Luận văn thực trạng sử dụng thuốc kháng sinh của các bà mẹ có con dưới 5 tuổi và một số yếu liên quan tại xã đông kết huyện khoái châu tỉnh hưng yên năm 2013

Nghiên cứu thực trạng sử dụng thuốc kháng sinh ở bà mẹ có con dưới 5 tuổi tại xã Đông Kết, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên năm 2013.

• Tác giả: Nguyễn Thị Quỳnh Trang
• Người hướng dẫn: PGS. Đoàn Huy Hậu
• Trường học: Trường Đại Học Y Tế Công Cộng
• Chuyên ngành: Y Tế Công Cộng
• Đề tài: Thực Trạng Sử Dụng Thuốc Kháng Sinh Ở Trẻ Dưới 5 Tuổi Tại Xã Đông Kết, Hưng Yên
• Loại tài liệu: Đề Tài Nghiên Cứu
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Sức khỏe và tình hình bệnh tật của trẻ em dưới 5 tuổi
• 1.2. Sơ lược về kháng sinh
• 1.3. Tình hình sử dụng thuốc kháng sinh
• 1.4. Tình hình kháng kháng sinh
• 1.5. Một số nghiên cứu về kiến thức, thực hành sử dụng thuốc kháng sinh
• 1.6. Một số nét về địa bàn nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Thiết kế nghiên cứu
• 2.4. Mẫu nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp chọn mẫu
• 2.6. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.7. Biến số nghiên cứu
• 2.8. Một số khái niệm dùng trong nghiên cứu
• 2.9. Xử lý và phân tích số liệu
• 2.10. Khía cạnh đạo đức
• 2.11. Hạn chế, sai số của nghiên cứu và biện pháp khắc phục
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mô tả đặc điểm của các bà mẹ
• 3.2. Thông tin về bệnh tật của trẻ dưới 5 tuổi
• 3.3. Thông tin về kiến thức sử dụng kháng sinh cho trẻ của bà mẹ
• 3.4. Thực hành sử dụng kháng sinh
• 3.5. Nguồn thông tin
• 3.6. Các yếu tố liên quan đến việc sử dụng KS của bà mẹ
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: Biến số nghiên cứu
• PHỤ LỤC 2: Phiếu phỏng vấn bà mẹ
• PHỤ LỤC 3: Thang điểm kiến thức và thực hành
• PHỤ LỤC 4: Phỏng vấn sâu các bà mẹ
• PHỤ LỤC 5: Phỏng vấn sâu người bán thuốc
• PHỤ LỤC 6: Quy chế kê đơn và bán thuốc theo đơn
• PHỤ LỤC 7: Nguyên tắc, tiêu chuẩn “thực hành tốt nhà thuốc”

Tóm tắt

I. Tổng quan về thực trạng sử dụng thuốc kháng sinh ở trẻ dưới 5 tuổi

Tình hình sử dụng thuốc kháng sinh cho trẻ em dưới 5 tuổi tại xã Đông Kết, Hưng Yên đang trở thành một vấn đề đáng lo ngại. Theo nghiên cứu, trẻ em trong độ tuổi này thường xuyên mắc các bệnh nhiễm trùng, dẫn đến việc sử dụng thuốc kháng sinh mà không có sự chỉ định của bác sĩ. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của trẻ mà còn góp phần vào tình trạng kháng thuốc ngày càng gia tăng. Nghiên cứu cho thấy, tỷ lệ trẻ em dưới 5 tuổi sử dụng thuốc kháng sinh mà không có đơn thuốc chiếm một tỷ lệ cao, điều này cho thấy sự cần thiết phải nâng cao nhận thức của các bậc phụ huynh về việc sử dụng thuốc an toàn và hợp lý.

1.1. Tình hình sức khỏe và bệnh tật của trẻ em dưới 5 tuổi

Trẻ em dưới 5 tuổi là nhóm đối tượng dễ mắc các bệnh lý như viêm phổi, tiêu chảy và các bệnh nhiễm trùng khác. Theo WHO, mỗi năm có khoảng 1,4 triệu trẻ em dưới 5 tuổi tử vong do viêm phổi. Tại Việt Nam, tỷ lệ trẻ em mắc bệnh hô hấp và tiêu chảy vẫn còn cao, đặc biệt là ở những vùng nông thôn như xã Đông Kết.

1.2. Khái niệm và vai trò của thuốc kháng sinh

Kháng sinh là những chất có khả năng tiêu diệt hoặc ức chế sự phát triển của vi sinh vật. Việc sử dụng thuốc kháng sinh đúng cách có thể giúp điều trị hiệu quả các bệnh nhiễm trùng. Tuy nhiên, việc lạm dụng thuốc kháng sinh có thể dẫn đến tình trạng kháng thuốc, gây khó khăn trong điều trị các bệnh nhiễm trùng trong tương lai.

