng rượu bia trong cộng đồng trong vòng 12 tháng. Thông điệp cần tập trung vào việc định lượng muối ăn dưới 5g/ngày và hạn chế số lượng chén rượu trong các dịp lễ hội làng.

Thứ hai, thiết lập chương trình sàng lọc và lập hồ sơ quản lý bệnh tăng huyết áp định kỳ. Trung tâm Y tế huyện Chư Păh hỗ trợ Trạm Y tế xã tổ chức đo huyết áp miễn phí định kỳ 6 tháng một lần cho 100% người dân từ 40 tuổi trở lên và người có tiền sử gia đình mắc bệnh. Kế hoạch bắt đầu thực hiện từ quý 1 năm 2023, phấn đấu phát hiện sớm ít nhất 80% ca bệnh tiềm ẩn trong cộng đồng để đưa vào phác đồ theo dõi liên tục.

Thứ ba, nâng cao năng lực quản lý và điều trị bệnh không lây nhiễm tại trạm y tế tuyến xã. Cán bộ y tế xã cần được tập huấn cập nhật phác đồ chẩn đoán, điều trị của Bộ Y tế, bảo đảm nguồn cung ứng thuốc hạ áp thiết yếu thuộc danh mục bảo hiểm y tế. Mục tiêu đặt ra là nâng tỷ lệ người bệnh tuân thủ dùng thuốc đúng giờ lên 90% và đạt huyết áp mục tiêu dưới 140/90 mmHg ở mức trên 85% người bệnh trong 24 tháng theo dõi.

Thứ tư, thúc đẩy phong trào thể dục thể thao và kiểm soát cân nặng cộng đồng. Đoàn Thanh niên và Hội Người cao tuổi xã Ia Khươl phát động phong trào đi bộ nhanh hoặc rèn luyện thể lực tối thiểu 30 phút mỗi ngày, duy trì 5 ngày mỗi tuần. Hoạt động này nhằm giảm tỷ lệ người có lối sống tĩnh tại từ 3,0% xuống dưới 1,0% và hạ tỷ lệ thừa cân, béo phì trong cộng đồng xuống 10% trong vòng 3 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng cao cho các nhóm độc giả chuyên ngành:

• Cán bộ quản lý y tế dự phòng và nhà hoạch định chính sách: Cung cấp bằng chứng thực địa tin cậy về gánh nặng bệnh tật ở vùng đồng bào thiểu số để xây dựng kế hoạch phân bổ ngân sách, cấp phát thuốc thiết yếu và bố trí nhân lực y tế cơ sở phù hợp với chiến lược quốc gia về bệnh không lây nhiễm.
• Nhân viên y tế tuyến huyện và trạm y tế xã miền núi: Tài liệu đóng vai trò như cuốn cẩm nang hướng dẫn thực hành sàng lọc, đánh giá nguy cơ dựa trên các chỉ số nhân trắc, thói quen ăn mặn và mức độ sử dụng rượu bia để áp dụng trực tiếp trong công tác khám chữa bệnh thường quy.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên khối ngành khoa học sức khỏe: Cung cấp một khung phương pháp nghiên cứu dịch tễ học cắt ngang mẫu mực, từ công thức tính cỡ mẫu, quy trình chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống tại thực địa đến kỹ thuật xử lý hồi quy logistic đa biến trên phần mềm chuyên dụng.
• Các tổ chức phi chính phủ và dự án phát triển cộng đồng: Nguồn dữ liệu tham khảo quý giá để thiết kế các dự án can thiệp y tế công cộng, tài trợ thiết bị đo huyết áp và xây dựng tài liệu truyền thông văn hóa bản địa cho đồng bào dân tộc thiểu số Tây Nguyên.

Câu hỏi thường gặp

Tỷ lệ tăng huyết áp ở người Gia Rai tại xã Ia Khươl có gì đáng chú ý so với mặt bằng chung? Nghiên cứu chỉ ra tỷ lệ hiện mắc tăng huyết áp ở người Gia Rai tại Ia Khươl lên tới 41,4%, cao hơn đáng kể so với mức bình quân toàn quốc là 26,3% theo điều tra STEP 2015. Thực trạng này cho thấy bệnh không lây nhiễm đang bùng phát mạnh mẽ ở vùng đồng bào thiểu số và đòi hỏi các biện pháp can thiệp y tế khẩn cấp.