II. Vấn đề và thách thức trong việc sử dụng thuốc kháng sinh

Mặc dù thuốc kháng sinh có vai trò quan trọng trong điều trị bệnh, nhưng việc sử dụng không đúng cách đang trở thành một thách thức lớn. Nhiều bà mẹ vẫn tự ý cho trẻ sử dụng thuốc kháng sinh mà không có sự tư vấn của bác sĩ. Điều này không chỉ làm tăng nguy cơ kháng thuốc mà còn có thể gây ra các tác dụng phụ nghiêm trọng cho trẻ. Theo nghiên cứu, chỉ có 21,1% bà mẹ biết cách sử dụng thuốc kháng sinh đúng liều và đủ thời gian.

2.1. Tình trạng kháng kháng sinh ở trẻ em

Tình trạng kháng kháng sinh đang gia tăng đáng báo động. Nghiên cứu cho thấy, có tới 58,6% bà mẹ có kiến thức về việc sử dụng thuốc kháng sinh nhưng thực hành lại rất thấp. Việc này dẫn đến tình trạng kháng thuốc, làm giảm hiệu quả điều trị và tăng chi phí y tế.

2.2. Nguyên nhân dẫn đến việc sử dụng thuốc kháng sinh không hợp lý

Nguyên nhân chính dẫn đến việc sử dụng thuốc kháng sinh không hợp lý bao gồm sự thiếu hiểu biết của phụ huynh, sự dễ dàng trong việc mua thuốc mà không cần đơn và sự thiếu kiểm soát từ các cơ sở y tế. Nhiều bà mẹ vẫn tin rằng thuốc kháng sinh có thể chữa trị mọi bệnh, dẫn đến việc lạm dụng thuốc.

III. Phương pháp và giải pháp nâng cao nhận thức về sử dụng thuốc kháng sinh

Để cải thiện tình hình sử dụng thuốc kháng sinh ở trẻ em dưới 5 tuổi, cần có các giải pháp đồng bộ từ chính quyền địa phương và các cơ sở y tế. Việc tổ chức các buổi tuyên truyền, giáo dục sức khỏe cho phụ huynh về cách sử dụng thuốc kháng sinh an toàn và hợp lý là rất cần thiết. Ngoài ra, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ sở y tế và nhà thuốc trong việc quản lý việc bán thuốc.

3.1. Tổ chức các buổi tuyên truyền về sử dụng thuốc kháng sinh

Các buổi tuyên truyền có thể giúp nâng cao nhận thức của phụ huynh về việc sử dụng thuốc kháng sinh đúng cách. Nội dung tuyên truyền nên tập trung vào tác hại của việc lạm dụng thuốc kháng sinh và cách nhận biết khi nào cần sử dụng thuốc.

3.2. Tăng cường quản lý việc bán thuốc kháng sinh

Cần có quy định chặt chẽ hơn về việc bán thuốc kháng sinh tại các nhà thuốc. Các nhà thuốc cần yêu cầu đơn thuốc từ bác sĩ trước khi bán thuốc cho phụ huynh, nhằm giảm thiểu tình trạng tự ý sử dụng thuốc.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về sử dụng thuốc kháng sinh

Kết quả nghiên cứu cho thấy, có tới 77,8% bà mẹ không tuân thủ đúng đơn thuốc của bác sĩ. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của trẻ mà còn làm gia tăng tình trạng kháng thuốc. Cần có các biện pháp can thiệp kịp thời để cải thiện tình hình này. Các cơ sở y tế cần thường xuyên theo dõi và đánh giá tình hình sử dụng thuốc kháng sinh để có những điều chỉnh phù hợp.

4.1. Kết quả nghiên cứu về kiến thức và thực hành sử dụng thuốc kháng sinh

Nghiên cứu cho thấy, chỉ có 38% bà mẹ thực hành đúng việc sử dụng thuốc kháng sinh cho trẻ. Điều này cho thấy cần có sự can thiệp mạnh mẽ để nâng cao kiến thức và thực hành của phụ huynh.

4.2. Tác động của việc sử dụng thuốc kháng sinh không đúng cách

Việc sử dụng thuốc kháng sinh không đúng cách có thể dẫn đến nhiều tác dụng phụ nghiêm trọng cho trẻ. Nghiên cứu chỉ ra rằng, có tới 21,4% bà mẹ không nhận thức được tác hại của việc sử dụng thuốc không đúng cách.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho việc sử dụng thuốc kháng sinh

Việc sử dụng thuốc kháng sinh cho trẻ em dưới 5 tuổi tại xã Đông Kết cần được quản lý chặt chẽ hơn. Cần có sự phối hợp giữa các cơ sở y tế, nhà thuốc và cộng đồng để nâng cao nhận thức và thực hành sử dụng thuốc an toàn. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc giáo dục sức khỏe cho phụ huynh và quản lý việc bán thuốc kháng sinh.

5.1. Đề xuất các biện pháp can thiệp

Cần triển khai các biện pháp can thiệp như tổ chức các buổi hội thảo, phát tài liệu hướng dẫn sử dụng thuốc kháng sinh an toàn cho phụ huynh. Điều này sẽ giúp nâng cao nhận thức và giảm thiểu tình trạng kháng thuốc.

5.2. Tương lai của việc sử dụng thuốc kháng sinh ở trẻ em

Tương lai của việc sử dụng thuốc kháng sinh ở trẻ em phụ thuộc vào sự thay đổi trong nhận thức của cộng đồng và sự quản lý chặt chẽ từ các cơ sở y tế. Cần có các nghiên cứu tiếp theo để theo dõi tình hình và đưa ra các giải pháp kịp thời.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tình trạng kháng kháng sinh đang trở thành một trong những mối đe dọa nghiêm trọng nhất đối với sức khỏe cộng đồng và sự phát triển kinh tế toàn cầu. Theo báo cáo từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mỗi năm có khoảng 1,4 triệu trẻ em dưới 5 tuổi tử vong do viêm phổi, đồng thời có tới 500 triệu lượt trẻ mắc các đợt tiêu chảy cấp. Tại Việt Nam, mặc dù tỷ suất tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi đã giảm xuống mức 25,0‰ vào năm 2009, nhưng tỷ lệ lạm dụng thuốc tại hộ gia đình vẫn ở mức báo động khi có tới 66,5% các đợt ốm của trẻ được gia đình tự mua thuốc điều trị mà không qua thăm khám y khoa. Riêng tại huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên, thống kê y tế năm 2012 ghi nhận khoảng 70% số trẻ dưới 5 tuổi nhập viện điều trị đã tự ý sử dụng kháng sinh tại nhà từ trước.

Luận văn thạc sĩ y tế công cộng của tác giả Nguyễn Thị Quỳnh Trang tại Trường Đại học Y tế Công cộng tập trung giải quyết vấn đề cấp bách: Thực trạng sử dụng thuốc kháng sinh của các bà mẹ có con dưới 5 tuổi và các yếu tố liên quan tại xã Đông Kết, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên. Nghiên cứu được triển khai từ tháng 1/2013 đến tháng 6/2013 nhằm thực hiện hai mục tiêu cốt lõi: mô tả chính xác kiến thức, thực hành sử dụng kháng sinh cho trẻ của các bà mẹ, đồng thời xác định các yếu tố nhân khẩu, xã hội và dịch vụ y tế tác động trực tiếp đến hành vi này.

Kết quả nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn to lớn khi chỉ ra tỷ lệ bà mẹ đạt kiến thức sử dụng kháng sinh là 58,6%, nhưng tỷ lệ thực hành đúng chỉ đạt vỏn vẹn 38,0%. Những con số này cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng tin cậy để chính quyền địa phương, trạm y tế và các nhà hoạch định chính sách xây dựng giải pháp can thiệp truyền thông, nâng cao hiệu quả quản lý bán lẻ dược phẩm, hướng đến mục tiêu bảo vệ an toàn sức khỏe cho trẻ nhỏ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng mô hình hành vi chăm sóc sức khỏe của Green & Kreuter (1999) để phân tích toàn diện các yếu tố cấu thành và chi phối quyết định dùng thuốc của người dân. Mô hình này phân tách hành vi thành 3 nhóm yếu tố cốt lõi:

• Nhóm yếu tố tiền đề: Bao gồm các đặc điểm nhân khẩu học như nhóm tuổi, trình độ học vấn, nghề nghiệp của người mẹ, cùng với nền tảng kiến thức, niềm tin và nhận thức về an toàn thuốc.
• Nhóm yếu tố tăng cường: Sự tác động, tư vấn và định hướng từ người bán thuốc tư nhân, gia đình, bạn bè và mạng lưới cộng đồng xung quanh.
• Nhóm yếu tố tạo điều kiện: Sự sẵn có của hệ thống nhà thuốc tư nhân, khoảng cách địa lý đến trạm y tế, quy chế kê đơn và các chương trình truyền thông giáo dục sức khỏe tại địa phương.

Bên cạnh đó, đề tài chuẩn hóa các khái niệm y tế quan trọng theo định nghĩa của Hội nghị Nairobi (1985) về sử dụng thuốc hợp lý, các quy chuẩn chuyên môn của Bộ Y tế về danh mục thuốc kê đơn, nguyên tắc thực hành tốt nhà thuốc (GPP) và cơ chế đề kháng kháng sinh trong lâm sàng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế mô tả cắt ngang có phân tích, kết hợp hài hòa giữa phương pháp định lượng và định tính nhằm đảm bảo tính khách quan và chiều sâu của thông tin.