Thói quen ăn mặn làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh ở mức độ nào? Kết quả phân tích hồi quy đa biến cho thấy người có thói quen ăn mặn có nguy cơ mắc tăng huyết áp cao gấp 27,4 lần so với người ăn nhạt. Trong quần thể nghiên cứu, có tới 68,2% người dân thường xuyên dùng thực phẩm nhiều muối và 43,7% thường xuyên chấm thêm nước mắm trong bữa ăn hàng ngày.

Mức độ sử dụng rượu bia tác động ra sao đến chỉ số huyết áp của người dân? Người uống rượu bia từ mức nguy cơ trở lên có nguy cơ mắc tăng huyết áp cao gấp 12,4 lần so với người uống hợp lý. Đáng lưu ý, tỷ lệ mắc bệnh ở nhóm sử dụng rượu bia mức có hại đạt 84,6% và toàn bộ 100% đối tượng phụ thuộc hoặc nghiện rượu đều được chẩn đoán mắc tăng huyết áp.

Những nhóm nhân khẩu nào cần được ưu tiên tầm soát huyết áp định kỳ? Người từ 40 tuổi trở lên có nguy cơ mắc bệnh cao gấp 4,8 lần nhóm trẻ tuổi, với tỷ lệ mắc ở nhóm trên 65 tuổi lên tới 70,2%. Ngoài ra, người có tiền sử gia đình mắc bệnh có nguy cơ cao gấp 9,9 lần. Đây là hai nhóm đối tượng bắt buộc phải được ưu tiên đo huyết áp định kỳ tối thiểu 6 tháng một lần.

Quy trình đo và chẩn đoán tăng huyết áp trong nghiên cứu được chuẩn hóa như thế nào? Đối tượng được nghỉ ngơi tại phòng yên tĩnh ít nhất 10 phút, không dùng chất kích thích trong 2 giờ trước khi đo. Nhân viên y tế sử dụng huyết áp kế đồng hồ ALPK2 của Nhật Bản để đo hai cánh tay ở tư thế ngồi chuẩn, lấy trị số tay cao hơn và chẩn đoán tăng huyết áp khi huyết áp từ 140/90 mmHg trở lên theo tiêu chuẩn Hội Tim mạch Việt Nam.

Kết luận

• Luận văn ghi nhận tỷ lệ tăng huyết áp ở mức báo động 41,4% ở người Gia Rai trưởng thành tại xã Ia Khươl năm 2022, trong đó thể bệnh độ 1 chiếm ưu thế với 46,7%.
• Nghiên cứu xác lập 5 yếu tố liên quan độc lập hàng đầu gồm: thói quen ăn mặn (nguy cơ tăng 27,4 lần), sử dụng rượu bia mức nguy cơ (nguy cơ tăng 12,4 lần), tiền sử gia đình (nguy cơ tăng 9,9 lần), tuổi trên 40 (nguy cơ tăng 4,8 lần) và thừa cân béo phì (nguy cơ tăng 3,4 lần).
• Đóng góp khoa học cốt lõi của công trình là cung cấp bức tranh dịch tễ học toàn diện, chính xác và có giá trị thực tiễn cao về sức khỏe tim mạch của đồng bào dân tộc Gia Rai tại Gia Lai.
• Kế hoạch hành động tiếp theo cần tập trung chuyển giao kết quả nghiên cứu cho Trung tâm Y tế huyện Chư Păh triển khai ngay chương trình sàng lọc huyết áp cộng đồng vào quý 1 năm 2023.
• Các nhà quản lý y tế và chính quyền địa phương cần nhanh chóng vào cuộc, đẩy mạnh các can thiệp truyền thông giảm muối, hạn chế rượu bia nhằm bảo vệ sức khỏe tim mạch bền vững cho người dân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm, định nghĩa về tăng huyết áp sử dụng trong nghiên cứu Huyết áp: Là áp lực máu cần thiết tác động lên thành động mạch nhằm đưa máu đến nuôi dưỡng các mô trong cơ thể. Huyết áp thể hiện bằng hai chỉ số: HA tâm thu (còn gọi là HA tối đa) là áp lực của máu lên động mạch khi tim co bóp và HA tâm trương (còn gọi là HA tối thiểu) là áp lực máu lên thành động mạch khi tim giãn ra (11). Tăng huyết áp: Theo định nghĩa của hội tăng huyết áp thế giới 2020 (ISH 2020), THA là khi huyết áp tâm thu lớn hơn hoặc bằng 140mmHg và/hoặc khi HA tâm trương lớn hơn hoặc bằng 90mmHg (11), (12).