• Cỡ mẫu và chọn mẫu định lượng: Cỡ mẫu tối thiểu được tính toán theo công thức ước tính một tỷ lệ trong quần thể với độ tin cậy 95% ($\alpha = 0,05$) và sai số tuyệt đối mong muốn $d = 0,06$, cho ra quy mô 280 bà mẹ có con dưới 5 tuổi. Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên có hệ thống được triển khai dựa trên danh sách toàn bộ 525 hộ gia đình có trẻ dưới 5 tuổi tại xã Đông Kết với khoảng cách mẫu $k = 2$.
• Mẫu nghiên cứu định tính: Tiến hành phỏng vấn sâu 11 đối tượng có chủ đích, bao gồm 5 chủ hiệu thuốc tư nhân đại diện cho 5 thôn và 6 bà mẹ (3 người tuân thủ đơn bác sĩ và 3 người tự mua thuốc) nhằm làm sáng tỏ các rào cản hành vi.
• Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu: Số liệu định lượng được thu thập qua bộ câu hỏi phỏng vấn trực tiếp có cấu trúc, sau đó nhập liệu và làm sạch bằng phần mềm EpiData 3.1 nhằm loại bỏ hoàn toàn các sai số logic. Phân tích thống kê được thực hiện trên phần mềm SPSS 18.0 với các bảng phân bố tần số, tỷ lệ phần trăm, kết hợp kiểm định Chi bình phương ($\chi^2$) và ước tính tỷ số chênh (OR) ở mức ý nghĩa thống kê $p < 0,05$. Lý do lựa chọn các phương pháp phân tích này là nhằm kiểm soát tốt các biến số gây nhiễu, đồng thời lượng hóa chính xác mối liên quan nhân quả giữa trình độ học vấn, nghề nghiệp với hành vi thực hành dùng kháng sinh của người mẹ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tế trên 280 bà mẹ tại xã Đông Kết đã bộc lộ nhiều khoảng trống nghiêm trọng giữa nhận thức lý thuyết và hành động thực tế:

• Về mặt kiến thức: Có 58,6% bà mẹ đạt tiêu chuẩn kiến thức chung. Mặc dù 97,9% người mẹ nhận thức được rằng sử dụng kháng sinh cần phải có đơn của bác sĩ, nhưng chỉ có 21,8% biết cách dùng thuốc đúng liều và đủ số ngày quy định. Đáng lo ngại, 54,7% bà mẹ quan niệm thời gian dùng kháng sinh an toàn chỉ cần dưới 5 ngày, và 32,5% sẵn sàng tự ý đổi sang loại kháng sinh khác nếu sau 2-3 ngày chưa thấy triệu chứng thuyên giảm.
• Về mặt thực hành: Tỷ lệ thực hành đúng chuẩn chỉ đạt mức 38,0%. Trong tổng số 158 bà mẹ có con ốm và sử dụng kháng sinh trong vòng 3 tháng trước điều tra, có tới 79,1% (125 bà mẹ) tự ý mua thuốc điều trị mà không đưa con đi khám lấy đơn.
• Vai trò của người bán thuốc: 75,9% quyết định cho trẻ dùng thuốc xuất phát từ lời khuyên của người bán thuốc tư nhân, và 69,0% nguồn cung cấp thuốc là từ các hiệu thuốc tư nhân trên địa bàn.
• Hành vi tuân thủ và kiểm tra an toàn: 77,8% người bán thuốc hoàn toàn không yêu cầu người mua xuất trình đơn thuốc. Trong nhóm tự điều trị, có 75,0% bà mẹ tự ý ngừng thuốc ngay sau 2-3 ngày khi thấy triệu chứng bệnh vừa giảm. Ngoài ra, có tới 60,8% bà mẹ không hề kiểm tra hạn sử dụng của thuốc trước khi mua cho trẻ uống.

Thảo luận kết quả

Thực trạng sử dụng kháng sinh tùy tiện bắt nguồn từ tâm lý chủ quan khi 84,0% bà mẹ cho rằng trẻ chỉ mắc các bệnh nhẹ thông thường như ho, sốt, cảm cúm nên không cần đi viện khám. Sự tiện lợi của mạng lưới quầy thuốc tư nhân tại thôn xóm kết hợp với việc thiếu giám sát quy chế bán thuốc kê đơn đã biến hiệu thuốc tư nhân thành địa chỉ chẩn đoán và điều trị thay thế bác sĩ. Tâm lý lo sợ "uống nhiều kháng sinh gây hại người, còi xương" khiến 77,8% bà mẹ tự ngưng thuốc sớm khi thấy con đỡ sốt, đây chính là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến hiện tượng chọn lọc vi khuẩn kháng thuốc.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa rất rõ ràng thông qua biểu đồ tròn so sánh tỷ lệ kiến thức đạt (58,6%) và thực hành đúng (38,0%), phản ánh khoảng trống hành vi rất lớn. Các bảng phân tích tương quan 2x2 cho thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$) giữa trình độ học vấn của mẹ với kiến thức và thực hành: bà mẹ có học vấn từ THPT trở lên có tỷ lệ thực hành đúng cao hơn rõ rệt so với nhóm học vấn dưới THCS. Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu của Đặng Thị Hường tại Thái Bình (49,0% mua thuốc không đơn), nghiên cứu của Skliros tại Hy Lạp (44,6% tự dùng kháng sinh) và nghiên cứu của Okumura tại nông thôn Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giải quyết triệt để thực trạng lạm dụng kháng sinh ở trẻ nhỏ, luận văn đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp can thiệp đồng bộ:

• Tăng cường truyền thông giáo dục sức khỏe cộng đồng: Trạm Y tế xã Đông Kết phối hợp với Hội Phụ nữ tổ chức các chiến dịch truyền thông trực tiếp tại 100% các thôn xóm trong quý 3 năm 2013. Tập trung phổ biến nguyên tắc dùng kháng sinh đủ liều từ 5 đến 7 ngày và cảnh báo nguy cơ kháng thuốc, phấn đấu nâng tỷ lệ bà mẹ có kiến thức đạt chuẩn từ 58,6% lên trên 80,0% vào cuối năm 2014.
• Siết chặt quản lý và kiểm tra hoạt động bán thuốc theo đơn: Phòng Y tế huyện Khoái Châu phối hợp với lực lượng quản lý thị trường tiến hành kiểm tra định kỳ và đột xuất 100% cơ sở bán lẻ dược phẩm tư nhân trên địa bàn. Áp dụng chế tài nghiêm khắc đối với hành vi bán thuốc không đơn, đặt mục tiêu giảm tỷ lệ người bán thuốc không hỏi đơn từ 77,8% xuống dưới 30,0% trong vòng 12 tháng.
• Nâng cao trình độ chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp cho người bán lẻ dược phẩm: Trung tâm Y tế huyện Khoái Châu chủ trì tổ chức các khóa tập huấn bắt buộc về Thực hành tốt nhà thuốc (GPP) và quy chế kê đơn cho 100% dược sĩ, nhân viên quầy thuốc tư nhân trong thời gian 6 tháng, đảm bảo hướng dẫn đúng liều lượng và từ chối bán kháng sinh khi không có chỉ định chuyên môn.
• Cải thiện chất lượng dịch vụ khám chữa bệnh tại trạm y tế cơ sở: Trạm Y tế xã Đông Kết nâng cao năng lực chẩn đoán các bệnh nhiễm khuẩn hô hấp và tiêu hóa ở trẻ em, rút ngắn thời gian chờ đợi và đảm bảo cung ứng đủ thuốc thiết yếu, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ phụ huynh đưa trẻ đi khám bệnh lấy đơn từ 20,9% lên trên 60,0% trong giai đoạn 2013-2015.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị tham khảo chuyên sâu và ứng dụng thực tiễn cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cán bộ quản lý y tế và cơ quan hoạch định chính sách: Lãnh đạo Sở Y tế, Phòng Y tế huyện có thêm cơ sở khoa học để thiết kế các chính sách kiểm soát kênh phân phối dược phẩm tư nhân và xây dựng chiến lược hành động phòng chống kháng thuốc tại tuyến y tế cơ sở.
• Bác sĩ nhi khoa và nhân viên y tế tuyến ban đầu: Bác sĩ tại các bệnh viện huyện và trạm y tế xã có thể hiểu rõ hành vi, thói quen và nhận thức sai lầm của người chăm sóc trẻ, từ đó nâng cao kỹ năng tư vấn lâm sàng và hướng dẫn tuân thủ điều trị cho gia đình.
• Học viên cao học, sinh viên và giảng viên khối ngành Y Dược: Học viên chuyên ngành Y tế công cộng, Y học dự phòng và Dược lâm sàng có thể sử dụng đề tài như một mẫu nghiên cứu chuẩn mực về phương pháp kết hợp định lượng và định tính (mixed methods) trong dịch tễ học hành vi.
• Các tổ chức phi chính phủ và hiệp hội bảo vệ quyền trẻ em: Đội ngũ phát triển dự án có thể khai thác số liệu thực địa để xây dựng các tài liệu truyền thông cộng đồng, tài trợ các chương trình chăm sóc sức khỏe ban đầu cho trẻ dưới 5 tuổi tại khu vực nông thôn.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao phần lớn các bà mẹ thường tự ý ngưng kháng sinh sau 2-3 ngày điều trị?
Nghiên cứu chỉ ra rằng 75,0% bà mẹ dừng thuốc sớm do thấy triệu chứng ho, sốt của trẻ đã thuyên giảm. Tâm lý e ngại việc uống kháng sinh kéo dài sẽ gây nóng trong, hại dạ dày hoặc làm trẻ chậm lớn là nguyên nhân chính khiến phụ huynh không tuân thủ đủ liệu trình tối thiểu từ 5 đến 7 ngày.

Nguyên nhân nào dẫn đến tỷ lệ bán thuốc kháng sinh không kê đơn lên tới 77,8% tại địa phương?
Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ áp lực cạnh tranh lợi nhuận thương mại của các quầy thuốc tư nhân, sự thiếu giám sát thường xuyên của cơ quan quản lý dược và thói quen ngại đến bệnh viện khám của người dân khi trẻ chỉ mắc các bệnh nhiễm khuẩn đường hô hấp thông thường.

Trình độ học vấn của người mẹ có tác động như thế nào đến việc sử dụng kháng sinh cho trẻ?
Phân tích thống kê với mức ý nghĩa $p < 0,05$ khẳng định mối liên quan mật thiết giữa trình độ học vấn và hành vi sử dụng thuốc. Các bà mẹ có trình độ từ THPT trở lên có khả năng tiếp cận thông tin y tế chính xác cao hơn, từ đó đạt tỷ lệ tuân thủ điều trị và kiểm tra hạn dùng thuốc vượt trội so với nhóm học vấn thấp.