Phân độ tăng huyết áp: Theo phân độ của WHO 2020 và Hội Tim mạch Việt Nam, các mức HA (mmHg) được phân loại như sau (11), (13). Phân độ tăng huyết áp (theo WHO năm 2020 và theo Hội Tim mạch Việt Nam) Phân loại HA Tâm Thu HA Tâm Trương HA tối ưu <120 và <80 HA bình thường 120 - 129 và/hoặc 80 - 84 HA bình thường cao ►130 - 139 và/hoặc 85 - 89 THA độ 1 (nhẹ) 140 - 159 và/hoặc 90 - 99 THA độ 2 (trung bình) 160 - 179 và/hoặc 100 - 109 THA độ 3 (nặng) >180 và/hoặc > 110 THA tâm thu đơn độc >140 và <90 + Nếu HA không cùng mức để phân loại thì chọn mức HA tâm thu hay tâm trương cao nhất. THA TT đơn độc xếp loại theo mức HATT + Tiền Tăng huyết áp: Khi HATT > 120-139mmHg và HATTr > 80-89 mmHg Phân độ tăng huyết áp theo báo cáo lần thứ 7 của Liên Ủy ban Quốc gia về dự phòng, phát hiện, đánh giá và điều trị THA (JNC VII) (14), phân độ THA như sau: - Theo JNC VII (2003) (14). Phân độ tăng huyết áp theo JNC VII Huyết áp (mmHg) Phân độ TH Tâm thu Tâm trương Bình thường <120 <80 Tiền THA 120 - 139 80 - 89 THA độ I 140 - 159 90 - 99 THA độ II >160 >100 Đạt huyết áp mục tiêu: THA là bệnh phải điều trị liên tục, kéo dài và thậm chí suốt đời, trong quá trình dùng thuốc, trị số HA trở về bình thường (<140/90 mmHg) thì được gọi là đạt huyết áp mục tiêu, tuy nhiên đó mới chỉ đạt mục tiêu điều trị, do vậy bệnh nhân không được ngừng điều trị (14).

Có thể thấy phân độ tăng huyết áp của WHO năm 2020 và phân độ THA của Hội Tim mạch Việt Nam là tương đồng nhau. Trong nghiên cứu này chúng tôi áp dụng phân độ THA của Hội Tim mạch Việt Nam để đánh giá tình trạng THA của đối tượng nghiên cứu (ĐTNC). Phương pháp đo huyết áp: - Nghỉ trong phòng yên tĩnh ít nhất 5 - 10 phút trước khi đo huyết áp; - Không dùng các chất kích thích trước 2 giờ; - Tư thế đo chuẩn: người được đo huyết áp ngồi ghế tựa, cánh tay duỗi thẳng trên bàn, nếp khuỷu ngang mức với tim. Ngoài ra có thể đo ở tư thế nằm, đứng.

Đối với người cao tuổi hoặc có bệnh đái tháo đường nên đo huyết áp tư thế đứng nhằm xác định có hạ huyết áp tư thế hay không. - Cách sử dụng huyết áp kế đồng hồ: Các thiết bị đo cần được kiểm chuẩn định kỳ. Bề dài bao đo tối thiểu bằng 80% chu vi cánh tay, bề rộng tối thiểu bằng 40% chu vi cánh tay. Quấn băng quấn đủ chặt, bờ dưới của bao đo ở trên nếp lằn khuỷu 2cm.

Đặt máy ở vị trí để đảm bảo máy hoặc mốc 0 của thang đo ngang mức với tim. 6 - Đặt ống nghe ở vị trí động mạch cánh tay. Bơm hơi thêm 30 mmHg sau khi không còn thấy mạch đập. “Xả hơi với tốc độ 2 - 3 mmHg/nhịp đập.