Hậu quả nguy hiểm nhất của việc lạm dụng kháng sinh ở trẻ dưới 5 tuổi là gì?
Việc dùng kháng sinh không đủ liều hoặc dùng sai chỉ định thúc đẩy quá trình đột biến gen của vi khuẩn, tạo ra các chủng đề kháng đa thuốc. Trẻ có nguy cơ tái phát bệnh nặng hơn, kéo dài thời gian nằm viện, tăng chi phí điều trị và đối mặt với nguy cơ thất bại điều trị khi mắc các nhiễm trùng nghiêm trọng sau này.

Việc kết hợp nghiên cứu định lượng và định tính mang lại ưu thế gì cho luận văn?
Phương pháp kết hợp giúp số liệu định lượng từ 280 bộ câu hỏi phản ánh quy mô tổng thể của vấn đề, trong khi 11 cuộc phỏng vấn sâu giúp lý giải tường tận nguyên nhân tâm lý, tập quán và động cơ ẩn sau các hành vi sai lệch của cả người mẹ lẫn người bán lẻ thuốc.

Kết luận

• Luận văn phản ánh toàn diện thực trạng sử dụng kháng sinh ở trẻ dưới 5 tuổi tại xã Đông Kết với 58,6% bà mẹ đạt kiến thức nhưng chỉ 38,0% thực hành đúng chuẩn.
• Tỷ lệ tự ý mua thuốc kháng sinh không theo đơn chiếm tới 79,1%, trong đó hiệu thuốc tư nhân đóng vai trò là kênh cung ứng và tư vấn chủ đạo cho 75,9% trường hợp.
• Hành vi ngưng thuốc sớm khi bệnh vừa thuyên giảm diễn ra phổ biến ở 75,0% bà mẹ tự mua thuốc, tạo ra nguy cơ tiềm tàng cho sự phát triển của vi khuẩn kháng thuốc.
• Nghiên cứu chứng minh mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa trình độ học vấn, nghề nghiệp và người ra quyết định với mức độ tuân thủ điều trị kháng sinh ở trẻ nhỏ ($p < 0,05$).
• Hệ thống giải pháp can thiệp cần được triển khai ngay trong giai đoạn 2013-2014, trọng tâm là truyền thông thay đổi hành vi tại thôn xóm và thanh tra nghiêm ngặt hoạt động kê đơn tại quầy lẻ dược phẩm.

Quý độc giả, cán bộ y tế và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể tham khảo toàn văn luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Thị Quỳnh Trang tại thư viện Trường Đại học Y tế Công cộng để khai thác chi tiết bộ công cụ khảo sát và khung phân tích dữ liệu chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TÓNG QUAN TÀI LIỆU 1. Sức khỏe và tình hình bệnh tật của trẻ em dưới 5 tuổi 1. Định nghĩa sức khỏe: Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đã định nghĩa: “Sức khỏe là tình trạng hoàn toàn thoải mái về thể chất, tâm thần và xã hội chứ không chỉ là không có bệnh tật hoặc đau yếu”. Tình trạng sức khỏe tốt có hàm ý là con người đạt được sự cân bằng động với môi trường xung quanh, có khả năng thích ứng với môi trường.

Đối với cá nhân, tình trạng sức khỏe tốt có nghĩa là chất lượng cuộc sống của họ được cải thiện, ít bị đau ốm, ít khuyết tật; cuộc sống cá nhân, gia đình và xã hội hạnh phúc; cá nhân có cơ hội lựa chọn trong công việc và nghỉ ngơi. Đối với cộng đồng, có tình trạng sức khỏe tốt có nghĩa là chất lượng cuộc sống của người dân cao hơn; người dân có khả năng tham gia tốt hơn trong việc lập kế hoạch và thực hiện các hoạt động phòng bệnh, hoạch định chính sách về sức khỏe [2]. Tình hình bệnh tật và tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và Quỹ nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) công bố báo cáo cho biết số trẻ em dưới 5 tuổi bị tử vong trên toàn thế giới đã giảm từ hơn 12 triệu trẻ vào năm 1990 xuống còn 7,6 triệu trẻ vào năm 2010. Theo WHO các nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi là viêm phổi, tiêu chảy, sốt rét và các bệnh lý chu sinh.

Một phần ba số tử vong ở trẻ có liên quan đến vấn đề dinh dưỡng. Tử vong trẻ em các nước có thu nhập thấp cao gấp gần 18 lẩn ở các nước có thu nhập cao [52]. Trên thế giới, mỗi trẻ trung bình trong một năm mắc nhiễm khuẩn hô hấp cấp (NKHHC) 4-9 lần, ước tính hàng năm trên thế giới có khoảng 2 tỷ lượt trẻ em dưới 5 tuổi mắc NKHHC trong đó khoảng 20% là viêm phổi. Viêm phổi là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ em trên toàn thế giới.

Hằng năm khoảng 1,4 triệu trẻ em dưới 5 tuổi chết do viêm phổi - nhiều hơn AIDS, bệnh sốt rét và lao kết hợp lại [53]. Trong khi đó ước tính khoảng 500 triệu trẻ em dưới 5 tuổi mắc ít nhất một đợt tiêu chảy. Tiêu chảy là nguyên nhân thứ hai gây tử vong cho trẻ em sau NKHHCT và 80% tử vong do tiêu chảy xảy ra ở trẻ em dưới 2 5 tuổi. Ở nước ta bình quân một trẻ dưới 5 tuổi mỗi năm mắc từ 0,8 - 2,2 đợt tiêu chảy.

Đây cũng là nguyên nhân hàng đầu gây suy dinh dưỡng, ảnh hưởng tới tăng trưởng của trẻ. Bệnh tiêu chảy có sự khác biệt theo mùa và theo địa dư. Ở vùng ôn đới, tiêu chảy do vi khuẩn xảy ra cao điểm vào mùa nóng, tiêu chảy do virus thường xảy ra cao điểm vào mùa đông. Ở vùng nhiệt đới, tiêu chảy do vi khuẩn xảy ra cao điểm vào mùa mưa và mùa nóng, tiêu chảy do Rotavirus lại xảy ra cao điếm vào mùa khô lạnh.

Cũng theo WHO cứ 45 giây lại có một trẻ tử vong vì bệnh sốt rét ở châu Phi, hon 90% trẻ em nhiễm HIV là lây truyền từ mẹ. Khoảng 20 triệu trẻ em trên thế giới bị suy dinh dưỡng cấp tính nặng [24], [52], [27]. Tại Việt Nam, số liệu thống kê của Bộ Y tế cho thấy tỷ suất chết trẻ em dưới 5 tuổi giảm từ 42%O năm 2001, xuống 27,5%O năm 2005 và đến năm 2009 còn 25,0%o. Tỷ lệ tử vong trẻ em trong các gia đình nghèo cao gấp 3 đến 4 lần so với trẻ em ở trong các gia đình có thu nhập cao.

Có sự chênh lệch khá lớn về tình trạng sức khỏe trẻ em giữa các vùng, miền, thể hiện ở một trong các chỉ số như tỷ suất tử vong trẻ em dưới 1 tuổi. Đối với tử vong trẻ em dưới 1 tuổi, mặc dù tỷ lệ này giảm ở tất cả các vùng, trong đó có các vùng khó khăn, nhưng tỷ lệ ở Tây Nguyên, Tây Bắc và Đông Bắc vẫn còn cao gấp 1,4-1,5 lần so với mức bình quân của cả nước. Chênh lệch giữa vùng Tây Bắc và vùng Đông Nam Bộ có xu hướng giảm từ 3 lần năm 2005 (33,9%O và 10,6%o) xuống còn khoảng 2,5 lần năm 2008 (21%0 và 8%o), tuy nhiên mức chênh lệch này vẫn còn rất lớn [5]. Còn một số lượng lớn trẻ em Việt Nam tử vong hằng năm.

Mặc dù tử vong trẻ em nước ta đã giảm một cách đáng kể nhưng với cơ cấu dân số có tỷ lệ trẻ em cao (trẻ em dưới 5 tuổi chiếm 6,7% dân số, ước tính khoảng 6.000 trẻ) nên số trẻ tử vong vẫn còn rất cao. Theo đánh giá của UNICEF hằng năm vẫn có tới 31.000 trẻ dưới 5 tuổi tử vong. Các nguyên nhân chính gây tử vong ở trẻ em Việt Nam là bệnh lý chu sinh và thai nhi; tai nạn, chấn thương và ngộ độc; bệnh hệ tuần hoàn; bệnh hệ hô hấp; bệnh hệ tiêu hóa [5], [24], 6 1. Sơ lược về kháng sinh 1.

Khái niệm Kháng sinh là những chất do vi sinh vật tiết ra hoặc những chất hóa học bán tổng hợp, tổng hợp, với nồng độ rất thấp, có khả năng đặc hiệu kìm hãm sự phát triển hoặc diệt được vi sinh vật [23]. Vấn đề sử dụng thuốc an toàn, hợp lý 1. Sử dụng thuốc hợp lý Hội nghị Nairobi, Kenya năm 1985 đã định nghĩa về sử dụng thuốc hợp lý như sau: “Sử dụng hợp lý thuốc là việc đảm bảo cho người bệnh nhận được các thuốc thích họp với yêu cầu của lãm sàng, liều lượng phù họp với từng cá thể, trong thời gian vừa đủ và với giá thành thấp nhất cho moi người cũng như cho cộng đồng của họ” 1. Nguyên tắc sử dụng KS an toàn, họp lý (sử dụng KS đúng).