Huyết áp tâm thu tương ứng với lúc xuất hiện tiếng đập đầu tiên và huyết áp tâm trương tương ứng với khi mất hẳn tiếng đập”. - Trong lúc đo huyết áp không nên nói chuyện. - Mỗi ĐTNC được đo huyết áp ở cả 2 tay (mỗi tay đo 1 lần), lấy chỉ số huyết áp ở tay có chỉ số cao hơn. Những trường hợp có chỉ số huyết áp chênh lệch nhau trên 10 mmHg thì ĐTV cho ĐTNC nghỉ ngơi 10 phút, sau đó đo lại và lấy chỉ số huyết áp của lần đo sau (14).

- Đơn vị của huyết áp ghi theo đơn vị mmHg, viết dưới dạng huyết áp tâm thu/huyết áp tâm trương (HATr). Dụng cụ đo là HA hiệu ALPK2 của Nhật. Thực trạng tăng huyết áp trên thế giới và Việt Nam 1. Trên thế giới Trước sự gia tăng và tác động to lớn của THA, Tổ chức Y tế thế giới (2013) đã có cảnh báo cáo về tăng huyết áp là “kẻ sát nhân thầm lặng, cuộc khủng hoảng sức khoẻ cộng đồng” và là một vấn đề y tế công cộng toàn cầu.

Tại thời điểm đó, tỷ lệ người lớn bị THA là 28,5% (27,3- 29,7%) ở các nước thu nhập cao và 31,5% (30,2 - 32,9%) ở các nước thu nhập thấp và trung bình. Từ năm 2000 đến 2010, tỷ lệ THA chuẩn hóa theo tuổi đã giảm 2,6% ở các nước có thu nhập cao nhưng tăng 7,7% ở các nước thu nhập thấp và trung bình. Trong cùng thời kỳ, tỷ lệ nhận thức (58,2% so với 67,0%), điều trị (44,5% so với 55,6%), và kiểm soát (17,9% so với 28,4%) tăng đáng kể ở các nước thu nhập cao, trong khi nhận thức (32,3% so với 37,9%) và điều trị (24,9% so với 29,0%) tăng ít hơn, và kiểm soát (8,4% so với 7,7%) thậm chí giảm nhẹ ở các nước thu nhập thấp và trung bình (15). Ở Ấn Độ năm 2014 của tác giả Anchala, Raghupathy và cộng sự tiến hành phân tích tổng hợp về sự phổ biến, nâng cao nhận thức, và kiểm soát tăng huyết áp đối với người lớn (>18 tuổi) tại một số vùng nông thôn và thành thị của Ấn Độ.

Qua tổng hợp 142 bài viết trong tổng số 3.047 bài viết, kết quả cho thấy tỷ lệ THA chung của Ấn Độ là 29%, nông thôn 25% và thành thị là 33%. Trong số này, 25% người dân ở nông thôn và 42% người dân ở đô thị nhận thức được tình trạng THA của họ (16). Phân tích tổng hợp 33 nghiên cứu năm 2013 của Dinesh Neupane và cộng sự ở các quốc gia Nam Á, với tổng 220.539 đối tượng nghiên cứu, từ 20 tuổi trở lên, tỷ lệ THA từ 13% đến 47%, trung bình là 27% (17). Kết quả nghiên cứu của Maria Dorobantu và cộng sự năm 2014 tại Rumani thực hiện 02 cuộc điều tra cắt ngang cách nhau 7 năm, cuộc thứ nhất với 2.017 cá nhân tuổi từ 18-85, tỷ lệ tham gia nghiên cứu 45%, cuộc thứ hai với 1.975 cá nhân tuổi từ 18-80, tỷ lệ tham gia nghiên cứu 69%, bằng cách phỏng vấn theo bộ câu hỏi, đo huyết áp và các số đo nhân trắc học trong hai nghiên cứu.