- Đi khám bệnh và dùng KS theo đơn, hướng dẫn của bác sĩ. - Nên mua KS ở những cơ sở họp pháp như: hiệu thuốc quốc doanh, hiệu thuốc có đăng lý, nhà thuốc có đăng ký. - Khi mua KS phải yêu cầu người bán ghi rõ tên và hàm lượng thuốc trên từng bao gói riêng biệt - Cách dùng: - Không nên dùng nhiều loại KS phối họp, trừ khi thầy thuốc có yêu cầu cụ thể với một số bệnh. - Khi cần phải uống nhiều loại thuốc thì phải pha riêng từng loại, không nên trộn chung.

- Không pha KS với nước hoa quả, nước chè. - Khi dùng KS cho trẻ em phải nhớ chú ý liều theo tuổi hoặc cân nặng. - Khi cho trẻ em dùng KS phải chú ý sự chỉ dẫn của bác sĩ và tuân thủ theo đúng sự chỉ dẫn đó. 7 - Trong khi SDKS, nếu thấy hiện tượng khó chịu, buồn nôn, mẩn ngứa phải ngừng thuốc ngay và đến khám lại tại các CSYT.

- Nếu dùng KS 2 - 3 ngày mà không có hiện tượng đỡ bệnh phải báo lại cho cán bộ y tế xem xét lại, không tự ý thay thuốc khác. - Không dùng KS theo kinh nghiệm truyền miệng hay sự mách bảo của người khác. - Tuân thủ đúng theo đơn của bác sĩ. - Chỉ dùng KS để chữa các bệnh nhiễm khuẩn, không dùng KS để phòng bệnh khi bệnh chưa xảy ra.

- Dùng KS phải: đúng liều, đúng lúc, đủ thời gian. - Đúng liều: liều của 1 lần uống, liều của 1 ngày uống, liều cho trẻ. - Đúng lúc: trước bữa ăn, trong bữa ăn, sau bữa ăn, bất cứ lúc nào tùy từng loại thuốc, theo hướng dẫn sử dụng. - Đủ thời gian: một đợt điều trị ít nhất là 5 ngày [61, [9].

Tình hình sử dụng thuốc kháng sinh 1. Tình hình sử dụng kháng sinh trên thế giới Nghiên cứu về việc SDKS an toàn, họp lý cho thấy hầu hết các ý kiến chỉ tập trung vào kiểm soát việc kê đơn KS của các bác sĩ lâm sàng mà không tập trung vào hành vi tự SDKS của đối tượng là bệnh nhân tự điều trị. Mục đích của nghiên cứu này là để khảo sát tình hình tự mua KS không có đơn của bác sĩ qua internet thông qua 2 công cụ tìm kiếm là Google và Yahoo. Kết quả cho thấy có 138 nhà cung cấp thuốc KS mà không cần đơn.

Trong số những nhà cung cấp có 32,6% bán thuốc mà không cần đơn, 63,8% cung cấp trực tuyến theo nhu cầu của khách hàng. Các KS thông dụng hầu hết có mặt trên các trang web: trên 94,2% penicillin, 96,4% macrolid, 56,5% cephalosporin. Nghiên cứu đã cho thấy KS đã được tự do mua bán và sẵn có trên internet mà không cần đơn thuốc, một thực trạng đã khuyến khích người dân tự điều trị và khiến cho chất lượng chăm sóc thấp [37], 8 Theo nghiên cứu của Nakajima và cộng sự (2010) tại Mông cổ tìm hiểu việc tự SDKS của người dân trong cộng đồng cho thấy: trong 619 khách hàng mua thuốc có 48% khách hàng mua ít nhất 1 loại KS, và chỉ có 42% có đơn KS điều này cho thấy ràng KS có thể dễ dàng mua được mà không cần đơn của bác sĩ. Trong số 67% khách hàng mua thuốc được cung cấp thông tin về liều lượng và thời gian sử dụng thuốc thì chỉ có 9% được cung cấp các thông tin liên quan đến ảnh hưởng bất lợi do thuốc gây ra.

Nghiên cứu cũng được tiến hành phỏng vấn trên các đối tượng là bác sĩ và cho thấy một thực tế là có một số thuốc KS đã trở nên kém hiệu quả lâm sàng giữa năm 2001 và 2006. Và sau đó nghiên cứu cũng đã đưa ra khuyến cáo là cần có một cơ quan pháp lý để thúc đẩy việc thực thi của pháp luật về các quy định của thuốc ở Mông cổ, để tạo nhận thức về sự nguy hiểm của kháng KS đối với người dân và các chiến dịch nâng cao kiến thức cho người dân là cần thiết [49]. Nghiên cứu mô tả cắt ngang của Katherine được thực hiện tại 03 nhà thuốc của thành phố Valdivia, phía Nam Chile (2008) cho thấy: có tới 75% người dân tự SDKS trong cộng đồng, và phụ nữ là đối tượng chủ yếu SDKS không theo đơn của bác sĩ. Lý do chính cho việc dùng thuốc không cần đơn là bệnh nhẹ như: đau đầu (19%), cảm lạnh thông thường (8,8%).và tái sử dụng đơn thuốc là 46% [36].

Việc SDKS không theo đơn của bác sĩ mà tự ý mua thuốc tại các hiệu thuốc để điều trị là tình trạng xảy ra phổ biến ở vùng nông thôn.