Tỷ lệ THA ở Rumani là 40,41%, nhận thức đúng về THA là 69,55%, trong đó với 59,15% cá nhân THA được điều trị, tỷ lệ kiểm soát được HA là 25%. Qua 7 năm, đã giảm 10,7% về tỷ lệ THA, gia tăng 57% trong nhận thức của THA và tăng 52% trong điều trị tăng huyết áp, dẫn đến gần như tăng gấp đôi tỷ lệ kiểm soát của THA (18). 8 Kết quả nghiên cứu của Tara Kessaram, Jeanie McKenzie và cộng sự năm 2015 nghiên cứu về các bệnh không lây nhiễm và các yếu tố nguy cơ ở quần thể người lớn ở một số quần đảo thuộc Thái Bình Dương: kết quả từ phương pháp tiếp cận theo phương pháp của WHO về giám sát, cho thấy tỷ lệ THA đã vượt quá 25% ở một số quần thể. Tăng huyết áp ít phổ biến ở quần đảo Solomon và phổ biến nhất ở Samoa thuộc Mỹ và quần đảo Cook, nơi có hơn 30% phụ nữ và 40% nam giới bị THA (19).

Kết quả nghiên cứu của Li-Yuan Ma và cộng sự về báo cáo bệnh tim mạch tại Trung Quốc năm 2018 cho thấy 25,2% người lớn ở Trung Quốc từ 18 tuổi trở lên bị tăng huyết áp; tương ứng với khoảng 270 triệu người. Khảo sát Tăng huyết áp Trung Quốc đã kiểm tra 451.755 người > 18 tuổi từ 262 khu vực thành thị và nông thôn tại 31 tỉnh, thành phố và khu tự trị của Trung Quốc đại lục trong năm 2012-2015. Tỷ lệ nhận thức, điều trị và kiểm soát bệnh tăng huyết áp ở người lớn Trung Quốc >18 tuổi lần lượt là 51,6%, 45,8% và 16,8%, và tỷ lệ tăng huyết áp được kiểm soát ở những người được điều trị là 37,5%, cao hơn so với tỷ lệ quan sát trước đó (20). Kết quả nghiên cứu của MD Chobufo và cộng sự năm 2019 tại Hoa Kỳ cho thấy tỷ lệ THA giai đoạn 2017-2018 là 49,64%, tương ứng với 115 triệu người mắc THA.

Trong đó tỷ lệ THA ở người da đen là 58,53%; ở nam giới là 54,46%; tỷ lệ THA ở người cao tuổi và người mắc bệnh tiểu đường và suy thận cùng tỷ lệ là 61,03% (21). Kết quả nghiên cứu của S Asgari và cộng sự (2019) nghiên cứu về tình trạng tăng huyết áp tại Tehran, nghiên cứu tiến hành khảo sát 10.576 người có độ tuổi từ 20 tuổi trở lên; kết quả cho thấy tỷ lệ THA là 47,2% (22). Kết quả nghiên cứu của Mahadir Naidu B. và cộng sự năm 2019, nghiên cứu tiến hành khảo sát 15.738 người trưởng thành từ 18 tuổi trở lên; nghiên cứu áp dụng tiêu chuẩn đánh giá JNC7.

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ THA nói chung là 66,8%, với 45,8% bị tiền THA, 15,1% bị THA giai đoạn 1 và 5,9% THA giai đoạn 2 (23). Kết quả nghiên cứu của Kanya Somprasong và cộng sự năm 2020 tại Thái Lan, nghiên cứu tiến hành khảo sát 1.287 người dân từ 35 tuổi trở lên. Kết quả nghiên cứu cho thấy hơn một nửa số người tham gia là nữ (60,5%) và đã kết hôn (83,1%); độ tuổi trung bình là 52,2 tuổi. Hầu hết những người tham gia đều có thể nói (57,9%) và hiểu (55,0%) tiếng Thái; tuy nhiên, 3/4 người không biết đọc (60,8%) hoặc viết (51,5%) tiếng Thái.

Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ THA chung là 24,3%; trong đó tỷ lệ THA ở bộ tộc Yao là cao 9 nhất 29,0%, kế đến 26,2% ở bộ tộc Hmong, 25,2% ở bộ tộc Lisu, 25,0% ở bộ tộc Lahu và 22,1% ở bộ tộc Karen. Tỷ lệ hiện nhiễm ở nam là 25,8% và ở nữ là 23,4%. Tuy nhiên, tỷ lệ mắc THA theo các nhóm tuổi hầu hết đều giống nhau, dao động từ 22,2-25,7%. Hơn một nửa trong số đó không biết bản thân bị mắc THA.

Về hành vi sức khoẻ có 22,8% đang hút thuốc lá, 29,6% sử dụng rượu bia thường xuyên và 51,9% không tập thể dục.